of x

CẤU TRÚC VÀ CÁC QÚA TRÌNH HÌNH THÀNH ĐẠI DƯƠNG

Đăng ngày | Thể loại: | Lần tải: 0 | Lần xem: 10 | Page: 210 | FileSize: 24.73 M | File type: PDF
10 lần xem

CẤU TRÚC VÀ CÁC QÚA TRÌNH HÌNH THÀNH ĐẠI DƯƠNG. Đây là một trong những tập sách nằm trong bộ tuyển tập về Hải dƯơng học đƯợc viết dƯới dạng sách tham khảo nhƯng đồng thời cũng là sách giáo khoa dùng cho các khóa học mở rộng dành cho sinh viên Đại học năm thứ ba. Trong nội dung cuốn sách có sử dụng một số kết qủa nghiên cứu thuộc chƯơng trình “Hải dƯơng S330”. Có thể nói Hải dương học là một ngành khoa học đa ngành, tuy nhiên nhiều nội dung nghiên cứu của nó vẫn không nằm ngoài phạm vi của một hoặc vài ngành khoa học chính thống. .... Cũng như những giáo án bài giảng khác được thành viên chia sẽ hoặc do sưu tầm lại và giới thiệu lại cho các bạn với mục đích học tập , chúng tôi không thu phí từ thành viên ,nếu phát hiện tài liệu phi phạm bản quyền hoặc vi phạm pháp luật xin thông báo cho chúng tôi,Ngoài giáo án bài giảng này, bạn có thể tải bài giảng,luận văn mẫu phục vụ học tập Một ít tài liệu tải về mất font không hiển thị đúng, có thể máy tính bạn không hỗ trợ font củ, bạn download các font .vntime củ về cài sẽ xem được.

https://tailieumienphi.vn/doc/cau-truc-va-cac-qua-trinh-hinh-thanh-dai-duong-n1v1tq.html

Nội dung

TLMP xin giới thiệu tới bạn đọc tài liệu CẤU TRÚC VÀ CÁC QÚA TRÌNH HÌNH THÀNH ĐẠI DƯƠNG.Để cung cấp thêm cho các thành viên nguồn thư viện Khoa Học Tự Nhiên,Địa Lý mang đến cho công tác giảng dạy.Xin mời thành viên đang cần cùng tham khảo ,Tài liệu CẤU TRÚC VÀ CÁC QÚA TRÌNH HÌNH THÀNH ĐẠI DƯƠNG thuộc thể loại ,Khoa Học Tự Nhiên,Địa Lý được giới thiệu bởi bạn dia-ly đến mọi người nhằm mục đích nghiên cứu , thư viện này đã giới thiệu vào thể loại Khoa Học Tự Nhiên,Địa Lý , có tổng cộng 210 trang , thuộc thể loại .PDF, cùng chuyên mục còn có giáo trình, sách khoa học, kỹ thuật thủy văn, sóng ven bờ, dòng chảy chất lỏng, mô hình thủy văn ,bạn có thể download free , hãy chia sẽ cho cộng đồng cùng nghiên cứu . Để tải file về, các bạn click chuột nút download bên dưới
Đây là một trong các tập sách nằm trong bộ hợp tuyển về Hải dƯơng học, thêm nữa đƯợc, ngoài ra viết dƯới, ngoài ra dạng sách tham khảo nhƯng, tiếp theo là đồng thời cũng là sách giáo khoa, nói thêm là dùng cho những khóa học mở rộng dành cho sinh viên Đại học năm đồ vật ba, thêm nữa Trong,còn cho biết thêm nội dung cuốn sách có sử dụng một số kết qủa nghiên cứu thuộc chƯơng trình, tiếp theo là “Hải dƯơng S330”, bên cạnh đó Có thể nói Hải dương học là một ngành khoa học đa ngành, tuy nhiên nhiều,còn cho biết thêm nội dung nghiên cứu của nó vẫn ko nằm ngoài khuôn khổ của một hoặc vài, cho biết thêm ngành khoa học chính thống, ngoài ra §¹i häc Quèc gia Hµ néi Tr­êng ®¹i häc khoa häc tù nhân nhiªn Joan Brown, Angela Colling, Dave Park, John Phillips, Dave Rothery vµ John Wright CÊu tróc vµ c¸c qóa tr×nh h×nh thµnh ®¹i d­¬ng Ng­êi dÞch: TrÞnh Lª Hµ Nhµ xuÊt b¶n ®¹i häc quèc gia hµ néi Môc lôc Trang Giíi thiÖu vÒ cuèn s¸ch 5 Ch­¬ng 1 Më ®Çu 6 1, nói thêm là 1, thêm nữa §o vÏ b¶n ®å ®¹i d­¬ng 6 1, thêm nữa 1, bên cạnh đó 1 C¸c ph­¬ng ph¸p ®Þnh vÞ hµng h¶i 10 1, thêm nữa 1, tiếp theo là 2 Ph­¬ng ph¸p ®o ®é s©u 12 1, thêm nữa 2, bên cạnh đó §o vÏ ®Þa h×nh ®¸y ®¹i d­¬ng 15 1, nói thêm 2, tiếp theo là 1 §o vÏ ®é s©u qua vÖ tinh quan 19 1, kế tiếp là 3,còn cho biết thêm §Þa chÊt vïng ®¸y biÓn 23 1, bên cạnh đó 4, kế tiếp là Tãm t¾t ch­¬ng 1 25 Ch­¬ng 2 H×nh th¸i ®¸y ®¹i d­¬ng 27 2, nói thêm 1, kế tiếp là §Æc ®iÓm chÝnh cña
  1. §¹i häc Quèc gia Hµ néi Tr­êng ®¹i häc khoa häc tù nhiªn Joan Brown, Angela Colling, Dave Park, John Phillips, Dave Rothery vµ John Wright CÊu tróc vµ c¸c qóa tr×nh h×nh thµnh ®¹i d­¬ng Ng­êi dÞch: TrÞnh Lª Hµ Nhµ xuÊt b¶n ®¹i häc quèc gia hµ néi
  2. Môc lôc Trang Giíi thiÖu vÒ cuèn s¸ch 5 Ch­¬ng 1 Më ®Çu 6 1.1. §o vÏ b¶n ®å ®¹i d­¬ng 6 1.1.1 C¸c ph­¬ng ph¸p ®Þnh vÞ hµng h¶i 10 1.1.2 Ph­¬ng ph¸p ®o ®é s©u 12 1.2. §o vÏ ®Þa h×nh ®¸y ®¹i d­¬ng 15 1.2.1 §o vÏ ®é s©u qua vÖ tinh quan 19 1.3. §Þa chÊt vïng ®¸y biÓn 23 1.4. Tãm t¾t ch­¬ng 1 25 Ch­¬ng 2 H×nh th¸i ®¸y ®¹i d­¬ng 27 2.1. §Æc ®iÓm chÝnh cña ®¸y ®¹i d­¬ng 30 2.2. R×a lôc ®Þa 32 2.2.1 R×a lôc ®Þa æn ®Þnh 32 2.2.2 R×a lôc ®Þa ®Þa chÊn vµ c¸c cung ®¶o 33 2.3. Sèng nói ®¹i d­¬ng 36 2.3.1 H×nh th¸i cña c¸c sèng nói ®¹i d­¬ng 36 2.3.2 Mèi t­¬ng quan tuæi vµ ®é s©u cña c¸c sèng nói ®¹i 37 d­¬ng 2.4 §øt g·y biÕn d¹ng vµ ®íi nøt vì 38 2.5 §¸y s©u ®¹i d­¬ng 41 2.5.1 §ång b»ng biÓn th¼m 42 2.5.2 C¸c nói ngÇm 43 2.5.3 Sù ph©n bè cña c¸c nói löa ngÇm 44
  3. 2.5.4 C¸c sèng nói ®Þa chÊn æn ®Þnh 46 2.6 §o vÏ ®é s©u qua vÖ tinh – tr­êng hîp nghiªn cøu cô 46 thÓ 2.7 Tãm t¾t ch­¬ng 2 51 Ch­¬ng 3 Sù tiÕn hãa cña ®¹i d­¬ng 54 3.1. Qóa tr×nh tiÕn hãa cña ®¹i d­¬ng 55 3.2. Sù ra ®êi cña ®¹i d­¬ng 57 3.2.1 BiÓn §á 58 3.3 C¸c ®¹i d­¬ng lín 61 3.31 BiÓn §Þa Trung H¶i 65 3.4 Tãm t¾t ch­¬ng 3 66 Ch­¬ng 4 CÊu t¹o vµ sù h×nh thµnh líp th¹ch quyÓn ®¹i 68 d­¬ng 4.1 Sù thµnh t¹o cña líp th¹ch quyÓn ®¹i d­¬ng 71 4.1.1 Dung nham d¹ng gèi: Líp vËt chÊt bªn ngoµi vá ®¹i 72 d­¬ng 4.1.2 Sù h×nh thµnh cña tÇng ®¸ nói löa - vÝ dô cô thÓ 74 4.1.3 Ho¹t ®éng cña c¸c lß macma d­íi trôc t¸ch d·n 83 4.2 Sù ph©n ®o¹n cña c¸c trôc t¸ch d·n ®¹i d­¬ng 84 4.2.1 Gi¶i thÝch qóa tr×nh h×nh thµnh líp th¹ch quyÓn ®¹i 87 d­¬ng 4.2.2 Nh÷ng biÕn ®æi trong qóa tr×nh t¸ch d·n 89 4.2.3 Nh÷ng dÞ th­êng trong líp vá 89 4.3 C¸c nói löa ngÇm vµ ®¶o nói löa 91 4.4 Tãm t¾t ch­¬ng 4 93 Ch­¬ng 5 Ho¹t ®éng thñy nhiÖt trong vá ®¹i d­¬ng 96 5.1 B¶n chÊt cña qóa tr×nh thñy nhiÖt 100 5.1.1 Dßng nhiÖt, qóa tr×nh ®èi l­u vµ thÈm thÊu 101
  4. 5.2 Nh÷ng biÕn ®æi hãa häc trong qóa tr×nh thñy nhiÖt 102 5.2.1 Sù biÕn ®æi cña ®Êt ®¸ 103 5.2.2 Nh÷ng thay ®æi x¶y ra trong n­íc biÓn 106 5.3 ‘Cét khãi ®en’ - kh¶ n¨ng dù b¸o c¸c vÊn ®Ò liªn quan 108 5.3.1 Cét “khãi ®en” ; cét “khãi tr¾ng” vµ dßng thñy nhiÖt 109 Êm 5.4 Ph¹m vi ho¹t ®éng cña c¸c dßng thñy nhiÖt 113 5.4.1 Sù ®a d¹ng cña hÖ thèng thñy nhiÖt 115 5.4.2 BiÕn chÊt thñy nhiÖt 117 5.5 L­îng nhiÖt chuyÓn t¶i qua c¸c dßng thñy nhiÖt 117 5.6 Sù bay h¬i cña c¸c khÝ hoµ tan vµ c¸c lo¹i khÝ kh¸c 119 trong dung dÞch thñy nhiÖt 5.7 Tãm t¾t ch­¬ng 5 122 Ch­¬ng 6 §¹i d­¬ng cæ vµ sù biÕn ®æi mùc n­íc biÓn 125 6.1 Sù ph©n bè cña c¸c lo¹i trÇm tÝch 125 6.1.1 C¸c nghiªn cøu vÒ trÇm tÝch vµ cæ h¶i d­¬ng häc 128 6.2 Sù biÕn ®æi cña mùc n­íc biÓn 132 6.2.1 Sù biÕn ®æi cña mùc n­íc biÓn theo quy m« thêi gian 134 kh¸c nhau 6.2.2 Sù d©ng cao cña mùc n­íc biÓn sau b¨ng hµ 136 6.2.3 C¸c dao ®éng mùc n­íc trong §Ö tø 137 6.2.4 Sù ph¸t triÓn cña líp b¨ng phñ vïng Nam Cùc 142 6.2.5 Khñng ho¶ng ®é muèi trong biÓn §Þa Trung H¶i 144 6.2.6 Sù di chuyÓn cña c¸c ®ai khÝ hËu 150 6.2.7 ¶nh h­ëng cña c¸c qóa tr×nh kiÕn t¹o m¶ng lªn mùc 151 n­íc biÓn 6.2.8 C¸c thêi kú biÓn tiÕn, biÓn tho¸i lín 152 6.3 Tãm t¾t ch­¬ng 6 154 Ch­¬ng 7 Bèi c¶nh toµn cÇu 157
  5. 7.1 Chu tr×nh toµn cÇu 157 7.1.1 Sù biÕn ®æi cña c¸c thµnh phÇn trong chu tr×nh 160 7.1.2 ¶nh h­ëng cña nh÷ng biÕn ®æi ng¾n h¹n 161 7.1.3 §¹i d­¬ng trong tr¹ng th¸i æn ®Þnh 162 7.2 §¸nh gi¸ tèc ®é cña mét vµi qóa tr×nh 164 7.3 Tãm t¾t ch­¬ng 7 165 Phô lôc Cét ®Þa tÇng 167 Tµi liÖu tham kh¶o 168 H­íng dÉn tr¶ lêi c¸c c©u hái 169
  6. Giíi thiÖu vÒ cuèn s¸ch §©y lµ mét trong nh÷ng tËp s¸ch n»m trong bé tuyÓn tËp vÒ H¶i d­¬ng häc ®­îc viÕt d­íi d¹ng s¸ch tham kh¶o nh­ng ®ång thêi còng lµ s¸ch gi¸o khoa dïng cho c¸c khãa häc më réng dµnh cho sinh viªn §¹i häc n¨m thø ba. Trong néi dung cuèn s¸ch cã sö dông mét sè kÕt qña nghiªn cøu thuéc ch­¬ng tr×nh “H¶i d­¬ng S330”. Cã thÓ nãi H¶i d­¬ng häc lµ mét ngµnh khoa häc ®a ngµnh, tuy nhiªn nhiÒu néi dung nghiªn cøu cña nã vÉn kh«ng n»m ngoµi ph¹m vi cña mét hoÆc vµi ngµnh khoa häc chÝnh thèng. V× vËy, ng­êi ®äc sÏ tiÕp nhËn ®­îc nhiÒu kiÕn thøc h¬n khi ®äc cuèn s¸ch nµy nÕu nh­ ®· cã mét tr×nh ®é hiÓu biÕt vÒ ®Þa chÊt, ®Þa hãa häc vµ ®Þa vËt lý. C¸c tËp s¸ch cßn l¹i n»m trong bé s¸ch nµy chñ yÕu ®i vµo c¸c vÊn ®Ò liªn quan ®Õn vËt lý, hãa häc vµ sinh häc (vµ nhiÒu phô nh¸nh liªn quan kh¸c). Ch­¬ng 1 ®Õn ch­¬ng 4 m« t¶ c¸c qóa tr×nh h×nh thµnh ®¸y ®¹i d­¬ng, cÊu tróc vµ thµnh phÇn líp vá ®¹i d­¬ng, nh÷ng ®Æc ®iÓm chÝnh cña r×a lôc ®Þa. C¸c ®¹i d­¬ng ngµy nay lµ nh÷ng ®Æc ®iÓm ®Þa chÊt “tøc thêi” vµ c¸c ch­¬ng nµy sÏ gi¶i thÝch t¹i sao l¹i nh­ vËy?. Ch­¬ng 5 cña cuèn s¸ch ®Ò cËp ®Õn sù h×nh thµnh cña c¸c “m¹ch n­íc nãng” d­íi vïng ®¸y s©u ®¹i d­¬ng do ho¹t ®éng ®èi l­u cña c¸c dßng n­íc biÓn bÞ ®èt nãng xuyªn qua vá ®¹i d­¬ng. §Õn gi÷a nh÷ng n¨m 1960, hiÖn t­îng nµy vÉn cßn lµ ®iÒu bÝ Èn, ph¶i mét vµi n¨m sau ®ã, ng­êi ta míi cã thÓ kh¼ng ®Þnh b»ng c¸c quan tr¾c. KÓ tõ ®ã, nhiÒu ng­êi míi cã c¬ héi chiªm ng­ìng nh÷ng bøc ¶nh ®Çy Ên t­îng vÒ c¸c cét “khãi ®en” trªn c¸c sèng nói ngÇm d­íi ®¹i d­¬ng. Ch­¬ng 6 tr×nh bµy tãm t¾t vÒ sù ph©n bè chung cña c¸c lo¹i trÇm tÝch trªn ®¸y ®¹i d­¬ng vµ cho thÊy trÇm tÝch cã thÓ ghi nhËn sù biÕn ®æi cña mùc n­íc biÓn vµ khÝ hËu trong qóa khø nh­ thÕ nµo. Cuèi cïng lµ ch­¬ng 7 víi c¸c nghiªn cøu vÒ vai trß cña ®¹i d­¬ng nh­ lµ mét bé phËn kh«ng thÓ thiÕu trong chu tr×nh hãa häc toµn cÇu. Trong qóa tr×nh biªn so¹n s¸ch, mét sè c©u hái ®· ®­îc c¸c t¸c gi¶ ®­a ra nh»m gióp b¹n ®äc ph¸t triÓn c¸c cuéc th¶o luËn, ®ång thêi kiÓm tra l¹i c¸c kiÕn thøc võa häc víi phÇn gîi ý tr¶ lêi ®­îc ®Æt ë cuèi s¸ch. Mét sè thuËt ng÷ chuyªn ngµnh quan träng sÏ ®­îc in ch÷ ®Ëm khi b¾t ®Çu ®­îc giíi thiÖu hay ®Ò cËp ®Õn.
  7. Ch­¬ng 1 Më ®Çu Ngay tõ thêi xa x­a, loµi ng­êi ®· biÕt khai th¸c biÓn ®Ó t×m kiÕm c¸c lîi Ých th­¬ng m¹i, kinh tÕ, vËn t¶i vµ c¶ chiÕn tranh. Hä ®· t×m c¸ch chÕ t¹o ra con thuyÒn ®i biÓn ®Çu tiªn dùa trªn h×nh d¸ng th« s¬ cña nh÷ng con thuyÒn ®éc méc ch¹y trªn s«ng cã tõ thêi c¸c nÒn v¨n minh cæ ®¹i (h×nh 1.1). M·i cho ®Õn thÕ kû 15, nh÷ng chuyÕn hµnh tr×nh kh¸m ph¸ ®¹i d­¬ng mét c¸ch cã quy m« míi b¾t ®Çu, mÆc dï ®ã vÉn chØ lµ c¸c chuyÕn th¸m hiÓm nhá nh­ng ®· t¹o nªn nh÷ng dÊu Ên lÞch sö trong ngµnh H¶i d­¬ng. §¸ng chó ý nhÊt lµ c¸c tuyÕn hµnh tr×nh tõ Ch©u ¢u, B¾c Phi vµ Trung §«ng ®Õn §¹i T©y D­¬ng (§TD), Ên §é D­¬ng (A§D) vµ mét sè tiÓu vïng quan träng ë phÝa t©y Th¸i B×nh D­¬ng (TBD) do ng­êi Polinedi vµ Melanedi thùc hiÖn. Tuy nhiªn, nh÷ng ng­êi ®Çu tiªn th¸m hiÓm ®¹i d­¬ng l¹i kh«ng ph¶i lµ ng­êi Ch©u ¢u mµ lµ ng­êi Trung Quèc. Ngay tõ ®Çu nh÷ng n¨m 1400 ng­êi Trung Quèc ®· cã chuyÕn du hµnh b»ng ®­êng biÓn tíi vïng bê phÝa ®«ng cña Ch©u Phi tr­íc c¶ ng­êi Bå §µo Nha vµ chuyÕn ®i cña hä kh«ng v× c¸c môc ®Ých t×m kiÕm thuéc ®Þa hay th­¬ng m¹i. H×nh 1.1: M« h×nh con thuyÒn ®éc méc cña ng­êi Ai CËp cæ ®¹i (kho¶ng 2000 n¨m tr­íc c«ng nguyªn) dùa theo nguyªn mÉu kh¶o cæ t¹i nhµ må ë Thebes 1.1. §o vÏ b¶n ®å ®¹i d­¬ng
  8. Vµo thÕ kû thø 15, víi sù h­ng thÞnh cña thêi kú Phôc H­ng nh÷ng ng­êi Ch©u ¢u b¾t ®Çu ®i tiªn phong trong c¸c chuyÕn hµnh tr×nh dµi kh¸m ph¸ ®¹i d­¬ng. §­îc sù b¶o trî cña nh÷ng qóy téc giµu cã nh­ Th¸i tö Henry, mét nhµ hµng h¶i ng­êi Bå §µo Nha, c¸c chuyÕn hµnh tr×nh xuyªn ®¹i d­¬ng ®· ®­îc khuyÕn khÝch víi nh÷ng môc ®Ých c¸ nh©n, nh­ng ®ång thêi còng ®Ó t×m ra nh÷ng con ®­êng giao th­¬ng míi. Liªn tôc trong suèt qu·ng thêi gian kÐo dµi tõ thÕ kû thø 15 ®Õn thÕ kû thø 18 lµ c¸c chuyÕn th¸m hiÓm do Columbus, Magellan, Cook vµ mét sè ng­êi kh¸c dÉn ®Çu. §ã lµ nh÷ng ng­êi cã kiÕn thøc réng vÒ ®Þa lý vµ n¾m v÷ng viÖc sö dông c¸c kü thuËt ®i biÓn thêi ®ã. C¸c chuyÕn hµnh tr×nh cña hä ngoµi viÖc t×m kiÕm nh÷ng vïng ®Êt míi cßn nh»m môc ®Ých më réng c¸c vïng thuéc ®Þa cña Ch©u ¢u trªn toµn thÕ giíi. Cã thÓ nãi, c¸c chuyÕn th¸m hiÓm ®Çu tiªn ®Òu lµ nh÷ng chuyÕn ®i ®Çy nguy hiÓm bëi nh÷ng h¹n chÕ vÒ ph­¬ng tiÖn kü thuËt hµng h¶i vµ thiÕt bÞ ®Þnh vÞ khi tµu rêi khái tÇm nh×n thÊy ®Êt liÒn. Mét vµi c«ng cô ®i biÓn th« s¬ thêi ®ã chØ cã thÓ gióp hä x¸c ®Þnh ®­îc vÞ trÝ kinh ®é cña con tµu trªn biÓn mµ kh«ng cã kh¶ n¨ng x¸c ®Þnh ®­îc vÜ ®é cho dï lµ theo c¸ch ®¬n gi¶n nhÊt cho ®Õn khi chiÕc ®ång hå ®o täa ®é congtomet ®Çu tiªn ra ®êi vµo cuèi thÕ kû thø 18. Trong bèi c¶nh ®ã, tÊm b¶n ®å ®¹i d­¬ng do Halley lËp n¨m 1701 (h×nh 1.2) cã ý nghÜa rÊt lín. H×nh th¸i cña §¹i T©y D­¬ng ®­îc x¸c ®Þnh trong b¶n ®å cña Halley kh«ng hoµn toµn trïng khíp víi nh÷ng b¶n vÏ ®­îc thùc hiÖn tr­íc ®ã 200 n¨m, vÞ trÝ c¸c ®­êng bê ë ®©y ®· ®­îc biÓu diÔn kh¸ chÝnh x¸c theo kinh ®é vµ c¸c ®­êng ®¼ng gi¸c (®­êng cïng gi¸ trÞ gãc lÖch gi÷a kinh tuyÕn tõ vµ kinh tuyÕn ®Þa lý) .
  9. H×nh 1.2: B¶n ®å ®¼ng gi¸c do Edmund Halley thµnh lËp n¨m 1701 trªn c¬ së c¸c d÷ liÖu thu thËp trong chuyÕn hµnh tr×nh cña con tµu Paramour Pink (1698-1700). Nguån : ”B¶n ®å vµ con ng­êi” N.J.W. Thrower (1972) Maps and Man, NXB Prentice-Hall
  10. H×nh 1.3: B¶n ®å thÕ giíi do Juan de la Cosa thùc hiÖn vµo n¨m 1500. ¤ng lµ hoa tiªu trong chuyÕn th¸m hiÓm thø hai cña Columbus. Nguån: b¶o tµng hµng h¶i ë Mardrid; ¶nh Arxiu Mas
  11. H×nh 1.4: (a) Hµnh tr×nh cña tµu HMS Challenger, 6/1872; (b) Tµu HMS Challenger, 1872. §©y lµ mét con tµu gç ch¹y b»ng h¬i n­íc cã träng t¶i 2306 tÊn
  12. HÖ thèng c¸c th«ng tin h¶i d­¬ng häc ban ®Çu chØ dùa vµo c¸c kÕt qña kh¶o s¸t thùc ®Þa vµ viÖc tiÕn hµnh thµnh lËp s¬ ®å ®­êng bê, v× vËy l­îng th«ng tin cã ®­îc kh«ng kh¸c biÖt nhiÒu so víi kiÕn thøc cña ng­êi ®i biÓn hoÆc cña ng­ d©n. Tr­íc ®ã, c¸c chuyÕn kh¶o s¸t vïng ®¸y s©u ®¹i d­¬ng chØ ®Õm trªn ®Çu ngãn tay vµ th­êng kh«ng ®em l¹i nhiÒu kÕt qña. Ch¼ng h¹n nh­ chuyÕn kh¶o s¸t ®é s©u vïng trung t©m ®¸y biÓn Th¸i B×nh D­¬ng do Magellan thùc hiÖn vµo ®Çu thÕ kû thø 16. ¤ng ®· sö dông ph­¬ng ph¸p d©y däi ®Ó x¸c ®Þnh ®é s©u ®¸y biÓn, nh­ng do ®é s©u t¹i khu vùc nghiªn cøu qóa lín nªn kh«ng thu ®­îc kÕt qña. Sau ®ã nhiÒu chuyÕn kh¶o s¸t kh¸c tiÕp tôc ®­îc thùc hiÖn vµ ngµy cµng hoµnh tr¸ng nhÊt lµ vµo thÕ kû thø 19, ®¸ng kÓ lµ chuyÕn kh¶o s¸t quy m« lín nh»m x©y dùng hÖ thèng c¸c th«ng tin d÷ liÖu ®Çu tiªn vÒ h¶i d­¬ng häc do tµu Challenger thùc hiÖn kÐo dµi tõ n¨m 1872 ®Õn n¨m 1876 ®­îc chÝnh phñ Anh b¶o trî (h×nh1.4b). C¸c sè liÖu mµ tµu Challenger thu thËp ®­îc trong chuyÕn hµnh tr×nh nµy rÊt ®a d¹ng vµ phong phó vÒ chñng lo¹i. Sau ®ã, toµn bé c¸c ®Çu sè liÖu ®· ®­îc xuÊt b¶n thµnh 50 tËp s¸ch, ®¸nh dÊu sù ra ®êi cña ngµnh khoa häc biÓn. NhiÒu néi dung nghiªn cøu khoa häc kh¸c vÒ ®¹i d­¬ng còng rÊt ph¸t triÓn trong giai ®o¹n nµy. Ngay tõ tr­íc thÕ kû thø 19, nh÷ng ng­êi ®i biÓn ®· nhËn thøc ®­îc sù tån t¹i cña c¸c dßng h¶i l­u do chóng lµm c¶n trë hoÆc lµm t¨ng tèc ®é hµnh tr×nh cña hä. VÝ dô nh­ c¸c chuyÓn ®éng thuËn nghÞch theo mïa cña dßng ch¶y Somali, ngoµi kh¬i vïng biÓn §«ng Phi ®· tõng ®­îc ghi nhËn trong c¸c tµi liÖu cæ tõ thÕ kû thø 9 hay nh÷ng thay ®æi mµu cña n­íc biÓn vµ sù xuÊt hiÖn cña c¸c loµi thùc vËt rong t¶o ë c¸c vïng ngoµi kh¬i xa ®· minh chøng thªm vÒ sù hiÖn diÖn cña c¸c dßng ch¶y trong ®¹i d­¬ng. Tuy nhiªn nh÷ng khã kh¨n ®èi víi c¸c ho¹t ®éng hµng h¶i trªn ®¹i d­¬ng chÝnh lµ viÖc x¸c ®Þnh vËn tèc cña c¸c dßng h¶i l­u v× c¸c chuyÓn ®éng cña chóng kh«ng cã sù t­¬ng quan víi nh÷ng ®Æc ®iÓm cè ®Þnh dÔ x¸c ®Þnh gièng nh­ mèi t­¬ng quan gi÷a dßng ch¶y ven bê víi ®Æc ®iÓm ®Þa h×nh vïng bê. 1.1.1. C¸c ph­¬ng ph¸p ®Þnh vÞ hµng h¶i MÆc dï nh÷ng khã kh¨n mµ c¸c nhµ th¸m hiÓm ®i tr­íc gÆp ph¶i trong viÖc x¸c ®Þnh vÞ trÝ cña c¸c con tµu ®i trªn biÓn vµ ®¹i d­¬ng ®· ®­îc kh¾c phôc b»ng nh÷ng kü thuËt c«ng nghÖ hiÖn ®¹i th× viÖc ®iÒu khiÓn c¸c con tµu trong khu vùc gÇn bê vÉn thuËn lîi h¬n ®èi víi hä so ngoµi ®¹i d­¬ng mªnh m«ng. ViÖc ®Þnh vÞ tµu t¹i c¸c khu vùc nµy chñ yÕu dùa vµo giíi h¹n tÇm nh×n tõ tµu tíi ®Êt liÒn, tuy nhiªn (ngoµi lý do thêi tiÕt xÊu hoÆc biÓn ®éng) mét sè yÕu tè tù nhiªn nh­ ®é cong cña tr¸i ®Êt, ®é cao cña tr¹m quan s¸t (cã thÓ lµ tr¹m ph¸t sãng ra®a) vµ ®é cao cña vËt ®Þnh vÞ trªn ®Êt liÒn cã thÓ lµm ng¾n giíi h¹n kho¶ng c¸ch tÇm nh×n nµy (h×nh 1.5).
  13. H×nh 1.5: Giíi h¹n tÇm nh×n vµ ®é cong cña bÒ mÆt tr¸i ®Êt (kh«ng theo tØ lÖ). T¹i vÞ trÝ quan s¸t cã ®é cao 5 m so víi mùc n­íc biÓn, giíi h¹n tÇm nh×n cña m¾t ng­êi lµ 7,5km vµ hä cã thÓ nh×n thÊy c¸c vËt thÓ cao 10m ®Õn 20m so víi mùc n­íc biÓn ë kho¶ng c¸ch 7,5 + 11 = 18,5km vµ 7,5 + 16 = 23,5km. Khi gÆp ®iÒu kiÖn thêi tiÕt xÊu hoÆc ®ªm tèi, viÖc sö dông c¸c tr¹m ra®a thu ph¸t (sãng radio) rÊt thuËn lîi. Sù ph¸t x¹ cña c¸c chïm tia xoay trßn d­íi d¹ng sãng v« tuyÕn (tÇn sè tõ 3000-10000MHz; MHz = megahertz, 1MHz = 106Hz. Hertz (Hz) lµ ®¬n vÞ tÇn sè = 1 chu kú/gi©y) tõ tµu sÏ nhanh chãng bÞ ph¶n håi trë l¹i khi gÆp c¸c vËt thÓ n»m ch¾n trªn ®­êng ®i cña chóng. Dùa vµo kho¶ng thêi gian tÝn hiÖu ®­îc truyÒn ®i vµ thu nhËn trë l¹i, ng­êi ta cã thÓ x¸c ®Þnh ®­îc kho¶ng c¸ch vµ ph­¬ng h­íng theo chiÒu ph¶n håi cña c¸c tia ph¶n x¹. Nãi chung, kho¶ng thêi gian nµy rÊt ng¾n v× c¸c sãng v« tuyÕn lµ mét d¹ng bøc x¹ ®iÖn tõ cã tèc ®é lan truyÒn b»ng tèc ®é ¸ng s¸ng ( 3  108ms-1). §é chÝnh x¸c cña ph­¬ng ph¸p ®Þnh vÞ b»ng m¾t th­êng vµ ra®a chØ ¸p dông ®­îc trong giíi h¹n kho¶ng c¸ch tõ hµng chôc ®Õn hµng tr¨m m, nh­ng vÉn bÞ h¹n chÕ bëi giíi h¹n tÇm nh×n, do vËy ph¹m vi ph¸t hiÖn hÑp (h×nh 1.5). §èi víi nh÷ng hÖ thèng ®Þnh vÞ v« tuyÕn tÇm xa, ng­êi ta sö dông m¹ng l­íi c¸c tr¹m thu ph¸t trªn ®Êt liÒn ®Ó ph¸t c¸c xung hoÆc tÝn hiÖu v« tuyÕn liªn tôc cã tÇn sè tõ 10kHz ®Õn 2MHz, ®ã lµ c¸c tia cã kh¶ n¨ng lan truyÒn vßng theo ®é cong cña vá tr¸i ®Êt. C¸c m¸y thu ®Æt trªn tµu sÏ ®ãn nhËn c¸c chïm tia giao thoa tõ c¸c tr¹m ph¸t kh¸c nhau vµ cho biÕt vÞ trÝ cña tµu th«ng qua mét hÖ quy chiÕu thèng nhÊt. Tuy nhiªn, kho¶ng c¸ch vµ ®é chÝnh x¸c cña nh÷ng hÖ thèng nµy kh«ng gièng nhau. ThÝ dô : hÖ Decca cã tÇm xa chõng 500km vµ ®é chÝnh x¸c trong ®iÒu kiÖn tèi ­u lµ  50m, trong khi hÖ Omega cã ph¹m vi sö dông réng, cã thÓ ¸p dông trong ®Þnh vÞ hµng h¶i víi ®é chÝnh x¸c  2-3km. Ph­¬ng ph¸p ®Þnh vÞ hµng h¶i dùa vµo thiªn v¨n häc vÉn ®­îc xem lµ ph­¬ng ph¸p truyÒn thèng. Trong ph­¬ng ph¸p nµy, ng­êi ta sö dông kÝnh lôc ph©n ®Ó ®o gãc lÖch cña mÆt trêi, mÆt tr¨ng, c¸c hµnh tinh vµ c¸c v× sao theo ®­êng ch©n trêi vµo cïng mét thêi ®iÓm x¸c ®Þnh. Dùa vµo b¶ng tra cøu cã thÓ biÕt ®­îc c¸c chuyÓn ®éng cña mçi thiªn thÓ vµ hai trong sè chóng sÏ gióp ta
  14. ®Þnh vÞ ®­îc vÞ trÝ cÇn x¸c ®Þnh. Nh­ng ph­¬ng ph¸p nµy còng chØ cho ®é chÝnh x¸c trong ph¹m vi vµi km kÓ c¶ trong ®iÒu kiÖn thêi tiÕt lý t­ëng vµ chØ cã thÓ thùc hiÖn ®­îc khi cïng lóc quan s¸t thÊy c¸c thiªn thÓ vµ ®­êng ch©n trêi. MÆt trêi, ®«i khi c¶ mÆt tr¨ng vµ ®­êng ch©n trêi cã thÓ nh×n thÊy vµo ban ngµy, nh­ng ban ®ªm vÞ trÝ ®­êng ch©n trêi kh«ng dÔ t×m thÊy cho nªn viÖc quan tr¾c c¸c ng«i sao vµ nh÷ng hµnh tinh th­êng chØ thùc hiÖn ®­îc vµo cuèi ngµy khi ®­êng ch©n trêi cßn nh×n thÊy râ. Ngoµi ra viÖc l¾p ®Æt vµ sö dông kÝnh lôc ph©n trªn c¸c con tµu ®ang chuyÓn ®éng ®ßi hái nhiÒu kü n¨ng thao t¸c, c«ng søc vµ thêi gian tÝnh to¸n. MÆc dï ph­¬ng ph¸p ®Þnh vÞ hµng h¶i thiªn v¨n lµ ph­¬ng ph¸p ®Þnh vÞ l©u ®êi ®· ®­îc sö dông qua nhiÒu thÕ kû, nh­ng vÉn kh«ng thÓ so s¸nh ®­îc víi ph­¬ng ph¸p ®Þnh vÞ b»ng vÖ tinh. Nhê sù gióp ®ì cña c¸c vÖ tinh ®­îc phãng vµo trong kh«ng gian bªn ngoµi tr¸i ®Êt, ng­êi ta cã thÓ ®Þnh vÞ ®­îc chÝnh x¸c mäi vÞ trÝ trªn ®¹i d­¬ng víi sai sè  100m trong bÊt kú ®iÒu kiÖn thêi tiÕt nµo. §©y lµ ph­¬ng ph¸p do Côc h¶i qu©n Hoa Kú ph¸t triÓn vµ øng dông vµo n¨m 1967. Ngµy nay, mét m¹ng l­íi c¸c vÖ tinh ®Þnh vÞ lu«n s½n sµng cho c¸c ho¹t ®éng hµng h¶i vµ hµng kh«ng. Mét sè vÖ tinh ë quü ®¹o tÇm cao (gÇn 20000km) cã thÓ “quan s¸t” cïng lóc mét vïng réng lín trªn ®Þa cÇu, sè kh¸c bay ë quü ®¹o thÊp h¬n, gÇn c¸c cùc tr¸i ®Êt nªn cã thÓ quan s¸t hÕt phÇn lín mäi ®iÓm trªn ®Þa cÇu khi tr¸i ®Êt quay (h×nh 1.6). Th«ng qua vÖ tinh, cø vµi tiÕng c¸c ph­¬ng tiÖn hiÖn ®ang ho¹t ®éng trªn biÓn vµ trªn kh«ng ®Òu nhËn ®­îc c¸c tÝn hiÖu ®Þnh vÞ cho vÞ trÝ cña nã. §èi víi c¸c ho¹t ®éng trªn biÓn, viÖc ®Þnh vÞ chÝnh x¸c cã ý nghÜa rÊt lín, ®«i khi mang tÝnh sèng cßn. Do vËy, theo nguyªn t¾c, c¸c tµu ®i trªn biÓn vµ ®¹i d­¬ng th­êng sö dông tõ hai ph­¬ng ph¸p ®Þnh vÞ trë lªn phßng tr­êng hîp bÊt tr¾c x¶y ra. Song hµnh cïng víi ph­¬ng ph¸p ®Þnh vÞ vÖ tinh víi nh÷ng øng dông kü thuËt tiÕn tiÕn hiÖn ®ang ®­îc sö dông réng r·i trong c¸c c«ng t¸c nghiªn cøu khoa häc, th­¬ng m¹i vµ qu©n sù trªn ®¹i d­¬ng th× c¸c ph­¬ng ph¸p truyÒn thèng tuy kÐm hiÖu qña nh­ng vÉn ®­îc sö dông bëi kh¶ n¨ng øng dông ®¬n gi¶n cña chóng. B¶ng 1.1 tæng hîp kho¶ng c¸ch vµ ®é chÝnh x¸c cña mét sè c¸c ph­¬ng ph¸p ®Þnh vÞ hµng h¶i. B¶ng 1.1: Kho¶ng c¸ch vµ ®é chÝnh x¸c cña mét vµi ph­¬ng ph¸p ®Þnh vÞ hµng h¶i Ph­¬ng ph¸p ®Þnh vÞ Kh¶ n¨ng sö dông vµ kho¶ng c¸ch §é chÝnh x¸c x¸c ®Þnh Mèc chuÈn ven bê (m¾t th­êng 10 – 200m Trong ph¹m vi tÇm nh×n ( 50km) vµ ra®a) HÖ thèng ®Þnh vÞ b»ng sãng 10 – 100m Kh¸c nhau ë mçi hÖ. VÝ dô Decca ( radio 1 – 15km 500km); Omega (kh¾p n¬i) §Þnh vÞ b»ng thiªn v¨n Toµn cÇu 2 – 10km §Þnh vÞ b»ng vÖ tinh Toµn cÇu 0,1 – 200m
  15. H×nh 1.6: Nguyªn t¾c ®Þnh vÞ hµng h¶i b»ng vÖ tinh. Khi mét vÖ tinh xoay theo t©m quü ®¹o cùc, nã sÏ ph¸t ra nh÷ng tÝn hiÖu chøa th«ng tin vÒ ®é cao, vÞ trÝ vµ tèc ®é bay cña nã. Nhê ®ã khi vÖ tinh ®i qua c¸c ®iÓm A,B vµ C trªn h×nh vÏ, c¸c m¸y tÝnh ®Æt trªn bong tµu sÏ ph©n tÝch c¸c d÷ liÖu do vÖ tinh ph¸t vÒ ®Ó x¸c ®Þnh vÞ trÝ t­¬ng quan cña con tµu víi vÖ tinh, tõ ®ã x¸c ®Þnh ®­îc vÞ trÝ cña nã trªn bÒ mÆt tr¸i ®Êt víi sai sè giíi h¹n trong vßng b¸n kÝnh kho¶ng 100m. 1.1.2. Ph­¬ng ph¸p ®o ®é s©u C¸c ®­êng ®ång møc trªn b¶n ®å ®Þa h×nh ®Êt liÒn ®­îc x©y dùng dùa trªn sè ®o ®é cao cña c¸c d¹ng ®Þa h×nh so víi mùc n­íc biÓn, cßn c¸c ®­êng ®ång møc trªn b¶n ®å ®é s©u biÓn vµ ®¹i d­¬ng th× dùa trªn sè ®é s©u d­íi mùc n­íc biÓn. V× vËy, viÖc ®o ®¹c chÝnh x¸c vÞ trÝ c¸c ®é s©u vµ ®é cao nµy lu«n lµ mét yªu cÇu tÊt yÕu. Tr­íc khi m¸y ®o ®é s©u håi ©m ra ®êi, viÖc ®o ®¹c ®é s©u chØ ®­îc thùc hiÖn b»ng nh÷ng dông cô th« s¬ vµ thiÕu ®é chÝnh x¸c cao. Ch¼ng h¹n, ®Ó ®o ®é s©u ng­êi ta dïng mét sîi d©y däi cã buéc qña nÆng ë ®Çu d©y råi th¶ xuèng n­íc hoÆc dïng mét c¸i èng dµi b»ng thÐp chäc xuèng ®¸y biÓn, kÕt qña ®o ®­îc chÝnh lµ chiÒu dµi cña ®o¹n d©y hoÆc èng thÐp ®­îc th¶. Nh­ng c¸ch ®o ®¹c nµy chØ cã hiÖu qña ®èi víi nh÷ng vïng biÓn n«ng (h×nh 1.7), cßn víi nh÷ng vïng nuíc s©u h¬n nh­ ngoµi ®¹i d­¬ng th× ph¶i cÇn ®Õn hµng giê ®Ó h¹ vµ kÐo dông cô ®o lªn trong khi dßng h¶i l­u hoÆc giã cã thÓ ®Èy con tµu xª dÞch khái vÞ trÝ ban ®Çu khiÕn dông cô ®o h¹ xuèng n­íc kh«ng cßn ë t­ thÕ th¼ng ®øng vµ kÕt qu¶ ®é s©u ®o ®­îc sÏ lín h¬n nhiÒu gi¸ trÞ thùc tÕ. H¬n n÷a, trong vïng n­íc s©u viÖc x¸c ®Þnh qu¶ däi ch¹m ®¸y lµ rÊt khã bëi träng l­îng sîi d©y sÏ trë nªn
  16. nÆng h¬n qu¶ däi. V× nh÷ng khã kh¨n nµy mµ trong chuyÕn th¸m hiÓm ba n¨m r­ìi cña tµu Challenger, c¸c nhµ khoa häc chØ thu ®­îc 300 sè ®o ®é s©u ë vïng biÓn s©u. Ph­¬ng ph¸p ®o ®é s©u b»ng m¸y håi ©m ®­îc sö dông lÇn ®Çu tiªn vµo nh÷ng n¨m 1920 trong c¸c chuyÕn hµnh tr×nh kh¶o s¸t biÓn. Nhê tÝnh n¨ng sö dông cao, ng­êi ta cã thÓ thùc hiÖn hµng tr¨m phÐp ®o trong vßng mét vµi ngµy vµ cho phÐp thµnh lËp c¸c b¶n ®å ®Þa h×nh ®¸y ®¹i d­¬ng víi c¸c d¹ng ®Þa h×nh c¬ b¶n nh­ sèng nói ngÇm gi÷a §TD hay d·y Carlsberg vµ c¸c vïng thung lòng gi÷a nói. Ph­¬ng ph¸p nµy còng cho phÐp thùc hiÖn c¸c ®o ®¹c mét c¸ch nhanh chãng, liªn tôc vµ chÝnh x¸c. Nguyªn lý cña ph­¬ng ph¸p lµ truyÒn xung ©m thanh qua c¸c líp n­íc xuèng ®¸y biÓn, khi ch¹m ®¸y ©m thanh sÏ tù ph¶n x¹ trë l¹i vµ ®­îc c¸c m¸y ®Æt trªn tµu thu nhËn. Dùa vµo tèc ®é lan truyÒn cña sãng ©m thanh trong n­íc vµ kho¶ng thêi gian gi÷a hai thêi ®iÓm m¸y thu vµ ph¸t ©m thanh, ng­êi ta tÝnh ®­îc ®é s©u ®¸y biÓn. NÕu c¸c xung ©m thanh ®­îc ph¸t ®i ®Òu ®Æn trong tõng kho¶ng thêi gian ng¾n, sãng ph¶n håi cã thÓ ®­îc ghi l¹i d­íi d¹ng ®å thÞ biÓu diÔn mÆt c¾t liªn tôc cña ®¸y ®¹i d­¬ng (h×nh 1.8). Trong ®iÒu kiÖn lý t­ëng, phÐp ®o nµy cã thÓ ®¹t ®é chÝnh x¸c ®Õn vµi mÐt ngay c¶ ë vïng n­íc s©u. Tuy nhiªn, vÉn cã mét sè yÕu tè g©y nhiÔu, ch¼ng h¹n nh­ ¶nh h­ëng cña sãng trªn bÒ mÆt biÓn cã thÓ lµm tµu trßng trµnh lªn xuèng tíi vµi mÐt, quan träng h¬n n÷a lµ tèc ®é truyÒn ©m trong n­íc biÓn cã thÓ dao ®éng trong giíi h¹n  4% tuú theo ®é muèi, nhiÖt ®é vµ ¸p suÊt cña n­íc biÓn. B»ng c¸ch sö dông c¸c b¶ng tra cøu ®èi víi c¸c vïng ®¹i d­¬ng kh¸c nhau trªn toµn cÇu, c¸c nhµ nghiªn cøu cã thÓ xö lý s¬ bé c¸c sè liÖu ®o ®­îc (quy chuÈn th«ng dông lµ 1500m/s). C¸c sai sãt khi xö lý cã thÓ dÉn ®Õn nh÷ng sai sè ®¸ng kÓ vÒ ®é s©u, ch¼ng h¹n sai sè tèc ®é truyÒn ©m b»ng 1% sÏ dÉn ®Õn sai sè tíi 30m víi cét n­íc s©u 3km. TÇn sè ©m thanh ®­îc dïng ®Ó ®o ®é s©u ®¹i d­¬ng th­êng lµ 5-30kHz. Ngoµi ra, sai sè gÆp ph¶i cßn do kh¶ n¨ng ph©n gi¶i yÕu cña c¸c m¸y håi ©m, nguyªn nh©n lµ sù ph©n kú cña chïm tia víi gãc ph¸t kho¶ng 300 khi c¸c sãng ©m thanh ®­îc truyÒn xuèng vµ øng gãc ph¸t nh­ vËy c¸c chïm tia cã thÓ quÐt ®­îc mét diÖn tÝch lín trªn ®¸y ®¹i d­¬ng víi ®­êng kÝnh kho¶ng 1,5km ë ®é s©u 3km. Nh­ng nh÷ng biÕn ®æi ®Þa h×nh ®¸y trong diÖn tÝch nµy sÏ kh«ng ®­îc thÓ hiÖn râ vµ ®é s©u ®o ®­îc sÏ n«ng h¬n ®é s©u thùc tÕ bªn d­íi tµu (h×nh 1.9 (b)). C¸c m¸y håi ©m cã ®é ph©n gi¶i cao lµ nh÷ng m¸y sö dông chïm tia cã gãc ph¸t hÑp, kho¶ng mét vµi ®é. §Ó thiÕt kÕ ®­îc nh­ vËy, m¸y sÏ trë nªn cång kÒnh nªn ®ã lµ lý do mµ lo¹i m¸y nµy Ýt ®­îc sö dông réng r·i. Mét lý do kh¸c khiÕn c¸c m¸y håi ©m cã chïm tia ph©n kú lín ®­îc sö dông nhiÒu h¬n lµ nã cho phÐp thùc hiÖn c«ng viÖc ®o ®¹c ngay c¶ khi biÓn ®éng vµ tµu bÞ l¾c l­ m¹nh, do vËy mµ ®èi víi c¸c ho¹t ®éng hµng h¶i th­êng xuyªn th× viÖc sö dông c¸c lo¹i m¸y nµy lµ thÝch hîp vµ hiÖu qña h¬n so víi nh÷ng thiÕt bÞ víi chïm tia hÑp.
  17. Song ®èi víi mét sè nghiªn cøu kh¶o s¸t biÓn quan träng th× c¸c m¸y cã ®é ph©n gi¶i cao vÉn rÊt cÇn thiÕt. H×nh 1.7: Ph­¬ng ph¸p ®o ®é s©u b»ng d©y däi. §©y lµ ph­¬ng ph¸p ®o ®é s©u duy nhÊt ®­îc sö dông cho tíi ®Çu thÕ kû thø 20 (tranh cña Arthur Briscoe)
  18. H×nh 1.8: S¬ ®å ghi cña m¸y ®o ®é s©u håi ©m vïng r×a thÒm lôc ®Þa phÝa ®«ng cña n­íc Mü. §é dèc cña mÆt c¾t lµ do tû lÖ phãng ®¹i gÊp 12 lÇn theo trôc ®øng. C¸c líp nhiÔu thÓ hiÖn sù tËp trung cña c¸c tæ chøc h÷u c¬ hoÆc m¶nh vôn sinh vËt chÕt vµ kÕt qña nµy còng cho thÊy nh÷ng øng dông h÷u Ých kh¸c cña m¸y håi ©m H×nh 1.9: (a) Chïm tia ph©n kú cña m¸y ®o ®é s©u echo-sounder cã h×nh chãp víi gãc ®Ønh b»ng 300. (b) MÆt c¾t ngang phãng ®¹i thÓ hiÖn ®é s©u thùc (d), n»m ngay d­íi ®¸y tµu, bÞ nhiÔu bëi c¸c tia ph¶n x¹ m¹nh h¬n t¹i ®iÓm tíi vu«ng gãc víi ®é s©u n«ng (h). h< d< l. Do vËy thêi gian m¸y ghi l¹i th
  19. ViÖc n¾m râ ®é s©u cña c¸c vïng biÓn n«ng lu«n lµ ®iÒu quan träng ®èi víi nguêi ®i biÓn, v× thÕ tõ vµi thÕ kû tr­íc c¸c s¬ ®å ®é s©u cña vïng nuíc ven bê ®· ra ®êi. Nh­ng nhu cÇu cÇn biÕt ®Çy ®ñ h¬n vÒ c¸c th«ng tin vÒ ®é s©u ®¹i d­¬ng míi chØ ph¸t sinh gÇn ®©y, vµ ®Ó ®¸p øng yªu cÇu ®ã, b¶n ®å ®é s©u ®Çu tiªn do Matthew Maury thµnh lËp n¨m 1885 cho vïng b¾c §¹i T©y D­¬ng (h×nh 1.10) ®· ®­îc c«ng bè. Tªn gäi vïng “§Êt Gi÷a” cña Maury lµ dÉn liÖu ®Çu tiªn ®Ò cËp ®Õn sù hiÖn diÖn cña sèng nói ngÇm n»m gi÷a §¹i T©y D­¬ng mµ ngµy nay chóng ta ®· biÕt. Kh«ng l©u sau ®ã, h×nh d¸ng kÐo dµi vµ gîn sãng cña sèng nói nµy ®· tµu Challenger m« t¶ dùa trªn nh÷ng sè liÖu kh¶o s¸t Ýt ái mµ nã thu ®­îc (xem môc 1.1.2). Cho tíi nay, h×nh th¸i ®Þa m¹o ®¸y ®¹i d­¬ng nãi chung ®· ®­îc kh¶o s¸t kh¸ tØ mØ, mÆc dï tr­íc ®ã kh«ng l©u nhiÒu d¹ng ®Þa h×nh lín vÉn ch­a ®­îc ph¸t hiÖn vµ nhiÒu yÕu tè kh¸c vÉn cÇn ph¶i ®iÒu tra thªm. Nhê vµo chuyÕn hîp t¸c th¸m hiÓm Ên §é D­¬ng vµo gi÷a nh÷ng n¨m 1960, ng­êi ta míi x¸c ®Þnh ®­îc sèng nói ngÇm 900 ®«ng lµ mét d¹ng ®Þa h×nh kÐo dµi ®¬n lÎ tíi 4500km (h×nh 1.11). Ngoµi ra, rÊt nhiÒu d¹ng ®Þa h×nh kh¸c d­íi TBD bao gåm c¶ nói löa ngÇm vÉn ®ang tiÕp tôc ®­îc ®iÒu tra th«ng qua c¸c vÖ tinh cã sö dông thiÕt bÞ ®o ®é cao bÒ mÆt biÓn (xem môc 1.2.1). H×nh 1.10: (a) B¶n ®å ®é s©u vïng b¾c §¹i T©y D­¬ng do Matthew Maury lËp n¨m 1855. Nguån: §Þa lý tù nhiªn biÓn, M.Maury, (1857). NXB Sampson Low & Son.
  20. H×nh 1.10: (b) MÆt c¾t ®¸y biÓn vïng b¾c §¹i T©y D­¬ng do M.Maury lËp. Nguån dÉn nh­ trªn.
659433

Sponsor Documents


Tài liệu liên quan


Xem thêm