Xem mẫu

Science & Technology Development, Vol 14, No.T5 2011<br /> <br /> PHIÊU SINH Đ5NG V T NGO I LAI TRONG NƯ C D=N TÀU Đ N C NG<br /> SÀI GÒN 2008 - 2009<br /> Nguy7n Vi t Qu c, Tr n Tri"t<br /> Trư ng Đ i h c Khoa h c T Nhiên, ĐHQG-HCM<br /> (Bài nh n ngày 21 tháng 03 năm 2011, hoàn ch nh s a ch a ngày 23 tháng 04 năm 2012)<br /> <br /> TÓM T T: Phiêu sinh ñ ng v t ngo i lai trong nư c d n tàu là m t nhân t quan tr ng trong s<br /> xâm h i sinh h c môi trư ng bi n. Trong th i gian t$ tháng 9/2008 ñ n tháng 1/2009, chúng tôi ñã thu<br /> th p ñư c 200 m7u nư c d n có ngu n g c t$ các c ng ho c các vùng bi n ngoài Vi t Nam. K t qu<br /> phân tích thành ph n loài ghi nh n trong 200 m7u g m : 43 taxa phiêu sinh ñ ng v t, 5 nhóm #u trùng<br /> c a tôm, cua, giun nhi u tơ và m t loài chưa th ñ nh danh. Trong s nh ng loài ñã xác ñ nh, ghi nh n<br /> ñư c 9 loài không th#y có m t t i Vi t Nam so v i nh ng nghiên c u trư c ñây: Pseudodiaptomus<br /> clevei, Bestiolina sp., Pseudodiaptomus sp., Harpacticus sp., Amphiascus sp., Jalysus sp., Hemicyclops<br /> sp., Kelleria sp., Stephos sp. và 1 loài chưa th ñ nh danh.<br /> T khoá: phiêu sinh ñ ng v t ngo i lai, nư c d n tàu, phân tích thành ph n loài, c ng Sài Gòn.<br /> M<br /> <br /> thoát nư c công nghi p, ư c tính thi t h i do<br /> <br /> Đ U<br /> <br /> Theo Carlton 1985 có kho ng 7000 loài sinh<br /> v t bi n ñư c v n chuy n kh,p th gi i trong<br /> nư c d n tàu m%i ngày [1]. S<br /> <br /> loài này gây ra t i Đ c là 80 tri u Euro [2].<br /> C ng thành ph H Chí Minh không ch! là<br /> <br /> x m l n c#a<br /> <br /> c ng l n c#a Vi t Nam mà còn là m t trong<br /> <br /> nh ng loài ngo i lai này gây thi t h i l n ñ n<br /> <br /> nh ng c ng l n c#a khu v c Đông Nam Á.<br /> <br /> sinh thái và kinh t như: Loài s a lư c B,c M<br /> <br /> Trong nh ng năm g n ñây s tàu vi-n dương<br /> <br /> Mnemiopsis leidyi ñã làm c n ki t qu n th cá<br /> <br /> c p c ng vào kho ng 5000 lư t tàu m%i năm<br /> <br /> H,c H i vào nh ng năm 1980 và<br /> <br /> [3]. Do v y, r#i ro t( s xâm l n c#a sinh v t<br /> <br /> ngày nay loài này càng lan r ng sang nh ng<br /> <br /> ngo i lai qua vi c x b& nư c d n là r t l n.<br /> <br /> vùng bi n khác; loài tép Hemimysis anomala là<br /> <br /> Nghiên c u này nh m kh o sát thành ph n loài<br /> <br /> loài b n ñ a vùng bi n Caspian và H,c H i qua<br /> <br /> phiêu sinh ñ ng v t trong nư c d n c#a tàu<br /> <br /> ñư ng nư c d n tàu chúng tr thành loài xâm<br /> <br /> vi-n dương ñ tìm ra nh ng loài phiêu sinh<br /> <br /> h i Châu Âu và vùng h Michigan, Ontario và<br /> <br /> ñ ng v t ngo i lai so v i thu[ v c c#a h th ng<br /> <br /> sông St Lawrence do làm c n ki t qu n th<br /> <br /> sông Sài Gòn.<br /> <br /> phiêu sinh ñ ng v t và t o b n ñ a; loài cua<br /> <br /> V T LI U VÀ PHƯƠNG PHÁP<br /> <br /> Châu Á Eriocheir sinensis là loài xâm h i<br /> <br /> Đ a ñi%m thu m,u<br /> <br /> Trích cơm<br /> <br /> Châu Âu và B,c M gây xói mòn b sông do<br /> ho t ñ ng ñào b i và làm t,c ngh*n các c ng<br /> <br /> Trang 50<br /> <br /> M"u nư c d n tàu ñư c ti n hành thu<br /> <br /> các<br /> <br /> c ng thu c Thành Ph H Chí Minh, t p trung<br /> <br /> TAÏP CHÍ PHAÙT TRIEÅN KH&CN, TAÄP 14, SOÁ T5 2011<br /> 2 khu v c: khu v c c ng dân s<br /> <br /> g m các<br /> <br /> ñuôi tàu (after peak tank), mũi tàu ( fore peak<br /> <br /> c ng: Khánh H i, Tân Thu n, B n Nghé, VICT<br /> <br /> tank).<br /> <br /> (Viet Nam International Container Terminal),<br /> <br /> Thu m u qua n p h m c a khoang ch a<br /> <br /> Lotus và khu v c c ng quân s Cát Lái.<br /> <br /> nư c d n<br /> <br /> Phương pháp thu m,u<br /> <br /> $ nh ng tàu mà khoang ch a nư c d n tàu<br /> <br /> M"u nư c d n tàu ñư c thu v i th tích 20<br /> <br /> không có sounding pipe ho c n,p h m c#a<br /> <br /> lít, sau ñó ñư c l c qua lư i thu phiêu sinh<br /> <br /> khoang nư c d n ñang m thì có th ti n hành<br /> <br /> ñ ng v t có m,t lư i 80µm, cho vào l và c<br /> <br /> thu m"u. Dùng xô nh a 20 lít có g,n v t n ng<br /> <br /> ñ nh trong formol 5%. Tuỳ theo ñi u ki n c#a<br /> <br /> th ch m ñáy và kéo lên t( t(.<br /> <br /> tàu mà k thu t thu m"u có khác nhau:<br /> <br /> Thu m u b ng bơm máy c a tàu<br /> <br /> Thu m u b ng bơm tay<br /> <br /> $ nh ng tàu không có Sounding pipe và<br /> <br /> $ tàu không m ñư c n,p h m khoang ch a<br /> <br /> không m<br /> <br /> ñư c Main hold, ho c nh ng tàu<br /> <br /> nư c d n ( main hold) và kho ng cách gi a v<br /> <br /> hi n ñ i mà s qu n lý nư c d n tàu ñư c th c<br /> <br /> trí thu m"u v i khoang nư c d n t( 14 – 17m,<br /> <br /> hi n b ng máy tính, vi c thu m"u ph i ti n<br /> <br /> nư c d n ñư c thu b ng cách s d ng bơm tay<br /> <br /> hành d a vào bơm máy c#a tàu.<br /> <br /> qua các ng sounding pipe. Đây là nh ng ng<br /> <br /> Phương pháp phân tích phiêu sinh ñ(ng v-t<br /> <br /> thông t ng c#a khoang ch a nư c d n, có<br /> <br /> M"u phiêu sinh ñ ng v t ñư c ñ nh danh và<br /> <br /> ñư ng kính trung bình 3cm. Các ng này ñư c<br /> <br /> ñ m s lư ng loài có ñư c trong 20l nư c d n<br /> <br /> các th#y th# trên tàu dùng ñ theo dõi m c<br /> <br /> t i Phòng Đ ng V t Phù Du - Vi n H i Dương<br /> <br /> nư c d n tàu<br /> <br /> các khoang nư c d n. \ng bơm<br /> <br /> H c Nha Trang. M"u ñư c l c l i b ng lư i l c<br /> <br /> ñư c th theo ng sounding pipe ñ n khi ch m<br /> <br /> m,t lư i 25µ ñ lo i b& formaldehyde sau ñó<br /> <br /> ñáy c#a khoang nư c d n tàu, sau ñó di chuy n<br /> <br /> phiêu sinh ñ ng v t và ch t l,ng t t( lư i l c<br /> <br /> t( t( lên phía trên khi bơm.Vi c th<br /> <br /> ñư c chuy n sang phòng ñ m, s<br /> <br /> ng bơm<br /> <br /> d ng kính<br /> <br /> ch m ñáy và di chuy n lên phía trên giúp thu<br /> <br /> lúp Olympus có g,n h th ng camera Olympus<br /> <br /> ñư c nh ng sinh v t s ng và l,ng t c trong<br /> <br /> DP12 ñ quan sát, ñ i v i m"u phiêu sinh ñ ng<br /> <br /> ph n ñáy và trong nư c.<br /> <br /> v t mu n ghi hình nh c#a chân s 5 thì c n c<br /> <br /> Thu m u b ng máy bơm máy<br /> <br /> ñ nh m"u và s d ng kính hi n vi Leica DMLB<br /> <br /> $ tàu không m ñư c n,p h m khoang ch a<br /> nư c d n và kho ng cách gi a v trí thu m"u<br /> <br /> có h th ng camera Olympus DP71.<br /> Phiêu sinh ñ ng v t ngo i lai ñư c xác ñ nh<br /> <br /> v i khoang nư c t( 12- 14m, nư c d n ñư c<br /> <br /> b ng cách so sánh k t qu<br /> <br /> thu b ng cách s d ng bơm máy qua các ng<br /> <br /> phiêu sinh ñ ng v t trong nư c d n tàu v i các<br /> <br /> sounding pipe,<br /> <br /> ng bơm cũng ñư c kéo lên<br /> <br /> tài li u phân lo i h c, s li u và cơ s d li u:<br /> <br /> xu ng nhi u l n. Thu m"u b ng bơm máy ch#<br /> <br /> Đ nh lo i ñ ng v t không xương s ng nư c<br /> <br /> y u ñư c ti n hành<br /> <br /> ng t B,c Vi t Nam [4], Đ ng v t chí Vi t Nam<br /> <br /> khoang heeling, phía sau<br /> <br /> thành ph n loài<br /> <br /> T p 5: Giáp xác nư c ng t [5], Phân l p chân<br /> <br /> Trang 51<br /> <br /> Science & Technology Development, Vol 14, No.T5 2011<br /> mái chèo – Copepoda bi n [6], The planktons<br /> <br /> theo Catalogue of Life: 2007 Annual Checklist,<br /> <br /> of Sounth Viet Nam: Freshwater and marine<br /> <br /> Species 2000 & ITIS Catalogue of Life<br /> <br /> planktons [7], S li u quan tr,c trên sông Cát<br /> <br /> Hierarchy, Edition 1 (2007).<br /> <br /> Lái c#a Phòng Qu n Lý Môi Trư ng,Vi n Sinh<br /> <br /> K T QU VÀ TH O LU N<br /> <br /> H c Nhi t Đ i 2008 [8], S li u thu[ sinh v t<br /> <br /> Ngu!n g c m,u nư9c d0n<br /> <br /> lưu v c sông Sài Gòn- Đ ng Nai năm 2005 c#a<br /> <br /> Trong 200 m"u nư c d n tàu ñã thu, 78 m"u<br /> <br /> Vi n Sinh H c Nhi t Đ i [9], Thành ph n loài<br /> <br /> có quan sát th y s hi n di n c#a phiêu sinh<br /> <br /> phiêu sinh ñ ng v t vùng c a sông ven bi n<br /> <br /> ñ ng v t, trong ñó: 1 m"u ñ n t( Indonesia, 7<br /> <br /> thành ph H Chí Minh tháng 4 và tháng 10<br /> <br /> m"u t( Thái Lan, 5 m"u t( Singapore, 7 m"u t(<br /> <br /> năm 2004 [10], S li u v thành ph n loài thu<br /> <br /> Đài Loan, 21 m"u t( Trung Qu c, 6 m"u t(<br /> <br /> t i các c ng có l y m"u nư c d n tàu, Cơ s d<br /> <br /> Nh t B n, 13 m"u t( Bi n Đông, 2 m"u t(<br /> <br /> li u c#a Trung Tâm Nghiên C u Môi Trư ng<br /> Smithsonian<br /> <br /> (Smithsonian<br /> <br /> Malaysia, 1 m"u t( Nam Phi, 2 m"u là tr n l"n<br /> <br /> Enviromental<br /> <br /> m"u nư c t( các qu c gia khác nhau, 1 m"u<br /> <br /> Research Center, SERC), Cơ s d li u c#a t<br /> <br /> Campuchia, 1 m"u<br /> <br /> ch c Global Biodiversity Information Facility<br /> <br /> Myanma, 7 m"u t( bi n<br /> <br /> khơi (không rõ ngu n g c).<br /> <br /> 70<br /> 60<br /> <br /> S lư ng m u<br /> <br /> 50<br /> 40<br /> 30<br /> 20<br /> 10<br /> <br /> C<br /> <br /> am<br /> pu<br /> c<br /> M hia<br /> ya<br /> n<br /> K ma<br /> hô<br /> ng<br /> rõ<br /> <br /> Ph<br /> i<br /> Ir<br /> an<br /> <br /> am<br /> N<br /> <br /> M<br /> al<br /> ay<br /> sia<br /> <br /> In<br /> do<br /> ne<br /> Th sia<br /> ái<br /> Si La<br /> ng n<br /> ap<br /> or<br /> e<br /> <br /> 0<br /> <br /> Qu c gia<br /> M u nư c d n<br /> <br /> M u có phiêu sinh ñ ng v t<br /> <br /> Hình 1. Ngu n g c m"u nư c d n tàu theo qu c gia<br /> <br /> Trang 52<br /> <br /> TAÏP CHÍ PHAÙT TRIEÅN KH&CN, TAÄP 14, SOÁ T5 2011<br /> M"u nư c d n tàu ch# y u ñ n t( các nư c<br /> <br /> Các loài phiêu sinh ñ ng v t này có s ña<br /> <br /> trong khu v c g n v i Vi t Nam (Hình 1) như:<br /> <br /> d ng v môi trư ng s ng, g m nh ng loài sinh<br /> <br /> Trung Qu c, Singapore, Đài Loan, Thái Lan,<br /> <br /> s ng<br /> <br /> do v y n u có s xu t hi n c#a loài ngo i lai t(<br /> <br /> khác nhau:<br /> <br /> các nư c trên thì s xâm l n là r t l n vì s<br /> <br /> Bosmina longirostris, Ceriodaphnia rigaudi,<br /> <br /> tương ñ ng v ñi u ki n sinh thái. Trong giai<br /> <br /> Diaphanosoma sarsi, Tropocyclops chinei, môi<br /> <br /> ño n t( 1999 – 2008 các tàu ñ n c m c ng<br /> <br /> trư ng nư c t( ng t - l như Pseudodiaptomus<br /> <br /> thành ph H Chí Minh xu t phát t( 50 nư c<br /> <br /> incisus, môi trư ng nư c l - m n<br /> <br /> trên th gi i, bao g m t t c các châu l c tr(<br /> <br /> sông – ven bi n<br /> <br /> Châu Nam C c. Đi u này cho th y thành ph n<br /> <br /> Acartia pacifica, Oithona rigida, môi trư ng<br /> <br /> loài sinh v t trong nư c d n tàu là ña d ng v<br /> <br /> bi n<br /> <br /> ngu n g c sinh thái và có s tương ñ ng v<br /> <br /> Oithona fallax, Canthocalanus pauper. Đây<br /> <br /> ñi u ki n sinh thái so v i khu v c c ng thành<br /> <br /> cũng là m t ch! s quan tr ng giúp cho vi c<br /> <br /> ph H Chí Minh [3].<br /> <br /> ki m tra tuân th# qui ñ nh trao ñ i nư c d n<br /> <br /> Thành ph n loài<br /> <br /> c#a tàu vi-n dương khi c p c ng.<br /> <br /> nhi u lo i môi trư ng nư c có ñ m n<br /> <br /> khơi<br /> <br /> môi trư ng nư c ng t như loài<br /> <br /> như<br /> <br /> vùng c a<br /> <br /> như Acartiella sinensis,<br /> <br /> Pseudodiaptomus<br /> <br /> clevei,<br /> <br /> Trong 200 m"u nư c d n tàu ñư c phân tích<br /> <br /> Phiêu sinh ñ ng v t trong nư c d n có s ña<br /> <br /> thì 78 m"u có thành ph n phiêu sinh ñ ng v t<br /> <br /> d ng v hình th c s ng: loài Amphiascus sp.,<br /> <br /> ñư c ñ nh danh<br /> <br /> Harpacticus<br /> <br /> các m c ñ phân lo i khác<br /> <br /> sp.,<br /> <br /> Jalysus<br /> <br /> sp.<br /> <br /> thu c<br /> <br /> b<br /> <br /> nhau. Ngoài ra m t s m"u khác cũng có phiêu<br /> <br /> Harpacticoida thư ng phân b<br /> <br /> sinh ñ ng v t hi n di n, do các m"u này ñang<br /> <br /> Psedodiaptomus<br /> <br /> trong tình tr ng phân h#y, nên không th nh n<br /> <br /> clevei, Acartiella sinensis s ng trôi n i theo<br /> <br /> d ng ñư c.<br /> <br /> ch<br /> <br /> Trong 78 m"u nư c d n tàu có 43 taxa phiêu<br /> <br /> ñ<br /> <br /> incisus,<br /> <br /> thu[ tri u,<br /> <br /> n n ñáy, loài<br /> Peusodiaptomus<br /> <br /> loài Kelleria sp.,<br /> <br /> Hemicyclops sp. có ñ i s ng ký sinh.<br /> <br /> sinh ñ ng v t và nhi u nhóm u trùng khác<br /> <br /> Phiêu sinh ñ ng v t trong nư c d n có r t ít<br /> <br /> nhau (B ng 1, B ng 2), cho th y nư c d n tàu<br /> <br /> loài phiêu sinh ñ ng v t n i t m th i<br /> <br /> thu ñư c có s ña d ng v thành ph n loài.<br /> <br /> (Meroplankton), có th do m"u nư c d n ñã<br /> ñư c gi trong khoang nhi u ngày.<br /> <br /> B+ng 1. Thành ph n loài c#a phiêu sinh ñ ng v t trong m"u nư c d n tàu<br /> B(<br /> <br /> H<br /> Acartidae<br /> <br /> Calanoida<br /> <br /> Calanidae<br /> Centrophagidae<br /> Paracalanidae<br /> <br /> Taxa<br /> <br /> Acartiella sinensis Shen & Lee *<br /> Acartia pacifica Steuer *<br /> Canthocalanus pauper Giesbrecht *<br /> Centrophages furcatus Dana *<br /> Sinocalanus sinensis Poppe *<br /> Acrocalanus sp. *<br /> <br /> Trang 53<br /> <br /> Science & Technology Development, Vol 14, No.T5 2011<br /> Bestiolina sp. **<br /> Calocalanus pavo Dana *<br /> Paracalanus crassirostric Dahl *<br /> Paracalanus aculeatus Giesbrecht *<br /> Paracalanus parvus Claus *<br /> Paracalanus gracilis Cheng & Zang *<br /> Pseudodiaptomus sp. **<br /> Pseudodiaptomus clevei Scott **<br /> Pseudodiaptomidae<br /> <br /> Pseudodiaptomus japonicus Kikuchi K. *<br /> Pseudodiaptomus incisus Shen & Lee *<br /> Pseudodiaptomus annandalei Sewell *<br /> Pseudodiaptomus inopinus var. gordioides Brehm *<br /> <br /> Stephidae<br /> <br /> Stephos sp. **<br /> <br /> Tortanidae<br /> <br /> Tortanus sp. *<br /> <br /> Corycaeidae<br /> <br /> Corycaues sp. *<br /> Mesocyclops leukarti Claus *<br /> <br /> Cyclopidae<br /> <br /> Microcyclops varicans Sars *<br /> Tropocyclops chinei Dang *<br /> <br /> Cyclopoida<br /> <br /> Oithonidae<br /> <br /> Oithona fallax Farran *<br /> Oithona rigida Giesbrecht *<br /> Oithona attenuata Farran *<br /> Oncaea conifera Giesbrecht *<br /> <br /> Oncaeidae<br /> <br /> Oncaea mediterranea Claus *<br /> Oncaea venusta Philippi *<br /> <br /> Harpacticoida<br /> <br /> Clytemnestridae<br /> <br /> Clytemnestra scutellata Dana *<br /> <br /> Diosaccidae<br /> <br /> Amphiascus sp. **<br /> <br /> Harpacticidae<br /> <br /> Harpacticus sp. **<br /> <br /> Macrosetellidae<br /> <br /> Microsetella norvegica Boeck *<br /> <br /> Tachidiidae<br /> <br /> Euterpina acutifrons Dana *<br /> <br /> Thalestridae<br /> <br /> Jalysus sp. **<br /> <br /> Clausidiidae<br /> <br /> Hemicyclops sp. **<br /> <br /> Kelleriidae<br /> <br /> Kelleria sp. **<br /> <br /> Bosminidae<br /> <br /> Bosmina longirostris O.F.Muller *<br /> <br /> Daphnidae<br /> <br /> Ceriodaphnia rigaudi Richard *<br /> <br /> Sididae<br /> <br /> Diaphanosoma sarsi Richard *<br /> <br /> Amphipoda<br /> <br /> Isaeidae<br /> <br /> Photis sp. *<br /> <br /> Decapoda<br /> <br /> Paleamoinidae<br /> <br /> Macrobrachium sp. *<br /> <br /> Poecilostomatoida<br /> <br /> Cladocera<br /> <br /> *: Loài có phân b t i Vi t Nam.<br /> **: Loài chưa công b phát hi n t i Vi t Nam.<br /> <br /> Trang 54<br /> <br />