Xem mẫu

Science & Technology Development, Vol 14, No.T5 2011

PHIÊU SINH Đ5NG V T NGO I LAI TRONG NƯ C D=N TÀU Đ N C NG
SÀI GÒN 2008 - 2009
Nguy7n Vi t Qu c, Tr n Tri"t
Trư ng Đ i h c Khoa h c T Nhiên, ĐHQG-HCM
(Bài nh n ngày 21 tháng 03 năm 2011, hoàn ch nh s a ch a ngày 23 tháng 04 năm 2012)

TÓM T T: Phiêu sinh ñ ng v t ngo i lai trong nư c d n tàu là m t nhân t quan tr ng trong s
xâm h i sinh h c môi trư ng bi n. Trong th i gian t$ tháng 9/2008 ñ n tháng 1/2009, chúng tôi ñã thu
th p ñư c 200 m7u nư c d n có ngu n g c t$ các c ng ho c các vùng bi n ngoài Vi t Nam. K t qu
phân tích thành ph n loài ghi nh n trong 200 m7u g m : 43 taxa phiêu sinh ñ ng v t, 5 nhóm #u trùng
c a tôm, cua, giun nhi u tơ và m t loài chưa th ñ nh danh. Trong s nh ng loài ñã xác ñ nh, ghi nh n
ñư c 9 loài không th#y có m t t i Vi t Nam so v i nh ng nghiên c u trư c ñây: Pseudodiaptomus
clevei, Bestiolina sp., Pseudodiaptomus sp., Harpacticus sp., Amphiascus sp., Jalysus sp., Hemicyclops
sp., Kelleria sp., Stephos sp. và 1 loài chưa th ñ nh danh.
T khoá: phiêu sinh ñ ng v t ngo i lai, nư c d n tàu, phân tích thành ph n loài, c ng Sài Gòn.
M

thoát nư c công nghi p, ư c tính thi t h i do

Đ U

Theo Carlton 1985 có kho ng 7000 loài sinh
v t bi n ñư c v n chuy n kh,p th gi i trong
nư c d n tàu m%i ngày [1]. S

loài này gây ra t i Đ c là 80 tri u Euro [2].
C ng thành ph H Chí Minh không ch! là

x m l n c#a

c ng l n c#a Vi t Nam mà còn là m t trong

nh ng loài ngo i lai này gây thi t h i l n ñ n

nh ng c ng l n c#a khu v c Đông Nam Á.

sinh thái và kinh t như: Loài s a lư c B,c M

Trong nh ng năm g n ñây s tàu vi-n dương

Mnemiopsis leidyi ñã làm c n ki t qu n th cá

c p c ng vào kho ng 5000 lư t tàu m%i năm

H,c H i vào nh ng năm 1980 và

[3]. Do v y, r#i ro t( s xâm l n c#a sinh v t

ngày nay loài này càng lan r ng sang nh ng

ngo i lai qua vi c x b& nư c d n là r t l n.

vùng bi n khác; loài tép Hemimysis anomala là

Nghiên c u này nh m kh o sát thành ph n loài

loài b n ñ a vùng bi n Caspian và H,c H i qua

phiêu sinh ñ ng v t trong nư c d n c#a tàu

ñư ng nư c d n tàu chúng tr thành loài xâm

vi-n dương ñ tìm ra nh ng loài phiêu sinh

h i Châu Âu và vùng h Michigan, Ontario và

ñ ng v t ngo i lai so v i thu[ v c c#a h th ng

sông St Lawrence do làm c n ki t qu n th

sông Sài Gòn.

phiêu sinh ñ ng v t và t o b n ñ a; loài cua

V T LI U VÀ PHƯƠNG PHÁP

Châu Á Eriocheir sinensis là loài xâm h i

Đ a ñi%m thu m,u

Trích cơm

Châu Âu và B,c M gây xói mòn b sông do
ho t ñ ng ñào b i và làm t,c ngh*n các c ng

Trang 50

M"u nư c d n tàu ñư c ti n hành thu

các

c ng thu c Thành Ph H Chí Minh, t p trung

TAÏP CHÍ PHAÙT TRIEÅN KH&CN, TAÄP 14, SOÁ T5 2011
2 khu v c: khu v c c ng dân s

g m các

ñuôi tàu (after peak tank), mũi tàu ( fore peak

c ng: Khánh H i, Tân Thu n, B n Nghé, VICT

tank).

(Viet Nam International Container Terminal),

Thu m u qua n p h m c a khoang ch a

Lotus và khu v c c ng quân s Cát Lái.

nư c d n

Phương pháp thu m,u

$ nh ng tàu mà khoang ch a nư c d n tàu

M"u nư c d n tàu ñư c thu v i th tích 20

không có sounding pipe ho c n,p h m c#a

lít, sau ñó ñư c l c qua lư i thu phiêu sinh

khoang nư c d n ñang m thì có th ti n hành

ñ ng v t có m,t lư i 80µm, cho vào l và c

thu m"u. Dùng xô nh a 20 lít có g,n v t n ng

ñ nh trong formol 5%. Tuỳ theo ñi u ki n c#a

th ch m ñáy và kéo lên t( t(.

tàu mà k thu t thu m"u có khác nhau:

Thu m u b ng bơm máy c a tàu

Thu m u b ng bơm tay

$ nh ng tàu không có Sounding pipe và

$ tàu không m ñư c n,p h m khoang ch a

không m

ñư c Main hold, ho c nh ng tàu

nư c d n ( main hold) và kho ng cách gi a v

hi n ñ i mà s qu n lý nư c d n tàu ñư c th c

trí thu m"u v i khoang nư c d n t( 14 – 17m,

hi n b ng máy tính, vi c thu m"u ph i ti n

nư c d n ñư c thu b ng cách s d ng bơm tay

hành d a vào bơm máy c#a tàu.

qua các ng sounding pipe. Đây là nh ng ng

Phương pháp phân tích phiêu sinh ñ(ng v-t

thông t ng c#a khoang ch a nư c d n, có

M"u phiêu sinh ñ ng v t ñư c ñ nh danh và

ñư ng kính trung bình 3cm. Các ng này ñư c

ñ m s lư ng loài có ñư c trong 20l nư c d n

các th#y th# trên tàu dùng ñ theo dõi m c

t i Phòng Đ ng V t Phù Du - Vi n H i Dương

nư c d n tàu

các khoang nư c d n. \ng bơm

H c Nha Trang. M"u ñư c l c l i b ng lư i l c

ñư c th theo ng sounding pipe ñ n khi ch m

m,t lư i 25µ ñ lo i b& formaldehyde sau ñó

ñáy c#a khoang nư c d n tàu, sau ñó di chuy n

phiêu sinh ñ ng v t và ch t l,ng t t( lư i l c

t( t( lên phía trên khi bơm.Vi c th

ñư c chuy n sang phòng ñ m, s

ng bơm

d ng kính

ch m ñáy và di chuy n lên phía trên giúp thu

lúp Olympus có g,n h th ng camera Olympus

ñư c nh ng sinh v t s ng và l,ng t c trong

DP12 ñ quan sát, ñ i v i m"u phiêu sinh ñ ng

ph n ñáy và trong nư c.

v t mu n ghi hình nh c#a chân s 5 thì c n c

Thu m u b ng máy bơm máy

ñ nh m"u và s d ng kính hi n vi Leica DMLB

$ tàu không m ñư c n,p h m khoang ch a
nư c d n và kho ng cách gi a v trí thu m"u

có h th ng camera Olympus DP71.
Phiêu sinh ñ ng v t ngo i lai ñư c xác ñ nh

v i khoang nư c t( 12- 14m, nư c d n ñư c

b ng cách so sánh k t qu

thu b ng cách s d ng bơm máy qua các ng

phiêu sinh ñ ng v t trong nư c d n tàu v i các

sounding pipe,

ng bơm cũng ñư c kéo lên

tài li u phân lo i h c, s li u và cơ s d li u:

xu ng nhi u l n. Thu m"u b ng bơm máy ch#

Đ nh lo i ñ ng v t không xương s ng nư c

y u ñư c ti n hành

ng t B,c Vi t Nam [4], Đ ng v t chí Vi t Nam

khoang heeling, phía sau

thành ph n loài

T p 5: Giáp xác nư c ng t [5], Phân l p chân

Trang 51

Science & Technology Development, Vol 14, No.T5 2011
mái chèo – Copepoda bi n [6], The planktons

theo Catalogue of Life: 2007 Annual Checklist,

of Sounth Viet Nam: Freshwater and marine

Species 2000 & ITIS Catalogue of Life

planktons [7], S li u quan tr,c trên sông Cát

Hierarchy, Edition 1 (2007).

Lái c#a Phòng Qu n Lý Môi Trư ng,Vi n Sinh

K T QU VÀ TH O LU N

H c Nhi t Đ i 2008 [8], S li u thu[ sinh v t

Ngu!n g c m,u nư9c d0n

lưu v c sông Sài Gòn- Đ ng Nai năm 2005 c#a

Trong 200 m"u nư c d n tàu ñã thu, 78 m"u

Vi n Sinh H c Nhi t Đ i [9], Thành ph n loài

có quan sát th y s hi n di n c#a phiêu sinh

phiêu sinh ñ ng v t vùng c a sông ven bi n

ñ ng v t, trong ñó: 1 m"u ñ n t( Indonesia, 7

thành ph H Chí Minh tháng 4 và tháng 10

m"u t( Thái Lan, 5 m"u t( Singapore, 7 m"u t(

năm 2004 [10], S li u v thành ph n loài thu

Đài Loan, 21 m"u t( Trung Qu c, 6 m"u t(

t i các c ng có l y m"u nư c d n tàu, Cơ s d

Nh t B n, 13 m"u t( Bi n Đông, 2 m"u t(

li u c#a Trung Tâm Nghiên C u Môi Trư ng
Smithsonian

(Smithsonian

Malaysia, 1 m"u t( Nam Phi, 2 m"u là tr n l"n

Enviromental

m"u nư c t( các qu c gia khác nhau, 1 m"u

Research Center, SERC), Cơ s d li u c#a t

Campuchia, 1 m"u

ch c Global Biodiversity Information Facility

Myanma, 7 m"u t( bi n

khơi (không rõ ngu n g c).

70
60

S lư ng m u

50
40
30
20
10

C

am
pu
c
M hia
ya
n
K ma

ng


Ph
i
Ir
an

am
N

M
al
ay
sia

In
do
ne
Th sia
ái
Si La
ng n
ap
or
e

0

Qu c gia
M u nư c d n

M u có phiêu sinh ñ ng v t

Hình 1. Ngu n g c m"u nư c d n tàu theo qu c gia

Trang 52

TAÏP CHÍ PHAÙT TRIEÅN KH&CN, TAÄP 14, SOÁ T5 2011
M"u nư c d n tàu ch# y u ñ n t( các nư c

Các loài phiêu sinh ñ ng v t này có s ña

trong khu v c g n v i Vi t Nam (Hình 1) như:

d ng v môi trư ng s ng, g m nh ng loài sinh

Trung Qu c, Singapore, Đài Loan, Thái Lan,

s ng

do v y n u có s xu t hi n c#a loài ngo i lai t(

khác nhau:

các nư c trên thì s xâm l n là r t l n vì s

Bosmina longirostris, Ceriodaphnia rigaudi,

tương ñ ng v ñi u ki n sinh thái. Trong giai

Diaphanosoma sarsi, Tropocyclops chinei, môi

ño n t( 1999 – 2008 các tàu ñ n c m c ng

trư ng nư c t( ng t - l như Pseudodiaptomus

thành ph H Chí Minh xu t phát t( 50 nư c

incisus, môi trư ng nư c l - m n

trên th gi i, bao g m t t c các châu l c tr(

sông – ven bi n

Châu Nam C c. Đi u này cho th y thành ph n

Acartia pacifica, Oithona rigida, môi trư ng

loài sinh v t trong nư c d n tàu là ña d ng v

bi n

ngu n g c sinh thái và có s tương ñ ng v

Oithona fallax, Canthocalanus pauper. Đây

ñi u ki n sinh thái so v i khu v c c ng thành

cũng là m t ch! s quan tr ng giúp cho vi c

ph H Chí Minh [3].

ki m tra tuân th# qui ñ nh trao ñ i nư c d n

Thành ph n loài

c#a tàu vi-n dương khi c p c ng.

nhi u lo i môi trư ng nư c có ñ m n

khơi

môi trư ng nư c ng t như loài

như

vùng c a

như Acartiella sinensis,

Pseudodiaptomus

clevei,

Trong 200 m"u nư c d n tàu ñư c phân tích

Phiêu sinh ñ ng v t trong nư c d n có s ña

thì 78 m"u có thành ph n phiêu sinh ñ ng v t

d ng v hình th c s ng: loài Amphiascus sp.,

ñư c ñ nh danh

Harpacticus

các m c ñ phân lo i khác

sp.,

Jalysus

sp.

thu c

b

nhau. Ngoài ra m t s m"u khác cũng có phiêu

Harpacticoida thư ng phân b

sinh ñ ng v t hi n di n, do các m"u này ñang

Psedodiaptomus

trong tình tr ng phân h#y, nên không th nh n

clevei, Acartiella sinensis s ng trôi n i theo

d ng ñư c.

ch

Trong 78 m"u nư c d n tàu có 43 taxa phiêu

ñ

incisus,

thu[ tri u,

n n ñáy, loài
Peusodiaptomus

loài Kelleria sp.,

Hemicyclops sp. có ñ i s ng ký sinh.

sinh ñ ng v t và nhi u nhóm u trùng khác

Phiêu sinh ñ ng v t trong nư c d n có r t ít

nhau (B ng 1, B ng 2), cho th y nư c d n tàu

loài phiêu sinh ñ ng v t n i t m th i

thu ñư c có s ña d ng v thành ph n loài.

(Meroplankton), có th do m"u nư c d n ñã
ñư c gi trong khoang nhi u ngày.

B+ng 1. Thành ph n loài c#a phiêu sinh ñ ng v t trong m"u nư c d n tàu
B(

H
Acartidae

Calanoida

Calanidae
Centrophagidae
Paracalanidae

Taxa

Acartiella sinensis Shen & Lee *
Acartia pacifica Steuer *
Canthocalanus pauper Giesbrecht *
Centrophages furcatus Dana *
Sinocalanus sinensis Poppe *
Acrocalanus sp. *

Trang 53

Science & Technology Development, Vol 14, No.T5 2011
Bestiolina sp. **
Calocalanus pavo Dana *
Paracalanus crassirostric Dahl *
Paracalanus aculeatus Giesbrecht *
Paracalanus parvus Claus *
Paracalanus gracilis Cheng & Zang *
Pseudodiaptomus sp. **
Pseudodiaptomus clevei Scott **
Pseudodiaptomidae

Pseudodiaptomus japonicus Kikuchi K. *
Pseudodiaptomus incisus Shen & Lee *
Pseudodiaptomus annandalei Sewell *
Pseudodiaptomus inopinus var. gordioides Brehm *

Stephidae

Stephos sp. **

Tortanidae

Tortanus sp. *

Corycaeidae

Corycaues sp. *
Mesocyclops leukarti Claus *

Cyclopidae

Microcyclops varicans Sars *
Tropocyclops chinei Dang *

Cyclopoida

Oithonidae

Oithona fallax Farran *
Oithona rigida Giesbrecht *
Oithona attenuata Farran *
Oncaea conifera Giesbrecht *

Oncaeidae

Oncaea mediterranea Claus *
Oncaea venusta Philippi *

Harpacticoida

Clytemnestridae

Clytemnestra scutellata Dana *

Diosaccidae

Amphiascus sp. **

Harpacticidae

Harpacticus sp. **

Macrosetellidae

Microsetella norvegica Boeck *

Tachidiidae

Euterpina acutifrons Dana *

Thalestridae

Jalysus sp. **

Clausidiidae

Hemicyclops sp. **

Kelleriidae

Kelleria sp. **

Bosminidae

Bosmina longirostris O.F.Muller *

Daphnidae

Ceriodaphnia rigaudi Richard *

Sididae

Diaphanosoma sarsi Richard *

Amphipoda

Isaeidae

Photis sp. *

Decapoda

Paleamoinidae

Macrobrachium sp. *

Poecilostomatoida

Cladocera

*: Loài có phân b t i Vi t Nam.
**: Loài chưa công b phát hi n t i Vi t Nam.

Trang 54