Vấn đề chuẩn hóa hệ thuật ngữ Thông tin - thư viện tiếng Việt

  • 18/10/2019 01:36:06
  • 30 lượt xem
  • 0 bình luận

  • Ít hơn 1 phút để đọc

Giới thiệu

Bài viết hướng tới chuẩn hóa thuật ngữ Thông tin - Thư viện đang là một trong những nhiệm vụ cấp bách không chỉ của giới ngôn ngữ học. Để nắm chi tiết nội dung nghiên cứu mời các bạn cùng tham khảo bài viết.

Thông tin tài liệu

Loại file: PDF , dung lượng : 0.18 M, số trang : 8

Xem mẫu

Chi tiết

  1. 30 Th«ng tin Khoa häc x· héi, sè 1.2008 vÊn ®Ò CHUÈN HO¸ HÖ THUËT NG÷ TH¤NG TIN-TH¦ VIÖN TIÕNG VIÖT V−¬ng ToμN(*) Ho¹t ®éng th− viÖn tr−íc kia th−êng dõng ë chøc n¨ng l−u tr÷ (archivage); sau ®ã, víi chøc n¨ng cung cÊp t− liÖu (documentation), vμ nh÷ng n¨m gÇn ®©y lμ g¾n víi ho¹t ®éng ph©n tÝch, xö lý, l−u tr÷, t×m kiÕm vμ phæ biÕn th«ng tin. Nguån t− liÖu chñ yÕu cña th− viÖn nay kh«ng chØ cßn lμ s¸ch. Nh÷ng biÕn ®éng rÊt ®¸ng kÓ ®· diÔn ra ë tÊt th¶y nh÷ng g× cã liªn quan ®Õn ho¹t ®éng th− viÖn: tõ ®èi t−îng phôc vô, néi dung, ph−¬ng thøc, ®Õn ph−¬ng tiÖn ho¹t ®éng... dÉn ®Õn sù g¾n kÕt th«ng tin-th− viÖn, víi mét lo¹t dÞch vô, tiÖn Ých míi, th©n thiÖn h¬n víi ng−êi sö dông. Do quan niÖm vμ thùc tiÔn cã thÓ cßn kh¸c nhau vÒ nhËn thøc còng nh− c¸ch lμm, nªn kh«ng Ýt thuËt ng÷ míi vμ nh÷ng thay ®æi vÒ néi dung ë thuËt ng÷ ®· cã, ®−îc hiÓu ch−a cã sù thèng nhÊt, ®«i khi ®· dÉn ®Õn tranh luËn. Bμi viÕt cho thÊy viÖc h−íng tíi chuÈn ho¸ hÖ thuËt ng÷ th«ng tin-th− viÖn ®ang lμ mét trong nh÷ng nhiÖm vô cÊp b¸ch kh«ng chØ cña giíi ng«n ng÷ häc. 1. Th− viÖn - th«ng tin hay th«ng tin - th− t¸c gi¶ ë Vô Th− viÖn, Bé V¨n ho¸-ThÓ viÖn? thao - Du lÞch) hay theo thø tù ng−îc l¹i (vÝ nh− mét sè t¸c gi¶ ë Trung t©m Ho¹t ®éng th− viÖn tr−íc ®©y Th«ng tin Khoa häc vμ C«ng nghÖ Quèc th−êng kÕt hîp víi l−u tr÷ (archivage), gia) lμ th− viÖn - th«ng tin (**) , hoÆc lμ råi víi c«ng t¸c t− liÖu (documentation), th«ng tin - th− viÖn häc hay theo thø tù vμ tiÕp theo ®ã ®Õn nay lμ víi ho¹t ®éng ng−îc l¹i, tøc lμ khoa häc th− viÖn vμ ph©n tÝch, xö lý, l−u tr÷, t×m kiÕm vμ phæ th«ng tin, t−¬ng øng víi library and biÕn th«ng tin. information science trong tiÕng Anh vμ Còng chÝnh do sù ph¸t triÓn vμ g¾n science de la bibliothÌque et de kÕt nh− vËy cho nªn tªn gäi cña ngμnh th− viÖn häc (tiÕng Ph¸p: (*) PGS, TS. ViÖn Th«ng tin KHXH bibliothÐconomie; tiÕng Anh: library (**) Nh− ta cã thÓ nhËn thÊy trong hai cuèn s¸ch míi science) th−êng kÕt hîp víi l−u tr÷ häc xuÊt b¶n gÇn ®©y cã tùa ®Ò: Tra cøu th«ng tin trong (archivistique) cÇn thiÕt ®−îc bæ sung lμ ho¹t ®éng th− viÖn-th«ng tin/ TrÇn ThÞ BÝch Hång, ®−¬ng nhiªn, nh−ng cho ®Õn nay, ý kiÕn Cao Minh KiÓm. H.: §HVH, 2004, 312 tr.; C¸c th− viÖn vμ trung t©m th«ng tin-th− viÖn ë ViÖt Nam/ vÉn cßn ch−a thèng nhÊt nªn gäi lμ khoa NguyÔn ThÞ Ngäc ThuÇn ch. b.; NguyÔn H÷u Giíi; häc th«ng tin - th− viÖn (vÝ nh− mét sè NguyÔn Thanh §øc b.s. H., 2006, 336 tr.
  2. VÊn ®Ò chuÈn ho¸ hÖ thuËt ng÷... 31 l’information trong tiÕng Ph¸p. Tuy cã Phßng Th«ng tin-Th− viÖn (ViÖn H¶i quan hÖ mËt thiÕt víi nhau, th«ng tin d−¬ng häc, Nha Trang)]. häc ®−îc hiÓu lμ khoa häc vÒ th«ng tin Tæ chøc Quèc tÕ Ph¸p ng÷ lμ Agence (vμ th− viÖn), cã khi ®−îc ph©n biÖt víi intergouvernementale de la tin häc, t−¬ng øng víi informatics, thuéc Francophonie (AIF), nay lμ Organisation lý thuyÕt vÒ th«ng tin, phôc vô thuÇn tuý intergouvernementale de la cho c«ng nghÖ th«ng tin,... Francophonie (OIF) cã Centre T−¬ng tù nh− vËy, tuy giíi chuyªn international francophone de m«n cã thÓ khai th¸c tõ M¹ng Th«ng tin Documentation et d’ Information (Cifdi), - Th− viÖn ViÖt Nam, nh−ng tªn c¸c c¬ Bé Ngo¹i giao Ph¸p cã Centre de quan hay bé phËn tr−íc ®©y quen gäi lμ Ressources et Documents, ë Nga cã th− viÖn th× nay, do ®−îc hiÖn ®¹i ho¸ vμ Otdelenije bibliotekovedenija vμ tªn nhÊt lμ ®· v−ît xa khu«n khæ ho¹t ®éng tiÕng Anh lμ Library Science Department cña mét th− viÖn truyÒn thèng, ng−êi ta (thuéc International Informatization ghÐp nã víi t− liÖu vμ/hoÆc th«ng tin Academy) nh−: Trung t©m Th«ng tin, T− liÖu Khoa Th− viÖn ®¹i häc còng kh«ng tr¸nh häc C«ng nghÖ Quèc gia, vÒ sau v¾n t¾t khái ¶nh h−ëng nμy: n¬i vÉn gi÷ tªn Th− h¬n thμnh Trung t©m Th«ng tin Khoa viÖn (§¹i häc Khoa häc Tù nhiªn Tp. Hå häc vμ C«ng nghÖ Quèc gia (trong ®ã cã ChÝ Minh), n¬i ®æi thμnh Trung t©m Th− viÖn Khoa häc kü thuËt tr−íc ®©y), Th«ng tin -Th− viÖn (§¹i häc KHXH & thËm chÝ chØ gäi lμ Trung t©m th«ng tin NV, §¹i häc Quèc gia Hμ Néi ; §¹i häc nh−: Trung t©m Th«ng tin Thanh niªn Quèc gia Tp. Hå ChÝ Minh); hai ch÷ Th− ViÖt Nam. L¹i cã tr−êng hîp tuy gäi lμ viÖn ®−îc hiÓu cã trong Trung t©m Th«ng ViÖn Th«ng tin..., nh−ng trong ®ã cã th− tin-Häc liÖu = Learning and Information viÖn, mμ kh«ng ph¶i nhμ nghiªn cøu nμo Resource Center (§μ N½ng) mμ tr−íc ®©y còng biÕt, ch¼ng h¹n, trong ViÖn Th«ng gäi lμ Trung t©m Th«ng tin-T− liÖu, cã tin KHXH cã Th− viÖn KHXH. tªn tiÕng Ph¸p lμ Centre de l’ Information et de la Documentation. Cã Kh«ng h¼n do c«ng viÖc kh¸c nhau n¬i cßn gäi h¼n thμnh Trung t©m Häc vÒ c¬ b¶n, ë ViÖn KHXH ViÖt Nam (theo liÖu = Learning Resource Center (§H Danh b¹ ®iÖn tho¹i. Hμ Néi, 4/2006), tªn Th¸i Nguyªn, §H CÇn Th¬) … Phßng Th− viÖn ®−îc dïng ë phÇn lín c¸c ViÖn nghiªn cøu chuyªn ngμnh/vïng, C¸c c¬ së ®μo t¹o còng tr¨m hoa ®ua mμ Tr−ëng phßng lμ ng−êi qu¶n lý. në khi t×m mét tªn gäi chÝnh thøc thÝch Riªng ë ViÖn Kinh tÕ ViÖt Nam, ng−êi hîp: n¬i th× gäi lμ Khoa Th− viÖn-Th«ng qu¶n lý Phßng Th− viÖn ®−îc gäi lμ Gi¸m tin, n¬i ®Æt theo thø tù ng−îc l¹i. Ta gÆp: ®èc. Tªn Phßng T− liÖu - Th− viÖn ®−îc Khoa Th− viÖn, Tr−êng Cao ®¼ng V¨n dïng ë ViÖn V¨n häc vμ ViÖn Kh¶o cæ hãa (Tp. HCM). Khoa Th− viÖn-Th«ng häc lμ nh÷ng ®¬n vÞ cã truyÒn thèng h¬n tin, Tr−êng Cao ®¼ng S− ph¹m, nay lμ nöa thÕ kû. Tªn Phßng Th«ng tin - T− §¹i häc Sμi Gßn (Tp. HCM). Khoa Th− liÖu - Th− viÖn ®−îc dïng ë ViÖn X· héi viÖn-Th«ng tin häc, ë c¸c Tr−êng §¹i häc häc, ViÖn T©m lý häc vμ T¹p chÝ KHXH V¨n hãa Hμ Néi, §¹i häc KHXH&NV ViÖt Nam. Tªn Phßng Th«ng tin-Th− (§¹i häc Quèc gia Tp. Hå ChÝ Minh)… viÖn ®−îc dïng ë ViÖn nghiªn cøu Ch©u Trong khi ®ã, ta gÆp Library and Phi vμ Trung §«ng lμ mét trong nh÷ng Information Science College (ë Mü, Thuþ ®¬n vÞ míi ®−îc thμnh lËp gÇn ®©y. [Cf. §iÓn,...), Division of Information Services
  3. 32 Th«ng tin Khoa häc x· héi, sè 1.2008 (ë Griffith University, Australia), Ðcole nh©n hãa”, hoÆc ®−îc phÐp lÊy c¸c dÞch de bibliothÐconomie et des sciences de vô mμ hä cung cÊp lμm mét trong nh÷ng l’information - EBSI (trong UniversitÐ de nguån thu nhËp. Do vËy, ta cμng thÊy rÊt MontrÐal, Canada) ; Ðcole de cÇn ph¶i cã nh÷ng ®Þnh nghÜa tiÕng ViÖt bibliothÐconomie et des sciences de ®Ó x¸c ®Þnh cho râ kh¸i niÖm cña tõng l'information en Europe, Ðcole de thuËt ng÷. C¸c ®Þnh nghÜa nμy th−êng bibliothÐconomie, archivistique et ®−îc hÖ thèng ho¸ trong mét cuèn tõ documentation μ l’Institut SupÐrieur de ®iÓn gi¶i thÝch. Documentation (UniversitÐ de Tunis),... 2. HÖ thuËt ng÷ th«ng tin-th− viÖn trong Dï quan niÖm vμ thùc tiÔn cã thÓ tiÕng ViÖt khoa häc cßn kh¸c nhau vÒ nhËn thøc vμ c¸ch lμm, nh−ng ®©u ®©u ta còng thÊy nãi ®Õn kÕt 2. 1. Ng«n ng÷ khoa häc ®−îc ph©n hîp th− viÖn truyÒn thèng víi th− viÖn biÖt víi ng«n ng÷ chung râ nhÊt ë vèn tõ hiÖn ®¹i, vμ øng dông c«ng nghÖ th«ng vùng, ®ã lμ hÖ thuËt ng÷ khoa häc, vμ ë tin vμo hiÖn ®¹i ho¸ th− viÖn…, tuy ai phong c¸ch ng«n ng÷ ®−îc sö dông trong còng hiÓu kh«ng ph¶i th− viÖn hiÖn ®¹i lËp luËn khoa häc. BÊt cø ngμnh khoa chØ cÇn cã dμn m¸y tÝnh nèi m¹ng, mét häc nμo còng cÇn ph¶i cã mét tËp hîp tõ vμi CSDL ®−îc gäi lμ tÝch hîp, nh−ng ng÷ ®−îc x¸c ®Þnh mét c¸ch nghiªm míi chØ gåm nh÷ng d÷ liÖu ®−îc tÝch (tõ ngÆt, dïng ®Ó biÓu thÞ c¸c sù vËt, hiÖn nhiÒu nguån), mμ ch−a hîp (mét khi c¸c t−îng, ho¹t ®éng, ®Æc ®iÓm, trong ngμnh biÓu ghi cho nh÷ng tμi liÖu gièng hÖt ®ã. Líp tõ vùng bao gåm nh÷ng ®¬n vÞ nhau, ®−îc tÝch vμo nh÷ng ®ît kh¸c nh− vËy ®−îc gäi lμ hÖ thuËt ng÷ cña mçi nhau, vÉn n»m ë nh÷ng vÞ trÝ kh¸c nhau ngμnh khoa häc, gãp phÇn h×nh thμnh trong mét CSDL). ng«n ng÷ khoa häc, ë ta lμ tiÕng ViÖt khoa häc. TÝnh chÊt khoa häc cña thuËt CÇn hÕt søc tr¸nh sö dông tuú tiÖn ng÷ ®−îc thÓ hiÖn ë tÝnh chÝnh x¸c, tÝnh thuËt ng÷ trong lËp luËn khoa häc, tiÕn hÖ thèng vμ tÝnh quèc tÕ cña nã, mμ tíi chuÈn ho¸ vμ thèng nhÊt thuËt ng÷ chóng t«i ®· cã dÞp ®Ò cËp ®Õn (1). khoa häc trªn mäi mÆt (ngay c¶ c¸ch Ng−êi lμm c«ng t¸c khoa häc kh«ng phiªn ©m, chuyÓn tù) lμ rÊt cÇn thiÕt. ®−îc phÐp lÇm lÉn thuËt ng÷ víi tõ T×nh tr¹ng cßn nh÷ng kh¸c biÖt hiÖn nay th«ng th−êng ®ång ©m. Trong v¨n b¶n (thËm chÝ thiÕu nhÊt qu¸n ë ngay mét t¸c khoa häc, sù lÇm lÉn chØ x¶y ra khi gi¶) kh«ng ph¶i kh«ng g©y trë ng¹i cho kh«ng n¾m ch¾c kh¸i niÖm nªn kh«ng viÖc hiÓu thuËt ng÷ mét c¸ch chÝnh x¸c. ph©n biÖt tõ th«ng th−êng víi thuËt ng÷ Trong thùc tÕ, kh«ng ph¶i mäi thuËt cã mμu s¾c, phong c¸ch khoa häc kh«ng ng÷ ®Òu cã mμu s¾c khoa häc nh− nhau. thùc râ rμng. §èi víi nh÷ng thuËt ng÷ cã §«i khi, sù ph©n biÖt còng chØ mang tÝnh ph¹m vi sö dông ®−îc më réng, do ngμnh t−¬ng ®èi, vÝ nh− c¸ch ph©n lo¹i thμnh khoa häc ®ã trùc tiÕp g¾n víi sinh ho¹t th− viÖn chuyªn (®a) ngμnh/ th− viÖn h»ng ngμy cña mäi thμnh viªn trong x· c«ng céng (mμ theo chóng t«i, nªn gäi lμ héi th× mμu s¾c khoa häc cña chóng cã th− viÖn ®¹i chóng) v× ch¼ng lÏ th− viÖn phÇn mê ®i, nªn khi dïng chóng trong chuyªn ngμnh th× kh«ng cßn lμ th− viÖn v¨n b¶n khoa häc cμng ph¶i thËn träng, v× c«ng céng (Cf. Public library/ Specialized sù lÇm lÉn tai h¹i rÊt dÔ x¶y ra do kh«ng and multi-sectoral libraries), dï x−a kia hiÓu chÝnh x¸c kh¸i niÖm mμ chóng biÓu th− viÖn lu«n ®−îc coi nh− lμ c¸c thiÕt thÞ, nhÊt lμ ë tr−êng hîp thuËt ng÷ cã chÕ c«ng céng th× nay cã thÓ ®−îc “t− diÖn m¹o ng÷ ©m kh«ng xa l¹ víi diÖn
  4. VÊn ®Ò chuÈn ho¸ hÖ thuËt ng÷... 33 m¹o ng÷ ©m tõ ViÖt th«ng th−êng (VÝ dô: tãm t¾t v¨n b¶n, víi néi dung cã phÇn më trong kho më, th− viÖn më,... kh¸c kh¸c biÖt – nªn kh«ng h¼n ®· cã sù trong kinh tÕ më, ®¹i häc më,...). t−¬ng øng vÒ thuËt ng÷ gi÷a c¸c ng«n ng÷. Ch¼ng h¹n, tiÕng ViÖt cã: tãm t¾t, Do quy luËt tiÕt kiÖm cña ng«n ng÷, giíi thiÖu s¸ch, ®iÓm s¸ch, l−îc thuËt, sè l−îng tªn gäi Ýt h¬n sè l−îng sù vËt b×nh thuËt,... (t¹p chÝ Th«ng tin Khoa ®−îc gäi tªn nªn cã nh÷ng thuËt ng÷ häc x· héi lu«n cã môc Giíi thiÖu s¸ch biÓu thÞ c¸c sù vËt, hiÖn t−îng, ®èi t−îng nhËp vÒ Th− viÖn...); tiÕng Ph¸p cã kh¸c nhau (vÒ b¶n chÊt hoÆc møc ®é rÐsumÐ, lecture (de livre); compte-rendu réng/hÑp) thuéc c¸c ngμnh khoa häc kh¸c (t¹p chÝ Bulletin de la SociÐtÐ de la nhau. VÝ dô ng«n ng÷ tù nhiªn vμ ng«n Linguistique de Paris ra mçi n¨m 2 sè th× ng÷ t×m tin, ng«n ng÷ lËp tr×nh, l−u sè thø 2 lu«n dμnh ®iÓm l¹i c¸c c«ng tr×nh th«ng hμng ho¸ vμ l−u th«ng tμi liÖu, hån ng«n ng÷ häc trªn thÕ giíi mμ Toμ so¹n ma vμ phiÕu ma, tμi nguyªn thiªn tiÕp cËn ®−îc), annotation (trong c¸c nhiªn vμ tμi nguyªn th«ng tin, líp mét, bulletin signalÐtique),...; tiÕng Anh cã: hai, ba vμ t− liÖu cÊp mét, hai, ba,… summary, abstract, book review,…(t¹p chÝ VÒ nguyªn t¾c, mäi tõ ng÷ khoa häc Vietnam Social Science lu«n cã môc Book ®Òu mang mμu s¾c, phong c¸ch khoa häc. review); tiÕng Nga cã referat (ViÖn Th«ng Mμu s¾c nμy ®−îc thÓ hiÖn râ rμng ë c¸c tin KHXH Nga cã bé referativnyi zhurnal) thuËt ng÷ cã ph¹m vi hÑp, ë ®©y lμ trong th−êng ®−îc dÞch sang tiÕng ViÖt lμ l−îc khoa th«ng tin-th− viÖn, nh−: dÞch vô thuËt, obzor th−êng dÞch lμ tæng thuËt (cung cÊp th«ng tin), ph©n cÊp theo cÊu hoÆc tæng quan…(2) tróc vμ ph©n cÊp theo ký hiÖu, v.v... Ng−êi ngoμi chuyªn ngμnh cã thÓ hiÓu Nh×n chung, tÝnh chÝnh x¸c ®ßi hái kh«ng hoμn toμn chÝnh x¸c c¸c kh¸i niÖm thuËt ng÷ ph¶i thÓ hiÖn ®óng nhÊt néi nh−: th− viÖn ¶o, kiÓm so¸t th− tÞch, dung khoa häc mét c¸ch râ rμng. Trong ph©n tÝch chñ ®Ò, khæ mÉu chuÈn, tr−êng ho¹t ®éng th«ng tin-th− viÖn, viÖc sö ®¶o, v.v... , nhÊt lμ khi chóng ®−îc sö dông thuËt ng÷ mét c¸ch chÝnh x¸c tuyÖt dông phæ biÕn ë d¹ng t¾t, nh−: ISBD (m« ®èi sÏ kh«ng lμm ng−êi nhËn tin (nghe t¶ th− môc theo tiªu chuÈn quèc tÕ), hoÆc ®äc) hiÓu sai hoÆc lÉn lén tõ kh¸i ISBN (chØ sè s¸ch theo tiªu chuÈn quèc niÖm nμy sang kh¸i niÖm kh¸c. Sù phï tÕ), ISDS (hÖ thèng quèc tÕ d÷ liÖu xuÊt hîp gi÷a h×nh thøc thuËt ng÷ vμ néi b¶n phÈm ra tiÕp tôc), ISSN (chØ sè xuÊt dung kh¸i niÖm lμ ®iÒu tÊt yÕu cÇn thiÕt b¶n phÈm ra tiÕp tôc theo tiªu chuÈn trong lËp luËn khoa häc, nh−ng chí nªn quèc tÕ),... Do yªu cÇu chÝnh x¸c, mét sè hiÓu ®iÒu nμy mét c¸ch m¸y mãc, xem nã thuËt ng÷ th«ng tin-th− viÖn mang h×nh nh− mét ch©n lý tuyÖt ®èi, bëi v× cÇn ph¶i thøc tõ vay m−în, ngo¹i lai nh− catal« thõa nhËn r»ng cã mét sè tr−êng hîp, (
  5. 34 Th«ng tin Khoa häc x· héi, sè 1.2008 kh«ng thËt phï hîp víi mÆt kh¸ch quan chän sè ph©n lo¹i, thiÕt lËp sè ph©n lo¹i, néi dung ý nghÜa cña thuËt ng÷. m«n lo¹i,… Khoa th«ng tin-th− viÖn còng gÆp Trong khoa häc, dï lμ tr×nh bμy luËn nh÷ng vÊn ®Ò nμy, bëi v× nã cã thÓ sö ®iÓm cña b¶n th©n hay ph¶n ¸nh quan dông c¸c tõ hμng ngμy råi g¸n cho chóng ®iÓm cña ng−êi kh¸c, tr−íc hÕt ph¶i x¸c c¸c nghÜa hμm chØ vμ c¸c ®Þnh nghÜa ®Þnh cho tèt thuËt ng÷ ®Þnh sö dông. chuyªn ngμnh, nh÷ng nghÜa nμy ®«i khi NÕu thÊy cÇn thiÕt, t¸c gi¶ hoÆc dÞch gi¶ l¹i kh¸c nhau gi÷a c¸c ngμnh häc. §ã lμ cÇn chØ râ ý nghÜa cña tõng thuËt ng÷ ch−a kÓ do khoa häc ph¸t triÓn, ng«n cÇn sö dông vμ trong tr−êng hîp cã thÓ, ng÷ ®−îc dïng ®Ó truyÒn ®¹t th«ng tin còng chØ ra t−¬ng øng gi÷a chóng víi c¸c chuyªn ngμnh còng lu«n ®−îc bæ sung vμ thuËt ng÷ ®· dïng (ë c¸c t¸c gi¶ kh¸c cã khi thay ®æi. hay trong nguyªn ng÷) thuËn tiÖn cho viÖc tra cøu khi cÇn. Tuy ph¶i ®èi mÆt víi c¸c vÊn ®Ò tμi chÝnh vμ ph¶i lùa chän tμi liÖu bæ sung, Sù xuÊt hiÖn c¸c c«ng cô ®iÖn tö nh−ng c¸c th− viÖn truyÒn thèng vÉn trong x· héi th«ng tin ®· dÉn ®Õn nh÷ng tiÕp tôc gi÷ vai trß lμ nguån cung cÊp thay ®æi rÊt c¬ b¶n trong th− viÖn, lÜnh th«ng tin rÊt phong phó cho nghiªn cøu. vùc cã bÒ dμy lÞch sö nh−ng vèn chØ ho¹t Cã ®iÒu lμ tμi nguyªn th«ng tin cÇn bæ ®éng nÆng theo truyÒn thèng. Vμ tõ mÊy sung kh«ng cßn chØ lμ Ên phÈm trªn giÊy thËp niªn trë l¹i ®©y, nã ®· kÐo theo nh− tr−íc. Kh«ng gian sö dông ®Ó c«ng nh÷ng thay ®æi trong c¬ cÊu tæ chøc vμ bè nay ®· thay ®æi. T¸c phÈm xuÊt b¶n néi dung ®μo t¹o cña ngμnh häc nμy. c¸ nh©n trªn m¹ng còng dÇn dÇn ®−îc C¸c kü thuËt míi cho phÐp x¸c ®Þnh thõa nhËn; danh môc ®iÖn tö cã vai trß c¸c nguån tμi nguyªn th«ng tin tiÒm n¨ng, nh− phiÕu ®ôc lç tr−íc ®©y... V× thÕ, th− trong ®ã nhiÒu qu¸ tr×nh míi xuÊt hiÖn viÖn cã thÓ kh«ng cã tμi liÖu nguån cho phÐp t×m kiÕm c¸c nguån tin ®iÖn tö (kh«ng ph¶i l−u tr÷). C¬ së d÷ liÖu nãi chung vμ c¸c nguån tin trªn m¹ng nãi th−êng xuyªn ®−îc l−u trong th− viÖn riªng, t¹o ®iÒu kiÖn thuËn lîi cho qu¸ d−íi d¹ng tËp hîp ®Üa CD-ROM ®−îc tr×nh l−u tr÷ vμ t×m kiÕm th«ng tin, vμ ®· xem lμ mét trong nh÷ng nguån tμi liÖu më ra nh÷ng triÓn väng ch−a tõng thÊy ®iÖn tö. Víi c¸c c¸ch b¶o qu¶n hiÖn ®¹i, cho ho¹t ®éng, nay th−êng ®−îc gép chung ng©n hμng d÷ liÖu chia sÎ c¸c tËp hîp d÷ thμnh lÜnh vùc th«ng tin–th− viÖn. liÖu cã thÓ cho phÐp ng−êi ®äc truy cËp HiÖn nay, m¹ng tμi liÖu tra cøu trùc th¼ng ®Õn Ên b¶n ®iÖn tö … tuyÕn xuÊt hiÖn víi mét khèi l−îng lín: 2.2. Khi x©y dùng hay chuyÓn dÞch tõ ®iÓn nãi chung vμ tõ ®iÓn chuyªn mét v¨n b¶n khoa häc tõ ng«n ng÷ nμy ngμnh b»ng nhiÒu thø tiÕng, gi¸o tr×nh sang ng«n ng÷ kh¸c cÇn triÖt ®Ó khai ®i kÌm c¸c tμi liÖu ph©n tÝch c¸c d÷ liÖu th¸c tÝnh hÖ thèng vÒ ng÷ nghÜa cña kiÓu khoa häc vμ c¸c tμi liÖu ®a d¹ng tËp hîp t¹o tõ. Do vËy, c¸ch t¹o thuËt ng÷ lμ mét “nh÷ng vÊn ®Ò ®−îc quan t©m nhiÒu viÖc lμm hoμn toμn cã ý thøc: trong khi nhÊt”. B¹n ®äc kh«ng nhÊt thiÕt cø ph¶i b¶o ®¶m tÝnh chÝnh x¸c cña c¸c h×nh vÞ b−íc ch©n ®Õn tËn n¬i nh− tr−íc mμ vÉn hîp thμnh, kiÓu cÊu t¹o thuËt ng÷ ph¶i sö dông ®−îc tμi nguyªn th«ng tin ®−îc phï hîp víi vÞ trÝ, quan hÖ c¸c kh¸i niÖm l−u tr÷ hay truy cËp qua ®Þa chØ riªng mμ chóng biÓu thÞ trong t−¬ng quan víi cña th− viÖn. Ho¹t ®éng th− viÖn ®−îc c¸c kh¸i niÖm kh¸c. VÝ dô, trong c«ng t¸c ®¸nh gi¸ kh«ng chØ ë th¸i ®é tËn t×nh cña ph©n lo¹i cã: Ên ®Þnh chØ sè ph©n lo¹i, thñ th−, cïng víi sè l−îng vμ sè l−ît tμi
  6. VÊn ®Ò chuÈn ho¸ hÖ thuËt ng÷... 35 liÖu ®−îc b¹n ®äc ®Õn tËn n¬i khai th¸c n−íc, mμ sau nμy ®−îc chia thμnh Tæ (nh− tr−íc kia) mμ (ngμy nay) cßn b»ng ThuËt ng÷ vμ Tõ ®iÓn Khoa häc thuéc sè l−ît vμ thêi gian truy cËp vμo ViÖn Khoa häc x· héi ViÖt Nam. §Õn trang/cæng ®iÖn tö vμ møc ®é th©n thiÖn n¨m 1968, Tæ nμy nhËp víi Tæ Ng«n ng÷ cña th− viÖn hiÖn ®¹i. hîp thμnh ViÖn Ng«n ng÷ häc. M¶ng C¸c nhμ chuyªn m«n nay th−êng nãi nghiªn cøu nμy ®· ré lªn – vμ trong giai ®Õn tin häc ho¸ th− viÖn, x©y dùng th− ®o¹n nμy, cuèn Tõ ®iÓn thuËt ng÷ th− viÖn sè, th− viÖn ®iÖn tö, ®Þa chØ ®iÖn tö, viÖn häc Nga - Anh - Ph¸p - ViÖt lμ c«ng b¸o/t¹p chÝ ®iÖn tö, nh−ng c¸c thuËt ng÷ tr×nh tËp thÓ cña nh÷ng ng−êi lμm c«ng ®−îc dïng d−êng nh− chØ lμ sao pháng tõ t¸c th− viÖn ë miÒn B¾c khi ®ã khëi th¶o, n−íc ngoμi (th−êng lμ tiÕng Anh). Cßn ®· ®−îc ViÖn Ng«n ng÷ häc gióp ®ì biªn thiÕu nh÷ng ®Þnh nghÜa thèng nhÊt cho néi so¹n vμ chØnh lý. Tõ ®iÓn bao gåm c¸c dung thuËt ng÷ b»ng tiÕng ViÖt. thuËt ng÷ cña th− viÖn häc, th− môc häc vμ mét sè thuËt ng÷ cña c¸c ngμnh liªn Ch¼ng vËy mμ c¸ch ®©y ch−a l©u, quan nh− xuÊt b¶n, in, ph¸t hμnh, th«ng “ViÖt Nam ta cã th− viÖn sè hay ch−a?” tin khoa häc, v. v… th−êng gÆp trong c«ng ®· trë thμnh chñ ®Ò ®−îc bμn luËn kh¸ t¸c th− viÖn, th− môc (3). PhÇn chÝnh lμ høng thó trong nhãm, sau khi tê Tia b¶ng ®èi chiÕu Nga - ViÖt. Sau ®ã lμ c¸c s¸ng cho c«ng bè bμi CÊp thiÕt x©y dùng b¶ng tra Anh - ViÖt vμ Ph¸p - ViÖt (®èi th− viÖn sè cña §μo TiÕn Khoa chiÕu qua tiÕng Nga). Cuèi cïng lμ b¶ng (http://www.tiasang.com.vn/news?id=148 tra ®èi chiÕu ng−îc ViÖt - Nga, Anh, Ph¸p. 8), theo ®ã “cã mét nhu cÇu hÕt søc thiÕt th©n ®èi víi c¸c nhμ khoa häc, ®ã lμ cÇn Råi cho ®Õn nh÷ng n¨m 90 th× c«ng sím cã mét Th− viÖn sè (Digital Library) viÖc nghiªn cøu gi¶m dÇn, ®Ó l¹i kho¶ng cho céng ®ång khoa häc n−íc nhμ”, mμ trèng nghiªn cøu thuËt ng÷ häc. Tuy kh«ng gi¶i thÝch c¸ch t¸c gi¶ hiÓu thÕ nμo vËy, còng nh»m ®¸p øng nhu cÇu cña lμ th− viÖn sè. V× thÕ, cã nhμ chuyªn m«n thùc tiÔn, c«ng viÖc biªn so¹n vμ biªn cho r»ng cuéc tranh luËn nªn quay trë l¹i dÞch c¸c tËp thuËt ng÷ chuyªn ngμnh l¹i vÊn ®Ò c¨n b¶n nhÊt, ®ã lμ kh¸i niÖm kh«ng hÒ dõng. Thay cho viÖc cã chØ ®¹o Digital Library mμ chóng ta vÉn dÞch lμ khoa häc vμ h−íng dÉn nghiÖp vô tËp Th− viÖn sè, trong khi library kh«ng ph¶i trung t¹i mét c¬ quan khoa häc nh− giai lóc nμo còng lμ th− viÖn (hiÓu theo nghÜa ®o¹n tr−íc, nh÷ng n¨m gÇn ®©y, ta thÊy th− viÖn lμ n¬i chóng ta ®ang lμm viÖc). c¸c nhμ chuyªn m«n vÉn th−êng tËp hîp Vμ chÝnh quan niÖm nh− vËy, nªn theo nhau l¹i, cïng biªn so¹n ®Ó cho ra c¸c nhμ chuyªn m«n nμy, digital library còng tËp thuËt ng÷, thèng nhÊt c¸ch gi¶i thÝch cã nh÷ng c¸ch hiÓu kh¸c nhau. vμ/hoÆc ®èi chiÕu phôc vô cho chÝnh §©y lμ nh÷ng thuËt ng÷ biÓu thÞ ngμnh m×nh. c¸c kh¸i niÖm khoa häc ®−îc x¸c ®Þnh, nªn kh«ng thÓ sö dông chóng tuú tiÖn, NhËn thÊy ho¹t ®éng nghiªn cøu lý mμ ph¶i cã sù c©n nh¾c, chän thuËt ng÷ luËn vμ thùc tiÔn th− viÖn häc, t− liÖu vμ mét c¸ch thÝch hîp. th«ng tin häc ë trªn thÕ giíi còng nh− ë 2.3. §−îc biÕt, viÖc x©y dùng vμ n−íc ta ®· kh«ng ngõng ph¸t triÓn, mμ chuÈn ho¸ thuËt ng÷ khoa häc tiÕng ViÖt kÕt qu¶ lμ mét sè thuËt ng÷ míi ®· xuÊt ®−îc chó ý ë n−íc ta tõ nh÷ng n¨m 60 hiÖn vμ b−íc ®Çu ®−îc chuÈn ho¸, ®−îc cña thÕ kû tr−íc, cïng víi sù ra ®êi cña sù hç trî cña Ng©n hμng d÷ liÖu Céng Tæ thuËt ng÷ ë Uû ban Khoa häc Nhμ ®ång c¸c n−íc cã sö dông tiÕng Ph¸p
  7. 36 Th«ng tin Khoa häc x· héi, sè 1.2008 (BIEF), mét cuèn Tõ ®iÓn t− liÖu vμ th− chóng cÇn ®−îc ®èi chiÕu víi c¸c ngo¹i viÖn häc Ph¸p-ViÖt ®· ®−îc Trung t©m ng÷ phæ biÕn trªn thÕ giíi - ®Ó ®i tíi mét Th«ng tin T− liÖu Khoa häc vμ C«ng nghÖ c¸ch hiÓu thèng nhÊt trong ngμnh, tr−íc Quèc gia chñ tr× biªn so¹n vμ xuÊt b¶n cuéc héi nhËp ®Ó ph¸t triÓn. n¨m 1997 (4). Tõ ®iÓn nμy bao gåm c¸c thuËt ng÷ ®−îc chän läc tõ c¸c lÜnh vùc Ngμnh th«ng tin–th− viÖn cÇn tham th− viÖn, th«ng tin khoa häc vμ mét sè kh¶o hÖ thuËt ng÷ ®−îc sö dông ë Liªn ngμnh liªn quan nh− tin häc, l−u tr÷, ®oμn T− liÖu Quèc tÕ (FID = FÐdÐration xuÊt b¶n, ph¸t hμnh vμ Ên lo¸t, vμ còng internationale de documentation) vμ tæ thu thËp mét sè côm tõ tuy kh«ng ph¶i lμ chøc quèc tÕ (mμ tªn gäi trong c¸c ng«n thuËt ng÷ nh−ng th−êng gÆp trong b¸o ng÷ kh¸c nhau còng thu hót ®−îc sù chÝ vμ tμi liÖu nghiÖp vô, cho phÐp tra t×m quan t©m cña chóng ta), ®ã lμ IFLA, c¸ch chuyÓn c¸c thuËt ng÷ tiÕng Ph¸p xuÊt ph¸t tõ tªn ®Çy ®ñ b»ng tiÕng (nh− disque souple vμ disquette, rayonnage Anh lμ: International Federation of en mÐtal vμ rayonnage mÐtallique ®Òu lμ Library Associations and Institutions, nh÷ng môc tõ riªng) sang tiÕng ViÖt (lÇn tiÕng §øc lμ Internationaler Verband der l−ît chØ lμ ®Üa mÒm, gi¸ kÖ kim lo¹i), bibliothekarischen Vereine und kh«ng cã phÇn tra ng−îc l¹i. Institutionen, tiÕng Nga: Nh− thÕ, c¶ hai cuèn tõ ®iÓn trªn Mezhdunarodnaja Federatsija ®Òu míi chØ ®èi chiÕu c¸c thuËt ng÷ Bibliotechnykh Associasii i t−¬ng øng. Cho ®Õn nay, ch−a hÒ cã mét Uchrezhdenija, tiÕng Ph¸p: FÐdÐration cuèn tõ ®iÓn thuËt ng÷ gi¶i thÝch nμo cho Internationale des Associations de ngμnh th«ng tin-th− viÖn ®−îc biªn so¹n BibliothÐcaires et des BibliothÌques, víi b¶ng tõ xuÊt ph¸t lμ tiÕng ViÖt. Tuy tiÕng T©y Ban Nha: Federacin nhiªn, ph¶i kÓ mét ®ãng gãp rÊt ®¸ng International de Asociationes de tr©n träng: ®ã lμ th«ng qua ho¹t ®éng Bibliotecarios y Bibliotecas… ®−îc dÞch cña Héi Hç trî Th− viÖn vμ Gi¸o dôc ViÖt lμ Liªn hiÖp héi Th− viÖn Quèc tÕ, cã Nam (LEAF - VN), mét sè c¸n bé th− ng−êi dÞch lμ HiÖp héi Th− viÖn ThÕ giíi, viÖn ng−êi ViÖt Nam nay ®Þnh c− ë n−íc hoÆc ®Çy ®ñ h¬n lμ Liªn ®oμn c¸c HiÖp ngoμi (Mü vμ Canada) ®· biªn dÞch vμ héi Th− viÖn Quèc tÕ (6). xuÊt b¶n trong khu«n khæ b¶o trî cña HiÖp héi th− viÖn Mü cuèn Tõ ®iÓn gi¶i X©y dùng hÖ thuËt ng÷ khoa häc vμ nghÜa th− viÖn häc vμ tin häc Anh-ViÖt: biªn so¹n tõ ®iÓn gi¶i thÝch thuËt ng÷ Glossary of Library and Information tiÕng ViÖt cho ngμnh th«ng tin - th− viÖn Science (5). Vμ sau ®ã, c¸c dÞch gi¶ tiÕp ®−îc ®Æt ra lóc nμy nh»m ®¸p øng mét tôc cËp nhËt vμ th«ng b¸o cho ®ång trong nh÷ng nhu cÇu cña thùc tiÔn ®êi nghiÖp trong n−íc biÕt. sèng ng«n ng÷. Do vËy, ®©y lμ mét trong VËy lμ cho ®Õn nay, ngμnh th«ng tin nh÷ng viÖc cÇn ®−îc quan t©m, vμ trong - th− viÖn vÉn ch−a cã mét cuèn tõ ®iÓn bμi nμy, chóng t«i muèn nhÊn m¹nh ®Õn thuËt ng÷ mμ b¶ng tõ xuÊt ph¸t b»ng nh÷ng khÝa c¹nh ng«n ng÷ häc cña c«ng tiÕng ViÖt, x¸c ®Þnh râ tõng kh¸i niÖm viÖc nμy, ®ã lμ thèng nhÊt hÖ thuËt ng÷ ®−îc sö dông - chø kh«ng ph¶i chØ lμ sao cho ngμnh th«ng tin-th− viÖn còng chÝnh pháng b»ng c¸ch “t¹m” dÞch tõ mét thø lμ gãp phÇn hoμn thiÖn ng«n ng÷ khoa tiÕng n−íc ngoμi nμo ®ã, mμ ng−îc l¹i, häc tiÕng ViÖt.
  8. VÊn ®Ò chuÈn ho¸ hÖ thuËt ng÷... 37 3. Thèng nhÊt vµ chuÈn ho¸ hÖ thuËt ng÷ ho¸, hiÖn ®¹i ho¸ ®Êt n−íc, theo h−íng th«ng tin-th− viÖn gãp phÇn hoµn thiÖn chuÈn ho¸ tiÕng ViÖt. tiÕng ViÖt khoa häc Tuy nhiªn cÇn l−u ý r»ng ngμy nay, Sù ph¸t triÓn nhanh chãng vμ m¹nh quan niÖm vÒ chuÈn ng«n ng÷ kh«ng cßn mÏ c¸c ngμnh khoa häc ®· t¹o ra nhiÒu cøng nh¾c nh− tr−íc. Nãi vÒ tÝnh biÕn ng«n ng÷ riªng biÖt: ng−êi ta nãi ®Õn ®éng cña chuÈn ng«n ng÷, Claude ng«n ng÷ to¸n häc, ng«n ng÷ y häc, ng«n HagÌge viÕt: "TÊt c¶ c¸c ng«n ng÷ trªn ng÷ th«ng tin... bªn c¹nh ng«n ng÷ nãi, thÕ giíi, kÓ c¶ nh÷ng ng«n ng÷ mμ b¹n ng«n ng÷ viÕt. C¸c ''ng«n ng÷'' lμ c¸c thÊy ë tr¹ng th¸i v¨n häc nhÊt, cho ra ng«n ng÷ khoa häc cô thÓ, cïng tån t¹i ®êi nh÷ng kiÖt t¸c v¨n ch−¬ng, th× trªn vμ h×nh thμnh nªn tiÕng ViÖt khoa häc. m×nh chóng lóc nμo còng mang ®Çy nh÷ng "lçi". Lçi h«m qua trë thμnh T×nh tr¹ng sö dông thuËt ng÷ tuú chuÈn h«m nay. Lçi h«m nay sÏ lμ chuÈn tiÖn, thiÕu tÝnh hÖ thèng, thiÕu thèng nhÊt khi cã thÓ thèng nhÊt, ch¾c ch¾n ngμy mai" (7, tr.58). ph−¬ng h¹i ®Õn tÝnh chÝnh x¸c cña v¨n Tμi liÖu tham kh¶o b¶n khoa häc. Thèng nhÊt hÖ thuËt ng÷ 1. V−¬ng Toμn. Ng«n ng÷ khoa häc vμ cña tõng ngμnh khoa häc còng lμ mét ng«n ng÷ trong th«ng tin KHXH. T/c. nhu cÇu bøc b¸ch ®Ó h−íng tíi chuÈn ho¸ Th«ng tin KHXH, 1987, No.1. ng«n ng÷ toμn d©n. 2. V−¬ng Toμn. Thö ®Ò xuÊt quy tr×nh tù C«ng nghÖ th«ng tin ph¸t triÓn còng ®éng tãm t¾t v¨n b¶n khoa häc. "B¶n ®· t¹o ®iÒu kiÖn cho hÖ thuËt ng÷ tiÕng tin Th− viÖn - C«ng nghÖ th«ng tin". ViÖt trong lÜnh vùc th«ng tin-th− viÖn Tr−êng §¹i häc Khoa häc tù nhiªn Tp. kh«ng ngõng giμu lªn, ®¸p øng yªu cÇu Hå ChÝ Minh, 3/2007. vÒ ng«n ng÷ trong thêi kú ®æi míi. CËp 3. ñy ban Khoa häc x· héi ViÖt Nam, ViÖn nhËt nh÷ng tri thøc míi cña ngμnh Ng«n ng÷. Tõ ®iÓn thuËt ng÷ th− viÖn th«ng tin-th− viÖn th«ng qua viÖc hÖ häc Nga-Anh-Ph¸p-ViÖt. H. : KHXH, thèng ho¸ vμ x¸c ®Þnh nghÜa cña c¸c 1972, 394 tr. thuËt ng÷ khoa häc hiÖn ®ang ®−îc sö dông trong lÜnh vùc nμy võa cã gi¸ trÞ 4. Trung t©m Th«ng tin T− liÖu Khoa häc khoa häc, võa mang tÝnh thêi sù rÊt râ vμ C«ng nghÖ Quèc gia (biªn so¹n). Tõ rÖt. §ã lμ ch−a kÓ lÜnh vùc nμy cßn liªn ®iÓn t− liÖu vμ th− viÖn häc Ph¸p-ViÖt. quan mËt thiÕt ®Õn nhiÒu lÜnh vùc ho¹t H., 1997, 140 tr. ®éng x· héi vμ c¸c ngμnh khoa häc kh¸c. 5. Tõ ®iÓn gi¶i nghÜa th− viÖn häc vμ tin häc Anh-ViÖt (Glossary of Library and Trong t×nh h×nh Êy, viÖc tæ chøc biªn Information Science). Ng−êi dÞch: Ph¹m so¹n vμ xuÊt b¶n mét c«ng tr×nh tõ ®iÓn ThÞ LÖ H−¬ng, L©m VÜnh ThÕ, NguyÔn ThÞ thuËt ng÷ gi¶i thÝch vμ/hoÆc ®èi chiÕu Nga. In lÇn thø nhÊt. Arizona: Galen víi c¸c ng«n ng÷ phæ biÕn trªn thÕ giíi, Press, Ltd. 1996, 279 tr. víi b¶ng tõ xuÊt ph¸t lμ tiÕng ViÖt, lμ hÕt søc cÊp thiÕt, ®Ó ®i tíi thèng nhÊt c¸ch 6. C¸c khoa häc x· héi trªn thÕ giíi. Chu hiÓu vμ chuÈn ho¸ c¸ch dïng thuËt ng÷ TiÕn ¸nh, V−¬ng Toμn dÞch; Ph¹m trong ngμnh th«ng tin-th− viÖn. Lμm tèt Khiªm Ých biªn tËp, giíi thiÖu. H.: c«ng viÖc nμy h¼n sÏ gãp phÇn ®Ó héi §HQG Hμ Néi, 2006. nhËp quèc tÕ mμ kh«ng bÞ hoμ tan, nhê 7. Le plurilinguisme, Ethique de l'avenir". ®ã ng«n ng÷ khoa häc tiÕng ViÖt ®−îc Assises de l'enseignment du franais et en hoμn thiÖn trong thêi ®¹i c«ng nghiÖp franais. AUF, 1998.

Download

capchaimage
Xem thêm
Thông tin phản hồi của bạn
Hủy bỏ