Xem mẫu

  1. Văn chương và h i h a Vi t Nam Nguyên nhân c a s phát tri n l ch pha này so v i nh ng ngư i vi t xuôi hay k ch nói mà, thi t nghĩ, s c m nh c a truy n thông, s c ỳ c a tư duy thơ ca ư c nuôi dư ng b ng s c ỳ c a th hi u công chúng... Dư i ây là nguyên văn b n tham lu n mà GS. Ph m Vĩnh Cư ã trình bày t i H i th o qu c t " Văn h c Vi t Nam trong b i c nh giao lưu văn hóa khu v c và qu c t " di n ra ngày 3.4/11/2006 v a qua. Văn chương và h i h a Vi t Nam Bên m sen - Nguy n Gia Trí Ch c a tham lu n này h p hơn r t nhi u so v i cái tên c a nó. Quan h qua l i gi a văn h c v i các lo i hình ngh thu t khác nư c ta là m t tài nghiên c u khoa h c l n và liên ngành, òi h i t p trung nhi u l c lư ng tinh nhu , nhi u h c gi hi u bi t sâu r ng văn hóa - ngh thu t nư c nhà và th gi i. Trong bài vi t này chúng tôi ch c p m t cách qua loa n tương quan so sánh gi a văn chương và h i h a Vi t Nam dư i hai góc : v trí c a chúng trong i s ng xã h i và nh ng c ng hi n c a chúng cho kho tàng văn hóa nư c nhà. Vì v y xin xem nh ng gì s nói sau ây ch là cương chi ti t cho m t báo cáo khoa h c.
  2. Ngo nh nhìn l i n n văn ngh c truy n c a nư c ta, con ngư i Vi t Nam ngày nay không th không ng c nhiên v v trí r t i chênh l ch gi a m t bên là văn chương và m t bên là các ngành ngh thu t khác. T th k này sang th k khác, xã h i Vi t Nam xưa kia ch coi tr ng văn chương và xem nh m i lo i hình ngh thu t khác. Có k năng sáng tác thơ văn h u như là i u ki n nh t thi t ph i có nh ng ngư i thu c gi i "sĩ phu" - t ng l p ư c tr ng v ng nh t trong xã h i. T "văn nhân" v a có nghĩa là m t trí th c nhân văn, v a có nghĩa là ngư i c m bút. Nh ng sáng tác thơ văn hay c a h ư c công lu n tán t ng và ph m bình r ng rãi. Cùng v i chúng tên tu i các tác gia ư c lưu truy n cho h u th h c t p, noi gương. Còn nh ng ngh nhân ho t ng trong các khu v c ngh thu t khác thì dù h có tài n âu (thí d như ki n trúc sư Vũ Như Tô trong th k 18) v n c b xem là th . H không ư c tên dư i nh ng tác ph m c a mình và vì th không ư c ngư i i sau bi t n. N u chúng ta còn nh cái tên Vũ Như Tô và nhà văn hi n i Nguy n Huy Tư ng ã có th vi t m t bi k ch xu t s c v ông thì ơn thu n ch vì ông ã b gi t cùng v i vua Lê Tương D c trong m t cu c b o lo n c a binh sĩ và dân chúng thành Thăng Long ph n n v nh ng phí t n quá l n cho vi c xây d ng công trình C u trùng ài. Song nh ng ai trong th k 18 ã ch m kh c nên nh ng pho tư ng Ph t và La hán chùa Tây Phương gi ây r t n i ti ng và ư c du khách nư c ngoài ng i khen, có l mãi mãi chúng ta s không bao gi bi t. Gi a nh ng lo i hình ngh thu t c truy n Vi t Nam, h i h a chi m v trí khiêm t n hơn c , có th nói, h u như v ng m t. Nh ng gì chúng ta còn hi u ư c cho n nay là m t s chân dung lý tư ng hóa thu c th lo i tranh th , m t s hình h a trang trí cho nh ng s c phong và m t s c nh sinh ho t nông thôn - t t c u có giá tr ngh thu t không cao và u thu c nh ng th k g n ây. H i h a c Vi t Nam (ngo i tr tranh ông H và tranh Hàng Tr ng mà không th li t vào
  3. h i h a theo nghĩa chính xác c a t y) v ng m t trong trang trí n i th t c a ngư i Vi t, k c nh ng gia ình khá gi t i này n i kia chơi c , trong ó có tranh c . Ngay trong cung i n c a các vua nhà Nguy n Hu chúng ta cũng ch th y nh ng tranh v trên gương v i ch t lư ng r t trung bình. Vua chúa Vi t Nam không khuy n khích và b o tr cho h i h a (trư ng h p Tr n Nhân Tông là m t ngo i l r t hi m hoi). Vào th i bu i th nh tr nh t c a nhà nư c phong ki n quân ch Vi t Nam, Lê Thánh Tông l p h i Tao àn nh th p bát tú, c vũ sáng tác thơ văn trong gi i quan l i cung ình, ch không l p " h a Hàn lâm vi n" khuy n khích và b i dư ng nh ng tài năng trong h i h a. H qu t t y u là các văn nhân t Vi t thư ng ưa thích và bi t xư ng h a thi ca nhưng ch ng m y ngư i n m v ng ngh thu t h i h a (và c thư pháp). Nguy n Trãi, Nguy n B nh Khiêm, Nguy n Du, Nguy n Công Tr thu còn hàn vi hay sau khi ã giũ áo t quan thư ng g i g m tâm s c a mình vào thơ ho c tham gia ca hát v i các k n ch không c m cũng chi c bút lông y, dùng cũng th m c Tàu y v lên cũng nh ng t gi y y nh ng tranh th y m c hay nh ng b c thư pháp. Nư c Vi t Nam ta không có nh ng Tào Th c, Vương Duy, Tô ông Pha, Ba Tiêu (Ba Sô) - nh ng nhà thơ l n ng th i là nh ng danh h a và thư pháp gia.
  4. Thi u n - Dương Bích Liên Trong m t n n văn hóa mà ch m t ngh thu t văn chương gi av c tôn, b n thân ngh thu t y không phát tri n ư c phong phú và muôn màu muôn s c do thi u c sát, tương tác, thi s c v i các ngh thu t khác. Trong b i c nh như th , không th hình thành m t n n phê bình văn ngh , ch chưa nói n lý lu n và tri t h c ngh thu t. i u này s gây ra nhi u tr ng i r t khó kh c ph c cho nh ng ai p kỳ v ng vi t l ch s m h c Vi t Nam hay l ch s văn hóa Vi t Nam nói chung. Tình hình thay i h n n u chúng ta ngoái nhìn sang các nư c " ng văn" v i chúng ta: Trung Qu c, Nh t B n, Tri u Tiên. y, trư c tiên là Trung Qu c - trung tâm c a th gi i Hán hóa (cinisé), nư c láng gi ng li n núi li n sông ã nh hư ng t o tác n th , n toàn b n n văn hóa v t ch t và tinh th n c a ngư i Vi t chúng ta - h i h a cũng như thư pháp ư c coi tr ng và khuy n khích phát tri n không kém văn h c. Như nhi u ngư i bi t, Trung Qu c, bên c nh nh ng nhà thơ i tài ư c h u th tôn là "thi thánh" , có nh ng "h a thánh" và "thư thánh". Thư pháp và h i h a là hai ch em ru t sinh h h u như cùng m t lúc, trư ng thành trong s giúp l n nhau, tương tác và liên k t v i nhau trong s quan tâm, b o tr c a nhà nư c và xã h i. Nhi u hoàng Trung Hoa là nh ng
  5. h a sĩ và nh ng thư pháp gia, ho c là nh ng nhà sưu t p ngh thu t tr danh. H a vi n ư c thành l p bên c nh hoàng gia và ho t ng có quy c t th k 8. Không ch thi t , mà c thư h a ã s m tr thành nh ng thú vui tao nhã c a gi i sĩ phu Trung Hoa, c nh ng ngư i làm quan cũng như nh ng ngư i tránh xa quan trư ng. Chính do s khác bi t gi a ngh thu t cung ình - quan phương v i ngh thu t c a các sĩ phu t do mà trong l ch s ngh thu t Trung Hoa ã hình thành hai dòng h i h a trư ng t n: "Vi n th h a" và "Văn nhân h a", i l p v i nhau nhưng cũng nh hư ng, th m th u l n nhau, cùng v i s ti p thu nh hư ng c a ngh thu t phương Tây trong nhi u th k b o m s phát tri n năng ng, giàu thành t u a d ng c a h i h a và m thu t Trung Hoa nói chung. V i nh ng khác bi t t t y u nhưng không cơ b n, b c tranh phát tri n h i h a và m thu t Nh t B n cũng hi n ra tương t . Nơi ây, cũng như Trung Qu c có, thơ ca, h i h a, thư pháp v a phát tri n ng hành, v a liên k t v i nhau ch t ch , ôi khi t o thành nh ng th th ng nh t không th tách r i như th lo i saiga. Còn m c b t r c a chúng vào i s ng hàng ngày, vai trò tác d ng c a chúng trong vi c nuôi dư ng khi u th m m c a con ngư i Nh t thì ư c th hi n n i b t thí d b ng s hi n di n cái tokonoma trong n i th t c a m i gia ình Nh t B n. Sang th i i m i, trong cu c g p g vĩ i gi a văn hóa phương ông v i phương Tây, h i h a và m thu t c truy n Trung Qu c và Nh t B n ã nh hư ng tác thành th nào n nhi u ngành ngh thu t Âu - M th k 19 -20, ã làm giàu n âu kho tàng chung c a ngh thu t th gi i - v tài này ã có nhi u công trình nghiên c u áng tin c y ư c vi t nhi u nư c và b ng nhi u th ti ng. T Trung Qu c, Nh t B n và c Tri u Tiên chuy n sang nghiên c u m thu t Vi t Nam c truy n, các h c gi phương Tây u th k 20 d có c m tư ng là ngư i Vi t không có "gen" h i h a.
  6. H nh phúc thay nh ng nghi ng y ã khá mau chóng ư c xua tan b i nh ng tác ph m h i h a ư c tri n lãm Hà N i. Paris, Tokyo, H ng Kông...c a m t lo t h a sĩ tr , báo hi u s ra i tuy mu n m n nhưng gây n tư ng c a m t ngh thu t h i h a Vi t Nam ích th c. T t c nh ng h a sĩ y u là sinh viên Trư ng M thu t ông Dương - m t trư ng cao ng ư c thành l p năm 1925 và n m trong h th ng ih c ông Dương ư c chính quy n Pháp b t u xây d ng t u th k 20. Nói n Trư ng M thu t ông Dương và vai trò c a nó trong s hình thành và phát tri n c a h i h a Vi t Nam t c là nói n công lao r t to l n, áng ư c ghi nh mãi mãi, c a m t h a s ngư i Pháp Victor Tardieu (1870 - 1937) cùng các c ng s c a ông - nh ng h a sĩ Pháp khác và nh ng nhà nghiên c u ngh thu t làm vi c t i Trư ng Vi n ông Bác c (Inguimberty, De Fénis, Roger, Goloubev, Besacier...). Gió mùa h - Ph m H u Chính h v i nhi t tình và lương tâm ngh nghi p cao ã tuy n ch n vào trư ng nh ng thanh niên th c s có năng khi u ào t o thành nh ng ngh sĩ t o hình chân chính., truy n t cho h nh ng ki n th c v ng ch c v nh ng n n ngh thu t l n c a th gi i, v i l ch s lâu i, quanh co khúc khu u, y nh ng bi n i và d i dào thành t u c a chúng. Và i u quan tr ng hơn c , chính nh ng ngư i ngo i qu c y ã khích l , hư ng d n, giúp nh ng h a sĩ tr Vi t Nam
  7. tìm ra nh ng con ư ng nhi u h a h n trong m t th i gian l ch s ng n sáng t o nên m t n n h i h a v a hi n i v a mang rõ d u n dân t c. Trong l ch s ngh thu t Vi t Nam, giai o n 1930 - 1945 là bu i ơm hoa k t trái u tiên trong ti n trình văn hóa Vi t Nam h i nh p văn hóa th gi i. Nó ư c ánh d u b ng nhi u bi n chuy n l n, trong ó có hai bi n chuy n kỳ di u: s phát tri n gia t c c a văn xuôi ngh thu t v i m t s nh cao cho n gi v n chưa ư c vư t qua và s ra i và s m t chín mu i c a h i h a (tranh l a c u Nguy n Phan Chánh, tranh sơn mài c a Nguy n Gia Trí và Hoàng Tích Chù, tranh sơn d u c a Tô Ng c Vân và Tr n Văn C n, n u ch i m nh ng thành công n i b t nh t). Phong trào Thơ M i ta trong nh ng năm 30 ư c g i là "cu c cách m ng trong thơ ca" và hi n nay ã ư c nghiên c u n m c v t ki t, theo chúng tôi l i không có ư c ý nghĩa to l n và trư ng c u như th . Cái ó th hi n ngay ngôn ng và hình th c thi ca, mà r t nhi u c gi ngư i Vi t hôm nay, c bi t các nhà thơ, c m th y rõ ràng ó là ngôn ng và hình th c c a m t th i i ã qua và không bao gi tr l i (chưa nói n th gi i c m xúc và tâm tư ng mà dòng thơ lãng m n y bi u t . Trong khi ó thì nh ng truy n ng n xu t s c c a Nguy n Công Hoan, Th ch Lam, Nam Cao...., ký c a Vũ Tr ng Ph ng và Nguy n Tuân, hai ti u thuy t S và S ng mòn (c n thêm vào c nh ng k ch ph m văn xuôi c a oàn Phú T và Nguy n Huy Tư ng) ngư i c hôm nay v n th y là m i, là hi n i, t c là chúng t ư c ch t "c i n m i". Nguyên nhân c a s phát tri n l ch pha này so v i nh ng ngư i vi t xuôi hay k ch nói mà, thi t nghĩ, s c m nh c a truy n thông, s c ỳ c a tư duy thơ ca ư c nuôi dư ng b ng s c ỳ c a th hi u công chúng mà b n thân nh ng ngư i quy t tâm làm m t cu c cách m ng trong thơ th i y cũng chưa ý th c ư c y
  8. . i v i sáng t o ngh thu t, truy n th ng luôn luôn v a là b v a là rào c n. Theo c m nh n c a chúng tôi, i v i thơ Vi t Nam th i m i thì nó là rào c n nhi u hơn b , và n u không xu t hi n nh ng thiên tài xu t chúng thì c n nhi u n l c kiên trì và có ý th c c a nhi u th h nhà thơ n a cho n n thơ nư c nhà có th t ư c ch t "c i n m i". Chính s không có truy n th ng hóa ra l i là m t nhân t quan tr ng h tr s trư ng thành nhanh chóng c a văn xuôi ngh thu t và h i h a Vi t Nam trong các giai o n ương nói n. Song như ta s th y, cũng s thi u v ng truy n th ng lâu i, v ng ch c, v i nhi u nh cao không th che l p, sau này trong nh ng b i c nh l ch s ã i khác s gây cho văn chương và h i h a nư c nhà không ít khó khăn. Nhìn nh n và so sánh h i c văn chương và m thu t Vi t Nam giai o n 1945 -1975, trư c tiên c n luôn luôn nh r ng n n văn chương và m thu t y t n t i và phát tri n trong i u ki n cách m ng và chi n tranh. Như m i ngư i u bi t, cách m ng Vi t Nam v a là cách m ng gi i phóng dân t c v a là cách m ng xã h i, và nó ư c ti n hành trong i u ki n 30 năm chi n tranh r t gian nan. Như l ch s cho th y, m i cách m ng xã h i và m i cu c chi n tranh u không thu n l i cho s phát tri n liên t c, không t o n, không có nh ng o l n giá tr văn hóa. " âu i bác r n vang, nơi y các n th n ngh thu t câm l ng" - châm ngôn y c a Goethe, phát ra trong nh ng năm cu c i cách m ng Pháp làm ch n ng c châu Âu - v i nh ng ính chính nh t nh, xem ra có th áp d ng cho m i qu c gia và m i th i i. Trong l ch s văn h c và ngh thu t Pháp, giai o n 1789 -1815 là giai o n l i nh ng trang tr ng, không ph i vì trong th i kỳ y ngư i Pháp không sáng tác thơ, văn xuôi, k ch, h i h a, iêu kh c và nh ng sáng tác y không ư c c vũ, bi u dương, ghi công, mà vì t t c chúng (tr nh ng ngo i l hy h u) u
  9. không qua ư c th thách c a th i gian. Văn chương, ngh thu t Pháp ch b t u h i sinh t th i Trung hưng (1915 - 1830). Hai thi u n i trên ng lúa - Nguy n Ti n Cung Tình tr ng văn ngh Vi t Nam trong ba th p k ương nói n không gi ng như th . S còn l i dài lâu v i th i gian không ít nh ng bài thơ và c bi t nh ng bài hát kháng chi n hay, nh ng truy n ng n và nh ng bài ký thành công, nhưng áng ti c r t thưa th t nh ng k ch ph m và hoàn toàn thi u v ng nh ng ti u thuy t ã ch ng t có s c s ng lâu b n. Mà di n m o c a m t n n văn h c hi n i ư c quy t nh b i hai th lo i y, trong ó ti u thuy t gi vai trò s m t. Gi ng bài cho nh ng h c viên Trư ng Vi t văn Nguy n Du vào u nh ng năm 80, m t nhà văn r t có tên tu i, xưa kia là b n thân c a Nam Cao, tác gi ti u thuy t S ng mòn, nói r ng ngư i Vi t Nam ta chưa xây d ng ư c m t n n ti u thuy t, và nh n nh y c a ông là úng n, b i vì m t cây cao (S ng mòn) công v i m t cây cao n a (S ) thành hai v n chưa th làm nên non.
  10. Mu n làm nên non (t c là có n n) c n ít nh t nh t ba cây, trong th c t thì s cây h p l i ph i có nhi u hơn g p b i. Ti u thuy t Nga tr nên có n n trong vài ba th p k nh 5 ti u thuy t c a Dostoievski, 3 ti u thuy t c a Tolstoi và hàng ch c ti u thuy t xu t s c c a nh ng nhà văn Nga khác. Ti u thuy t Hoa Kỳ l n m nh vư t b c trong kho ng th i gian gi a hai cu c chi n tranh th gi i cũng nh hàng ch c tác ph m l i l c c a m t lo t cây bút văn xuôi có bi t tài. Trong nh ng th p niên 1950 - 1970 không ph i m t mà nhi u n n văn h c c a các nư c Trung - Nam M ã h p l c làm nên hi n tư ng "ti u thuy t M Latinh" và hi n nay c th gi i ang chăm chú theo dõi "ti u thuy t Nh t B n" - m t hi n tư ng n a ư c t o nên b i nhi u tác ph m tài tình c a m y th h nhà văn Nh t t sau i chi n th hai n nay. V y ã có hay có th có hay không m t n n ti u thuy t Vi t Nam hi n i? Câu h i này ưa chúng ta tr v v i ngày hôm nay c a văn h c ngh thu t nư c nhà. Sau 20 năm i m i, t 1986 n nay, trong sáng tác ti u thuy t Vi t Nam (không c p n nh ng c ng ng ngư i Vi t h i ngo i) ã và ang di n ra nh ng bi n chuy n gì, ã xu t hi n nh ng tác gia nào v i nh ng tác ph m nào mà h p l c l i, ã ho c trong tương lai g n có th làm thay i c c di n văn xuôi nư c nhà? M t mình chúng tôi không s c tr l i y và thuy t ph c câu h i này. Trong gi i nghiên c u - phê bình khá ph bi n ý ki n cho r ng nhìn chung ti u thuy t ta v n u i so v i truy n ng n (song truy n ng n Vi t Nam ương i thì cũng không th t hào r ng ã có nhi u tuy t tác, b t ch p tuyên b c a m t vài ngư i vi t văn nói r ng truy n ng n c a ta hi n nay « ngang ng a v i th gi i »). Có m t s th t không th ph nh n : nh ng ngư i yêu chu ng văn chương ta hi n nay, cũng như trư c ây, v n ph i tho mãn nhu c u c a mình ch y u b ng cách tìm c văn h c (truy n, ti u thuy t) nư c ngoài, và t nh ng truy n,
  11. ti u thuy t ngo i qu c chuy n sang nh ng n ph m tương t c a n i qu c, ngư i ta thư ng khó tránh kh i c m giác b c mình. Gi i thích tình tr ng này, không ít ngư i b t bình hay bu n r u ch ra nh ng nguyên nhân bên ngoài : s chưa t do sáng tác, quy n l c chưa ư c bãi b c a các lý thuy t giáo i u, vai trò c a ki m duy t c a nhà nư c v.v.. Nh ng gi i thích như v y không sai, song l ch s cho th y cũng trong nh ng i u ki n bên ngoài tương t , th m chí còn kh c nghi t hơn r t nhi u, nh ng n n văn hoá giàu s c m nh n i t i v n phát tri n thăng hoa. Dư i chính th toàn tr nư c Nga sau 1917, v n n y n nh ng tài năng siêu ng, làm gương cho nhi u th h ng nghi p noi theo, như Akhmatova, Pasternak, Mandelshtam, Tvardovski, Zabolotski (thơ), Platonov, Bulgakov, Sholokhov (v i Sông ông êm m), Solzhenitsyn, Bitov (văn xuôi), Malevich, Filonov, Sidur, Neizvestnyi (h i h a và iêu kh c). Ba Lan, Ti p Kh c, Hungari cũng không thi u nh ng hi n tư ng tương t , chúng nói lên s c ph n ng sáng t o chi n th ng cư ng quy n c a nh ng n n văn ngh d i dào n i l c. Iosif Brodski, m t thi hào Nga n a sau th k XX, ã n m tr i y m i s o b , th m chí b c h i, c a nhà ương c c nư c ông, r i sau ó ư c hư ng m i t do c a m t công dân Hoa Kỳ c ng v i vinh quang c a gi i thư ng Nobel và nhi u gi i thư ng qu c gia M , ã buông m t câu có cánh ch a ng m t ph n quan tr ng c a chân lý: « Các ch s n sinh ra thơ ca, các n n dân ch i chúng s n sinh ra gi y l n ». T t nhiên, trong văn hoá hi n i, ngay gi y l n cũng có lo i h ng. Có gi y l n thư ng h ng (ch ng h n không ít best-seller phương Tây) và có gi y l n m t h ng - nh ng sách gi t gân ơn thu n hay khiêu dâm, khiêu b o l c hi n nay y r y trên th trư ng sách nhi u nư c phương Tây cũng như phương ông và cám d ngay c m t s văn sĩ r t n i ti ng). V y ti n thi t y u hơn c là chính cái n i l c y c a văn hoá mà nh ng y u t hun úc nên nó, ngoài tài năng b m sinh và ý chí sáng t o, là sâu c a tư
  12. duy, năng l c nh n th c và nh n th c l i th c t i, h c th c nhân văn, s am hi u văn h c th gi i và nhi u i u ki n ch quan khác ngư i ngh sĩ. Cái n i l c y xem ra còn chưa d i dào l m trong các nhà ti u thuy t Vi t Nam ương i. Chính vì th cho nên trong 20 năm i m i v a qua, ti u thuy t nư c ta m c dù ã t ư c m t s thành t u m i, ư c c gi hoan nghênh (mà trình văn hoá kéo theo m c òi h i c a c gi nư c nhà trong nh ng th p k qua ã ư c nâng cao r t áng k ), nhưng nó v n chưa c t mình lên ư c lên m t ng c p m i, cho phép kh ng nh s t n t i c a m t n n ti u thuy t Vi t Nam. Trong dòng ti u thuy t nư c nhà khá trù phú v lư ng trong hai th p k qua, không th không nh c n v i ni m trân tr ng Th i xa v ng và Chuy n làng Cu i c a Lê L u, Thiên s c a Ph m Th Hoài, Nh ng n i bu n chi n tranh c a B o Ninh, Lão kh và i tìm nhân v t c a T Duy Anh, Cõi ngư i rung chuông t n th c a H Anh Thái, Cơ h i c a Chúa c a Nguy n Vi t Hà, Giàn thiêu c a Võ Th H o và M u thư ng ngàn c a Nguy n Xuân Khánh (có th còn có nh ng tác ph m khác mà chúng tôi chưa có d p c), song nh ng thành công y v n chưa t ư c hoàn h o như nó ã t ng có ư c trong S ng mòn c a Nam Cao và S c a Vũ Tr ng Ph ng. M t vài b n th o chưa ư c xu t b n mà chúng tôi có may m n ư c tìm hi u báo hi u s khơi sâu tư duy ti u thuy t nh ng tác gi c a chúng. Song bên c nh ó m t lo t hi n tư ng tiêu c c th hi n khá rõ trong s n ph m ti u thuy t i trà hi n th i, không có trong nh ng ti u thuy t trình trung bình trư c ây : s sa sút tài ngh , s ch y theo s lư ng hy sinh ch t lư ng, s tràn ng p văn xuôi ti u thuy t b i ngôn ng và các th pháp báo chí, v.v.., thi t nghĩ chưa cho phép nói m t cái gì xác nh v tương lai c a ti u thuy t Vi t Nam. Cũng vì nh ng lý do tương t - n i b t là s l loi, nhi u khi không ư c bi t n c a r t ít thơ m i v hình th c và sâu s c v n i dung gi a m t bi n thơ ch t lư ng trung bình hay
  13. xoàng xĩnh - mà r t khó oán nh ti n c a thơ Vi t Nam - m t n n thơ có l ch s ngàn năm. V y b c tranh phát tri n c a h i ho Vi t Nam trong hơn n a th k qua có nh ng gì gi ng và nh ng gì khác so v i văn chương ? Nh ng cái gi ng nhau không ít, nhưng nh ng khác bi t cũng r t áng k . Chúng tôi s không nói n nh ng khó khăn v t ch t c n tr sáng t o ngh thu t và nh ng t n th t v nhân tài t t y u trong chi n tranh, nh t là m t chi n tranh lâu dài và gian kh như nư c ta. Xin ch c p n m t khía c nh c a v n : nh ng ti m l c sáng t o ư c phát hi n, b i dư ng và tích lu trong giai o n trư c, sau 1945 ã ư c phát huy như th nào và ã làm nên nh ng giá tr gì b sung cho kho tàng văn hoá như ta th y không giàu có l m mà cha ông ta l i? T h a - Thành Chương Chính ây ã s m xu t hi n nh ng d bi t, nh ng l ch pha trong phát tri n h i h a và văn chương. Ngay trong nh ng năm u sau khi hoà bình l p l i (1954 - 1960), khi mà dòng ch y văn h c còn l ng th ng, ph ng l ng, chưa có nh ng s ki n n i b t h a h n nh ng bư c phát tri n m i v ch t, báo hi u s n r l n th hai c a nh ng tài năng ã t ng th hi n mình r c r trư c cách m ng hay s ra i c a nh ng văn tài m i, v i nh ng cá tính m nh m , nh ng tìm tòi kiên nh hư ng v nh ng ích ngh thu t m i, thì i s ng m thu t l i di n ra
  14. sôi ng, v i nh ng tri n lãm hàng năm, nơi ngư i xem nh n ra nhi u khuôn m t sáng tác tr , sung s c - tuy t i a s h là nh ng c u sinh viên t t nghi p hay, nhi u hơn, chưa k p t t nghi p nh ng khoá cu i cùng c a Trư ng m thu t ông Dương ho c nh ng ngư i v a qua nh ng l p ào t o trong kháng chi n. Nhi u tác ph m h i h a c a h cho th y nh ng n l c l n ti n bư c trên con ư ng y gian truân c a m t ngh thu t còn r t non tr nư c ta, ý chí nâng cao tài ngh , h c t p các b c th y c a h i h a th gi i và tìm ki m nh ng phương cách và phương ti n m i phát tri n nh ng th lo i c thù c a dân t c hay khu v c. Và nh ng thành công ã s m xu t hi n, c bi t trong th lo i tranh sơn mài (Phan K An, Tr n ình Th , Nguy n Văn T , Nguy n c Nùng, Nguy n Tư Nghiêm ...), em l i ni m vui cho nh ng ngư i yêu chu ng ngh thu t không ch trong nư c, mà còn ngoài nư c (Tri n lãm h i h a qu c t Moskva năm 1958). T cu i nh ng năm 50 - u nh ng năm 60 c a th k trư c, áp l c c a nh ng lý thuy t văn ngh chính th ng, ư c vay mư n t các nư c àn anh khác cùng m t ý th c h , yêu c u văn ngh nh t t ph c v nh ng nhi m v chính tr - xã h i trư c m t ã nh hư ng tiêu c c trông th y n không ch văn chương mà c m thu t nư c nhà. Cái quý giá nh t mà không có nó thì không th có ngh thu t hi n i - tính c áo, « c b n » c a t ng tài năng sáng t o, th gi i ngh thu t không gi ng nhau c a t ng ngh sĩ, s không ng ng tìm ki m cái m i, không l p l i không ch ngư i khác, mà ngay c b n thân mình - chính cái ó ã nhi u phen b hi n sinh trong nh ng phong trào sáng tác t p th nh m t nh ng tác d ng xã h i r t nh t th i. Nh ng khuôn vàng thư c ng c h n h p, ch y u ư c l y t ch nghĩa hi n th c c i n Nga th k 19 và ngh thu t Xô vi t chính th ng, ư c khuy n cáo n m c áp t cho m i văn ngh sĩ, bóp méo và nhi u khi xoá nhoà khuôn m t sáng t o c a nhi u ngư i, c n tr s tìm hi u, h c t p kinh nghi m c a ngh thu t toàn th gi i.
  15. T h a - B u Ch Trong b i c nh y, n i l c c a văn hoá - ngh thu t th hi n trư c tiên ý chí và năng l c c a nh ng văn ngh sĩ bi t b o gan bơi ngư c dòng ch lưu, tìm ra cho b ng ư c con ư ng riêng c a mình trong sáng t o ngh thu t, làm nên nh ng tác ph m mà ban u r t có th s b ón ti p m t cách gh l nh vô cùng nhưng sau này s tr thành nh ng giá tr ư c c xã h i th a nh n, tr thành cái «c i n m i». áng ti c, cái n i l c y công chúng bi t thư ng th c ngh thu t ít tìm th y trong văn chương nư c ta trư c th i kỳ i m i và như ã nói, ngay bây gi nó v n chưa d i dào l m. Nhưng trong h i h a thì không h n như th . Nh ng th nghi m sáng t o ph n giáo i u, ph n công th c, nh ng tìm ki m th m l ng nhưng kiên trì m t ngôn ng h i h a m i, v a phù h p v i th i i v a th hi n ư c b n s c cá nhân và dân t c c a ngư i ngh sĩ gi ây ta có th th y trên
  16. tranh c a không ít h a sĩ Vi t Nam ho t ng trong nh ng th p k 60 - 80 , nhưng t p trung hơn c , tri t hơn c và t ư c nh ng thành t u thuy t ph c và chinh ph c hơn c là trong sáng tác c a ba danh h a : Bùi Xuân Phái (1920 - 1988), Nguy n Sáng (1922 - 1998), Nguy n Tư Nghiêm (s. 1922). S khâm ph c ba ngh sĩ b c th y này s tăng lên n u chúng ta nh l i nh ng i u ki n v t ch t và tinh th n c c kỳ khó khăn mà trong ó h ã ph i s ng và làm vi c m y ch c năm li n. S xu t hi n c a ba b c th y cách tân trong h i h a ư c xã h i và nhà nư c th a nh n, ba nhà « kinh i n m i » rõ ràng ã là m t s c m nh văn hoá, m t i m t a áng k cho các h a sĩ Vi t Nam ngày nay trong nh ng n l c sáng t o cái m i c a h . Hi n nay, trong hơn m t công trình khoa h c ã ư c kh ng nh r ng trong n a th k qua nh ng thành t u cao nh t c a m thu t Vi t Nam t p trung trong lĩnh v c h i ho . N u ta tính n nh ng c ng hi n còn khiêm t n c a văn chương và nh ng khó khăn trong s trư ng thành âm nh c bác h c ta, thì có th nói r ng nh ng thành t u cao nh t c a h i h a cũng là nh ng thành công cao nh t c a ngh thu t Vi t Nam t sau 1945. R t khó ánh giá úng n cái ương th i, cái hi n t i luôn luôn d dang, luôn luôn không tươm t t. N u chúng tôi nói r ng hi n nay h i h a nư c ta phá tri n nhanh hơn và ti n xa hơn văn chương thì nh ng ngư i không ng ý v i chúng tôi r t d ch ra m t lo t i m không th ch p nh n trong s n ph m h i h a i trà ta hi n nay. Song v trình phát tri n c a ngh thu t nào cũng nên phán xét theo nh ng nh c a chúng, nh ng nh y ã có hay chưa, n u có thì còn quá ít hay ã tương i nhi u. Có hai hi n tư ng giúp ta ánh giá công b ng trình và công d ng xã h i c a h i h a Vi t Nam hôm nay. Th nh t, nhi u khách s n m i, thư ng h ng nư c ta trang trí cho mình m t cách có «gu» b ng nh ng h a ph m n i a, không
  17. c n n các h a sĩ ngo i qu c. Th hai, hàng ch c h a sĩ Vi t Nam trung niên và tr tu i thư ng xuyên tham gia nh ng tri n lãm qu c t và bán ư c khá nhi u tranh cho ngư i nư c ngoài theo giá không r rúng. H i h a Vi t Nam chưa có uy tín qu c t , cho nên không th nghĩ r ng ngư i nư c ngoài tìm mua tranh Vi t Nam vì th i thư ng hay ki m l i nhanh chóng. Ch c có nh ng ng cơ khác nghiêm túc hơn, áng m ng hơn cho chúng ta . Còn n u nói v nh ng h a sĩ Vi t Nam ương th i th c s có tài và có nh ng óng góp c áo, không ai gi ng ai, cho n n h i h a ương hình thành c a nư c nhà, thì danh sách khá dài, xin ch i m m t s tên theo tr t t tu i tác: B u Ch , Thành Chương, Nguy n Quân, ng Xuân Hòa, inh Quân, Mai Hiên, Kim Công Hoa, inh Th Th m Poong (ba ngư i sau là n ) ... V t ng h a sĩ y c n ph i nói riêng, nhưng chúng tôi ch xin d ng l i trong giây lát B u Ch (1948 - 2002), m t h a s l n theo chúng tôi còn chưa ư c ánh giá như anh x ng áng. V i B u Ch , ngh thu t Vi t Nam ã có m t h a sĩ - nhà tư tư ng, h a sĩ - tri t gia. anh, tài năng ngh thu t không th h nghi k t h p nhu n nhuy n v i m t trí tu cao cư ng, s mê m cái p, s thi t tha v i cái thi n song hành v i s nh y c m cao i v i cái ác và s th u hi u s c m nh kh ng khi p c a nó, tình yêu n ng nàn s s ng, quý giá t ng kho nh kh c cu c i hoà l n v i n i au kh c kho i v thân ph n h u t do b n ch t không hoàn h o c a con ngư i, n i khao khát cái t n Chân, t n Thi n, t n M nhu n th m ý th c v s b t kh c a chúng, nhu c u khôn nguôi v ý nghĩa c a sinh t n tô m thêm c m quan thư ng tr c v s phi lý c a t t c ... Có th yêu thích hay không yêu thích h i h a c a B u Ch , nhưng không th ph nh n là anh ã t ư c sâu r t áng k trong tư duy ngh thu t - cái sâu tư duy y (nó cũng là chi u cao tâm th c), ang c n l m l m cho toàn b ngh thu t nư c nhà có ư c nh ng bư c ti n m i, th c s m nh m , v ng ch c và ng b .