Xem mẫu

  1. Th¸ng 08 – 2007...Ph¹m Kim Chung HÖ ph−¬ng tr×nh I. HÖ ph−¬ng tr×nh d¹ng ho¸n vÞ vßng quanh. Bµi 1. ( §Ò thi HSG quèc gia n¨m 1994 ) ( ⎧ x 3 + 3 x − 3 + ln x 2 − x + 1 = y ⎪ ) ⎪ ( Gi¶i hÖ ph−¬ng tr×nh : ⎨ y 3 + 3 y − 3 + ln y 2 − y + 1 = z ) ⎪ 3 ⎪ z + 3z − 3 + ln z − z + 1 = x ⎩ 2 ( ) Gi¶i : ( XÐt hµm sè : f ( t ) = t 3 + 3t − 3 + ln t 2 − t + 1 ) 2t 2 − 1 Ta cã : f' ( t ) = 3t 2 + 1 + > 0, ∀x ∈ R t2 − t + 1 VËy hµm sè f ( t ) ®ång biÕn trªn R. Ta viÕt l¹i hÖ ph−¬ng tr×nh nh− sau : ⎧ f (x) = y ⎪ ⎨ f (y) = z ⎪ f ( z) = x ⎩ Kh«ng mÊt tÝnh tæng qu¸t, gi¶ sö : x = min { x, y, z} . Lóc ®ã : x ≤ y ⇒ f ( x ) ≤ f ( y ) ⇒ y ≤ z ⇒ f ( y ) ≤ f ( z ) ⇒ z ≤ x . Hay : x ≤ y ≤ z ≤ x ⇒ x = y = z ( Víi : x = y = z , xÐt ph−¬ng tr×nh : x 3 + 2 x − 3 + ln x 2 − x + 1 = 0 ) ( ) Do hµm sè : ϕ ( x ) = x 3 + 2 x − 3 + ln x 2 − x + 1 ®ång biÕn trªn R nªn pt cã nghiÖm duy nhÊt : x = 1 . VËy hÖ ph−¬ng tr×nh cã nghiÖm duy nhÊt : x = y = z = 1 . Bµi to¸n tæng qu¸t 1 . XÐt hÖ ph−¬ng tr×nh cã d¹ng : ⎧ f ( x1 ) = g ( x2 ) ⎪ ⎪ f ( x 2 ) = g ( x3 ) ⎪ ⎨ .... ⎪ f (x ) = g(x ) ⎪ n −1 n ⎪ f ( x n ) = g ( x1 ) ⎩ NÕu hai hµm sè f vµ g cïng t¨ng trªn tËp A vµ ( x1 , x2 ..., xn ) lµ nghiÖm cña hÖ ph−¬ng tr×nh , trong ®ã xi ∈ A, ∀i = 1, 2,..., n th× x1 = x2 = ... = xn . Chøng minh : Kh«ng mÊt tÝnh tæng qu¸t gi¶ sö : x1 = min { x1 , x2 ..., x n } . Lóc ®ã ta cã : x1 ≤ x2 ⇒ f ( x1 ) ≤ f ( x2 ) ⇒ g ( x2 ) ≤ g ( x3 ) ⇒ x2 ≤ x3 ... ⇒ x n ≤ x1 . VËy : x1 ≤ x2 ≤ .... ≤ xn ≤ x1 Tõ ®ã suy ra : x1 = x2 = ... = xn . 1
  2. Bµi 2. ⎧⎛ 1 ⎞2 x + x 3 2 ⎪⎜ ⎟ =y ⎪⎝ 4 ⎠ ⎪ 2 y3 + y 2 ⎪⎛ 1 ⎞ Gi¶i hÖ ph−¬ng tr×nh : ⎨ ⎜ ⎟ =z ⎪⎝ 4 ⎠ ⎪ 2 z3 + z 2 ⎪ ⎛1⎞ =x ⎪⎜ 4 ⎟ ⎝ ⎠ ⎩ Gi¶i: V× vÕ tr¸i cña c¸c ph−¬ng tr×nh trong hÖ ®Òu d−¬ng nªn hÖ chØ cã nghiÖm : x, y, z > 0 . 2 t3 +t2 2 t3 +t2 ⎛1⎞ ⎛1⎞ XÐt hµm sè : f ( t ) = ⎜ ⎟ ⎝ 4⎠ ( , ta cã : f' ( t ) = − ( 2 ln 4 ) 3t 2 + t ) .⎜ ⎟ ⎝4⎠ < 0, ∀t > 0 . VËy hµm sè f ( t ) nghÞch biÕn trªn kho¶ng ( 0; + ∞ ) . Kh«ng mÊt tÝnh tæng qu¸t, gi¶ sö : x = min { x, y, z} . Lóc ®ã : x ≤ y ⇒ f ( x) ≥ f ( y) ⇒ y ≥ z ⇒ f ( y) ≤ f (z) ⇒ z ≤ x ⇒ x = z ⇒ f ( x ) = f (z) ⇒ y = x . 1 VËy hÖ ph−¬ng tr×nh cã nghiÖm duy nhÊt : x = y = z = . 2 Bµi to¸n tæng qu¸t 2 . XÐt hÖ ph−¬ng tr×nh cã d¹ng (víi n lÎ ): ⎧ f ( x1 ) = g ( x2 ) ⎪ ⎪ f ( x 2 ) = g ( x3 ) ⎪ ⎨ .... ⎪ f (x ) = g(x ) ⎪ n −1 n ⎪ f ( x n ) = g ( x1 ) ⎩ NÕu hµm sè f gi¶m trªn tËp A , g t¨ng trªn A vµ ( x1 , x2 ..., x n ) lµ nghiÖm cña hÖ ph−¬ng tr×nh , trong ®ã xi ∈ A, ∀i = 1, 2,..., n th× x1 = x2 = ... = xn víi n lÎ . Chøng minh : Kh«ng mÊt tÝnh tæng qu¸t gi¶ sö : x1 = min { x1 , x2 ..., x n } . Lóc ®ã ta cã : x1 ≤ x2 ⇒ f ( x1 ) ≥ f ( x2 ) ⇒ g ( x2 ) ≥ g ( x3 ) ⇒ x2 ≥ x3 ... ⇒ x n ≤ x1 ⇒ f ( xn ) ≥ f ( x1 ) ⇒ x1 ≥ x2 . ⇒ x1 = x2 Tõ ®ã suy ra : x1 = x2 = ... = xn . Bµi 3. ⎧( x − 1)2 = 2 y ⎪ ⎪ ( y − 1) = 2 z 2 ⎪ Gi¶i hÖ ph−¬ng tr×nh : ⎨ ⎪ ( z − 1) = 2 t 2 ⎪ ⎪ ( t − 1) = 2 x 2 ⎩ 2
  3. Gi¶i : V× vÕ tr¸i cña c¸c ph−¬ng tr×nh trong hÖ kh«ng ©m nªn ph−¬ng chØ cã nghiÖm : x, y, z, t ≥ 0 . f ( s ) = ( s − 1) , ta cã : f' ( s ) = 2 ( s − 1) . Do ®ã hµm sè t¨ng trªn kho¶ng (1; + ∞ ) vµ gi¶m 2 XÐt hµm sè : trªn [ 0; 1] ( Do f(s) liªn tôc trªn R ). Kh«ng mÊt tÝnh tæng qu¸t, gi¶ sö : x = min { x, y, z, t} . + NÕu x ∈ (1; + ∞ ) ⇒ x, y, z, t ∈ (1; + ∞ ) , do ®ã theo bµi to¸n tæng qu¸t 1, hÖ cã nghiÖm duy nhÊt : x = y = z = t = 2 + 3 . + NÕu x ∈ [ 0; 1] ⇒ 0 ≤ f ( x ) ≤ 1 ⇒ 0 ≤ 2 y ≤ 1 , hay y ∈ [ 0;1] , t−¬ng tù ⇒ z, t ∈ [ 0; 1] . VËy x, y, z, t ∈ [ 0; 1] . Do ®ã ta cã : x ≤ y ⇒ f ( x) ≥ f ( y) ⇒ y ≥ z ⇒ f ( y) ≤ f (z) ⇒ z ≤ x ⇒ x = z . Víi x = z ⇒ f ( x ) = f ( z ) ⇒ y = t . ⎧( x − 1)2 = 2 y ⎧( x − 1)2 = 2 y ⎪ ⎪ Lóc ®ã hÖ ph−¬ng tr×nh trë thµnh : ⎨ ⇔ ⎨ ⎡x = y ⇔ x = y = 2− 3 ⎪( y − 1) = 2 x 2 ⎩ ⎪⎢ ⎩ ⎣ x = −y VËy hÖ ph−¬ng tr×nh ®· cho cã 2 nghiÖm : x = y = z = t = 2 + 3 vµ x = y = 2 − 3 . Bµi to¸n tæng qu¸t 3 . XÐt hÖ ph−¬ng tr×nh cã d¹ng (víi n ch½n ): ⎧ f ( x1 ) = g ( x2 ) ⎪ ⎪ f ( x 2 ) = g ( x3 ) ⎪ ⎨ .... ⎪ f (x ) = g(x ) ⎪ n −1 n ⎪ f ( xn ) = g ( x1 ) ⎩ NÕu hµm sè f gi¶m trªn tËp A , g t¨ng trªn A vµ ( x1 , x2 ..., x n ) lµ nghiÖm cña hÖ ph−¬ng tr×nh , trong ⎡ x = x3 = ... = x n −1 ®ã xi ∈ A, ∀i = 1, 2,..., n th× ⎢ 1 víi n ch½n . ⎣ x2 = x 4 = ... = x n Chøng minh : Kh«ng mÊt tÝnh tæng qu¸t gi¶ sö : x1 = min { x1 , x2 ..., xn } . Lóc ®ã ta cã :. x1 ≤ x3 ⇒ f ( x1 ) ≥ f ( x3 ) ⇒ g ( x2 ) ≥ g ( x 4 ) ⇒ x2 ≥ x 4 ⇒ f ( x 2 ) ≤ f ( x 4 ) ⇒ g ( x3 ) ≤ g ( x5 ) ⇒ x3 ≤ x5 ......... ⇒ f ( xn −2 ) ≤ f ( x n ) ⇒ g ( x n −1 ) ≤ g ( x1 ) ⇒ x n −1 ≤ x1 ......... ⇒ f ( xn −1 ) ≥ f ( x1 ) ⇒ g ( x n ) ≥ g ( x2 ) ⇒ x n ≥ x2 VËy : x1 ≤ x3 ≤ .... ≤ xn −1 ≤ x1 ⇒ x1 = x3 = ... = xn −1 ; x2 ≥ x4 ≥ .... ≥ xn ≥ x2 ⇒ x2 = x4 = ... = xn 3
  4. PhÇn bμi tËp øng dông ph−¬ng ph¸p ⎧2 x 3 − 7 x 2 + 8 x − 2 = y ⎪ 3 ⎨ 2 y − 7y + 8y − 2 = z 2 1. Gi¶i hÖ ph−¬ng tr×nh : ⎪ 2 z3 − 7 z 2 + 8z − 2 = x ⎩ 2. Chøng minh víi mçi a ∈ R , hÖ ph−¬ng tr×nh : ⎧ x 2 = y3 + y + a ⎪ 2 ⎨y = z +z+a 3 cã mét nghiÖm duy nhÊt . ⎪ z2 = x 3 + x + a ⎩ ⎧x2 = y + a ⎪ 2 3. Cho hÖ ph−¬ng tr×nh : ⎨y = z + a ⎪ 2 ⎩z = x + a T×m a ®Ó hÖ ph−¬ng tr×nh chØ cã nghiÖm víi d¹ng x = y = z . 4. Gi¶i hÖ ph−¬ng tr×nh : ⎧ x 31 − 3 x1 + 2 = 2 x2 ⎪ 3 ⎪ x 2 − 3 x 2 + 2 = 2 x3 ⎪ ⎨ ......... ⎪ x 3 − 3x + 2 = 2 x ⎪ 99 99 100 ⎪ x 100 − 3 x100 + 2 = 2 x1 ⎩ 3 5. Cho n lµ sè nguyªn lín h¬n 1. T×m a ®Ó hÖ ph−¬ng tr×nh : ⎧ x 21 = x 32 − 4 x2 + ax2 ⎪ 2 ⎪ x 2 = x 3 − 4 x3 + ax3 3 ⎪ ⎨ ......... cã mét nghiÖm duy nhÊt . ⎪ x 2 = x 3 − 4 x + ax ⎪ n −1 n n n ⎪ x n = x 1 − 4 x1 + ax1 ⎩ 2 3 6. Cho n lµ sè nguyªn lín h¬n 1 vµ a ≠ 0 . Chøng minh hÖ ph−¬ng tr×nh : ⎧ x 21 = x 32 − 4 x2 + ax2 ⎪ 2 ⎪ x 2 = x 3 − 4 x3 + ax3 3 ⎪ ⎨ ......... cã nghiÖm duy nhÊt . ⎪ x 2 = x 3 − 4 x + ax ⎪ n −1 n n n ⎪ x n = x 1 − 4 x1 + ax1 ⎩ 2 3 7. Chøng minh víi mçi a ∈ R , hÖ ph−¬ng tr×nh : ⎧ x 2 = y3 + y2 + y + a ⎪ 2 ⎨ y = z + z + z + a cã mét nghiÖm duy nhÊt . 3 2 ⎪ z2 = x 3 + x 2 + x + a ⎩ 4
  5. Ii. HÖ ph−¬ng tr×nh gi¶i ®−îc b»ng ph−¬ng ph¸p l−îng gi¸c ho¸. ⎧ x 1 − y2 + y 1 − x2 = 1 ⎪ (1) 1. Gi¶i hÖ ph−¬ng tr×nh : ⎨ ⎪(1 − x )(1 + y ) = 2 ⎩ (2) ⎧1 − x 2 ≥ 0 ⎧ ⎪ x ≤1 Gi¶i. §K : ⎨ ⇔⎨ ⎩1 − y ≥ 0 ⎪ y ≤1 2 ⎩ §Æt x = cosα ; y=cosβ víi α ,β ∈ [ 0; π ] , khi ®ã hÖ ph−¬ng tr×nh : ⎧ π ⎧cosα .sinβ + cosβ .sinα =1 ⎪ α + β = ⇔⎨ ⇔⎨ 2 ⎩ (1 − cosα )(1 + cosβ ) = 2 ⎪sinα − cosα − sinα .cosα − 1 = 0 ⎩ 1 − t2 §Æt t = sinα − cosα , t ≤ 2 ⇒ sinα .cosα = 2 1− t 2 Khi ®ã ta cã : t − − 1 = 0 ⇔ t 2 + 2t − 3 ⇒ t = 1 2 ⎛ π⎞ π ⎧x = 0 Víi t = 1 , ta cã : 2sin ⎜ α − ⎟ = 1 ⇒ α = ⇒ β = 0 ⇒ ⎨ ⎝ 4⎠ 2 ⎩y = 1 NÕu : x ≤ a ( a > 0 ) , ta ®Æt x = acosα , víi α ∈ [ 0; π ] ⎧ 2 ( x − y )(1 + 4 xy ) = 3 ⎪ ( 1) 2. Gi¶i hÖ ph−¬ng tr×nh : ⎨ 2 ⎪x + y =1 ⎩ 2 (2) Gi¶i . Do x 2 + y 2 = 1 ⇒ x, y ∈ [ −1; 1] . §Æt x = sinα , y = cosα víi α ∈ [ 0; 2π ] . Khi ®ã (1) ⇔ 2 ( sinα − cosα )(1 + 2sin2α ) = 3 ⎛ π⎞ ⎛ 1⎞ ⎛ π ⎞⎛ π⎞ ⇔ 2. 2sin ⎜ α − ⎟ .2. ⎜ sin2α + ⎟ = 3 ⇔ 4sin ⎜ α − ⎟ ⎜ sin2α + sin ⎟ = 3 ⎝ 4⎠ ⎝ 2⎠ ⎝ 4 ⎠⎝ 6⎠ ⎛ π⎞ ⎛ π ⎞ ⎛ π ⎞ ⎛ π ⎞⎡ π ⎛ π ⎞⎤ ⇔ 8sin ⎜ α − ⎟ sin ⎜ α − ⎟ cos ⎜ α − ⎟ = 3 ⇔ 4cos ⎜ α + ⎟ ⎢ cos − cos ⎜ 2α − ⎟ ⎥ = 3 ⎝ 4⎠ ⎝ 12 ⎠ ⎝ 12 ⎠ ⎝ 12 ⎠ ⎣ 3 ⎝ 6 ⎠⎦ ⎛ π ⎞ ⎛ π ⎞ ⎛ π⎞ ⇔ 2cos ⎜ α − ⎟ − 4cos ⎜ α − ⎟ cos ⎜ 2α − ⎟ = 3 ⎝ 12 ⎠ ⎝ 12 ⎠ ⎝ 6⎠ ⎛ π ⎞ ⎡ ⎛ π⎞ ⎛ π ⎞⎤ ⎛ π⎞ ⇔ 2cos ⎜ α − ⎟ − 2 ⎢ cos ⎜ 3α − ⎟ + cos ⎜ α − ⎟ ⎥ = 3 ⇔ −2cos ⎜ 3α − ⎟ = 3 ⎝ 12 ⎠ ⎣ ⎝ 4⎠ ⎝ 12 ⎠ ⎦ ⎝ 4⎠ ⎛ π⎞ 3 ⎡α = −35 + k120 0 0 cos ⎜ 3α − ⎟ = − ⇔⎢ (k ∈ R) ⎝ 4⎠ ⎣ α = 65 + k120 0 0 2 Tõ ®ã suy ra hÖ cã 6 nghiÖm ( x, y ) = {( sin650 , cos650 ) , ( −sin350 , cos350 ) , ( sin850 , cos850 ) , ( −sin5 , − cos5 ) , ( -sin25 , − cos25 ) , ( sin305 , cos305 ) } 0 0 0 0 0 0 5
  6. NÕu : x 2 + y 2 = a ( a > 0 ) , ta ®Æt x = asinα , y = acosα , víi α ∈ [ 0; 2π ] ⎧2 x + x 2 y = y ⎪ ⎨2 y + y z = z 2 3. Gi¶i hÖ ph−¬ng tr×nh : ⎪ ⎩2 z + z x = x 2 Gi¶i : Tõ c¸c ph−¬ng tr×nh cña hÖ , suy ra : x, y, z ≠ ±1 . Do ®ã ta cã : ⎧ 2x ⎪ y = 1 − x 2 (1) ⎪ ⎪ 2y ⎨z = (2) ⎪ 1 − y2 ⎪ 2z ⎪x = (3) ⎩ 1 − z2 ⎛ π π⎞ §Æt §Æt x = tgα víi α ∈ ⎜ − ; ⎟ (4) vµ sao cho tgα , tg2α , tg4α ≠ ±1 (5). ⎝ 2 2⎠ ⎛ kπ 2kπ 4kπ ⎞ T−¬ng tù bµi 2. HÖ ph−¬ng tr×nh cã 7 nghiÖm ⎜ x = tg , y = tg , z = tg , k = 0, ± 1,..., ±3 ⎝ 7 7 7 ⎟⎠ ⎛ π π⎞ Víi mäi sè thùc x cã mét sè α víi α ∈ ⎜ − ; ⎟ sao cho x = tgα ⎝ 2 2⎠ ⎧ x − 3z 2 x − 3z + z 3 = 0 ⎪ ⎨ y − 3x y − 3x + x = 0 2 3 4. Gi¶i hÖ ph−¬ng tr×nh : ⎪ z − 3y 2 z − 3y + y 3 = 0 ⎩ Gi¶i . ViÕt l¹i hÖ ph−¬ng tr×nh d−íi d¹ng : ( ⎧ x 1 − 3z 2 = 3z − z 3 ⎪ ) ⎪ 2 ( ⎨ y 1 − 3x = 3x − x 3 ) (I) ⎪ ⎩ 2 ( ⎪ z 1 − 3y = 3y − y 3 ) 1 Tõ ®ã, dÔ thÊy nÕu ( x , y, z ) lµ nghiÖm cña hÖ ®· cho th× ph¶i cã x, y, z ≠ ± . Bëi thÕ : 3 ⎧ 3z − z 3 ⎪ x= (1) ⎪ 1 − 3z 2 ⎪ 3x − x 3 (I) ⇔ ⎨ y = (2) (II) ⎪ 1 − 3x 2 ⎪ 3y − y 3 ⎪ z= (3) ⎩ 1 − 3y 2 ⎛ π π⎞ 1 §Æt x = tgα víi α ∈ ⎜ − ; ⎟ (4) vµ sao cho tgα , tg3α , tg9α ≠ ± (5). ⎝ 2 2⎠ 3 Khi ®ã tõ (2), (3), (1) sÏ cã : y = tg3α , z = tg9α vµ x = tg27α 6
  7. Tõ ®©y dÔ dµng suy ra ( x, y, z ) lµ nghiÖm cña (II) khi vµ chØ khi y = tg3α , z = tg9α , x = tgα , víi α ®−îc x¸c ®Þnh bëi (4), (5) vµ tgα = tg27α (6). L¹i cã : ( 6 ) ⇔ 26α = kπ ( k ∈ Z ) kπ V× thÕ α tho¶ m·n ®ång thêi (4) vµ (6) khi vµ chØ khi α = víi k nguyªn tho¶ m·n : 26 −12 ≤ k ≤ 12 . DÔ dµng kiÓm tra ®−îc r»ng, tÊt c¶ c¸c gi¸ trÞ α ®−îc x¸c ®Þnh nh− võa nªu ®Òu tho¶ m·n (5). VËy tãm l¹i hÖ ph−¬ng tr×nh ®· cho cã tÊt c¶ 25 nghiÖm, ®ã lµ : ⎛ kπ 3kπ 9 kπ ⎞ ⎜ x = tg 26 , y = tg 26 , z = tg 26 ⎟ , k = 0, ± 1,... ± 12 ⎝ ⎠ 5. Gi¶i hÖ ph−¬ng tr×nh : ⎧ ⎛ 1⎞ ⎛ 1⎞ ⎛ 1⎞ ⎪ 3⎜ x + ⎟ = 4 ⎜ y + ⎟ = 5⎜ z + ⎟ ⎨ ⎝ x⎠ ⎝ y⎠ ⎝ z⎠ ⎪ xy + yz + zx = 1 ⎩ Gi¶i. NhËn xÐt : xyz ≠ 0; x, y, z cïng dÊu . NÕu ( x, y, z ) lµ mét nghiÖm cña hÖ th× ( − x, − y, − z ) còng lµ nghiÖm cña hÖ, nªn chóng ta sÏ t×m nghiÖm x, y, z d−¬ng . ( ) §Æt x = tgα ; y = tgβ ; z = tgγ 0 < α , β , λ < 90 0 . ⎧ ⎛ 1 ⎞ ⎛ 1 ⎞ ⎛ 1 ⎞ ⎪ 3 ⎜ tgα + ⎟ = 4 ⎜ tgβ + ⎟ = 5 ⎜ tgγ + ⎟ ( 1) HÖ ⎨ ⎝ tgα ⎠ ⎝ tgβ ⎠ ⎝ tgγ ⎠ ⎪tgα tgβ + tgβ tgγ + tgγ tgα = 1 (2) ⎩ ⎛ 1 + tg2α ⎞ ⎛ 1 + tg2 β ⎞ ⎛ 1 + tg2γ ⎞ 3 4 5 (1) ⇔ 3 ⎜ ⎟ = 4⎜ ⎟ = 5⎜ ⎟ ⇔ = = ⎝ tgα ⎠ ⎝ tgβ ⎠ ⎝ tgγ ⎠ sin2α sin2β sin2γ ( tgα + tgβ ) = tg Tõ (2) suy ra : tgγ ( tgα + tgβ ) = 1 − tgβ tgα ⇒ cotgγ = (α + β ) 1 − tgβ tgα ⎛π ⎞ π ⇒ tg ⎜ − γ ⎟ = tg (α + β ) ⇔ α + β + γ = . ⎝2 ⎠ 2 ⎧ 3 4 5 = ⎪ sin2α sin2β sin2γ = ⎪ Do ⎨ nªn 2α,2β,2γ lµ c¸c gãc cña mét tam gi¸c cã sè ®o 3 c¹nh 3,4,5. ⎪0 < α , β , γ < π ;α + β + γ = π ⎪ ⎩ 2 2 Do tam gi¸c cã 3 c¹nh 3,4,5 lµ tam gi¸c vu«ng nªn 2γ = 900 ⇒ γ = 450 ⇒ z = tgγ = 1 2tgα 3 2x 3 1 tg2α = = ⇔ = ⇒x= 1 − tg α 4 2 1− x 2 4 3 2tgβ 4 2y 4 1 tg2β = = ⇔ = ⇒y= 1 − tg β 3 2 1− y 2 3 2 7
  8. TuyÓn tËp c¸c bμi to¸n hay II . HÖ ph−¬ng tr×nh 2 Èn. ⎧ 4 698 ⎪ x +y = 2 (1) 1. Gi¶i hÖ ph−¬ng tr×nh : ⎨ 81 ⎪ x 2 + y 2 + xy − 3 x − 4 y + 4 = 0 ⎩ (2) Gi¶i : Gi¶ sö hÖ ph−¬ng tr×nh cã nghiÖm . Ta thÊy (2) t−¬ng ®−¬ng víi : x 2 + ( y − 3) x + ( y − 2 ) = 0 2 §Ó ph−¬ng tr×nh nµy cã nghiÖm ®èi víi x ta ph¶i cã : 7 Δ = ( y − 3) − 4 ( y − 2 ) ≥ 0 ⇔ 1 ≤ y ≤ 2 2 (3) 3 MÆt kh¸c ph−¬ng tr×nh (2) còng t−¬ng ®−¬ng víi : y 2 + ( x − 4 ) y + x 2 − 3 x + 4 = 0 §Ó ph−¬ng tr×nh nµy cã nghiÖm ®èi víi y ta ph¶i cã : ( ) Δ = ( x − 4) − 4 x 2 − 3x + 4 ≥ 0 ⇔ 0 ≤ x ≤ 2 4 3 (4) 256 49 697 698 Tõ (3) vµ (4) ta cã : x 4 + y 2 ≤ + = < , kh«ng tho¶ m·n (1). 81 9 81 81 VËy hÖ ph−¬ng tr×nh ®· cho v« nghiÖm . 2. ( §Ò thi HSG Quèc Gia n¨m 1995-1996.B¶ng A ) ⎧ ⎛ 1 ⎞ ⎪ 3x ⎜1 + ⎟=2 ⎪ ⎝ x+y⎠ Gi¶i hÖ ph−¬ng tr×nh : ⎨ ⎪ 7y ⎛ 1 − 1 ⎞ = 4 2 ⎪ ⎜ ⎟ ⎩ ⎝ x+y⎠ 3. ( §Ò thi HSG Quèc Gia n¨m 1995-1996.B¶ng A ) H·y biÖn luËn sè nghiÖm thùc cña hÖ ph−¬ng tr×nh víi Èn x, y : ⎧ x 3 y − y 4 = a2 ⎨ 2 ⎩ x y + 2 xy + y = b 2 3 2 Gi¶i . §iÒu kiÖn cã nghÜa cña hÖ : x, y ∈ R . ViÕt l¹i hÖ d−íi d¹ng : ( ) ⎧ y x 3 − y 3 = a 2 ( 1) ⎪ ⎨ ⎪ y ( x + y ) = b2 (2) 2 ⎩ XÐt c¸c tr−êng hîp sau : Tr−êng hîp 1 : b = 0 . Khi ®ã : ⎪y=0 ⎧ ⎨ (I) ⎧y = 0 (⎩ ) ⎡ ⎪y x − y = a 3 3 2 (2) ⇔ ⎨ vµ do vËy : HÖ ®· cho ⇔ ⎢ ⎩y = −x ⎣ ⎧ y = −x ⎪ ⎨ ( II ) (⎩ 3 ) ⎪y x − y = a 3 2 8
  9. ⎧ y = −x Cã (II) ⇔ ⎨ ⎩ −2 x = a 4 2 Tõ ®ã : + NÕu a ≠ 0 th× (I) vµ (II) cïng v« nghiÖm, dÉn ®Õn hÖ v« nghiÖm . + NÕu a = 0 th× (I) cã v« sè nghiÖm d¹ng ( x ∈ R, y = 0 ) , cßn (II) cã duy nhÊt nghiÖm ( x = 0, y = 0 ) . V× thÕ hÖ ®· cho cã v« sè nghiÖm . Tr−êng hîp 2 : b ≠ 0 . Khi ®ã, tõ (1) vµ (2) dÔ thÊy , nÕu ( x, y ) lµ nghiÖm cña hÖ ®· cho th× b ph¶i cã x, y >0 . V× thÕ (2) ⇔ x = −y ( 3) . y ⎡⎛ b ⎞ 3 ⎤ ThÕ (3) vµo (1) ta ®−îc : y ⎢⎜ − y ⎟ − y 3 ⎥ = a2 ⎢⎜ y ⎟ ⎥ ⎣⎝ ⎠ ⎦ §Æt y = t > 0 . Tõ (4) ta cã ph−¬ng tr×nh sau : ⎡⎛ b ⎞ 3 ⎤ ( ) + a2 t = 0 ( 5 ) 3 t2 ⎢⎜ − t ⎟ − t 6 ⎥ = a 2 ⇔ t 9 − b − t 3 2 ⎢⎝ t ⎣ ⎠ ⎥ ⎦ XÐt hµm sè : f ( t ) = t 9 − ( b − t 3 ) + a 2 t x¸c ®Þnh trªn [ 0;+ ∞ ) cã : 3 ( f' ( t ) = 9t 8 + 9 b − t 3 ) t 2 + a 2 ≥ 0, ∀t ∈ [ 0; + ∞ ) . 2 Suy ra hµm sè f ( t ) ®ång biÕn trªn [ 0; + ∞ ) , vµ v× thÕ ph−¬ng tr×nh (5) cã tèi ®a 1 nghiÖm trong [ 0; + ∞ ) . Mµ f ( 0 ) = − b < 0 vµ f 3 ( b )= b 3 3 + b a 2 > 0 , nªn ph−¬ng tr×nh (5) cã duy nhÊt ⎛ b ⎞ nghiÖm, kÝ hiÖu lµ t0 trong ( 0; + ∞ ) . Suy ra hÖ cã duy nhÊt nghiÖm ⎜ x = − t0 2 , y = t0 2 ⎟ . ⎝ t0 ⎠ VËy tãm l¹i : + NÕu a = b = 0 th× hÖ ®· cho cã v« sè nghiÖm . ` + NÕu a tuú ý , b ≠ 0 th× hÖ ®· cho cã duy nhÊt nghiÖm . + NÕu a ≠ 0, b = 0 th× hÖ ®· cho v« nghiÖm . ⎧2 x 2 + xy − y 2 = 1 4. T×m tÊt c¶ c¸c gi¸ trÞ cña m ®Ó hÖ ph−¬ng tr×nh : ⎨ 2 (1) cã nghiÖm . ⎩ x + xy + y 2 = m ⎧2 x = 1 2 1 Gi¶i . + Víi y = 0 hÖ trë thµnh ⎨ 2 . HÖ cã nghiÖm khi m = ⎩x = m 2 x + Víi y ≠ 0 , ®Æt = t , hÖ trë thµnh y ⎧ 2 1 ⎧ 2 ⎪2 t + t − 1 = y 2 1 ⎪ ⎪ 2t + t − 1 = y 2 ⎨ ⇔⎨ (2) ⎪ t2 + t + 1 = m ⎪ y2 ⎪t 2 + t + 1 = m 2 t 2 + t − 1 ⎩ ( ) ⎩ VËy hÖ PT (1) cã nghiÖm ( x, y ) khi vµ chØ khi hÖ PT (2) cã nghiÖm ( t, y ) . 9
  10. ⎡ t < −1 1 XÐt hÖ (2), tõ 2t + t − 1 = 2 suy ra 2t + t − 1 > 0 ⇔ ⎢ 2 2 . Do ®ã hÖ (2) cã nghiÖm ( t, y ) y ⎢t > 1 ⎢ ⎣ 2 t2 + t + 1 ⎛1 ⎞ t2 + t + 1 ⇔m= cã nghiÖm t ∈ ( −∞, −1) ∪ ⎜ , + ∞ ⎟ . XÐt hµm sè f ( t ) = 2 trªn kho¶ng 2t 2 + t − 1 ⎝2 ⎠ 2t + t − 1 t 2 + 6t + 2 ⎡ t = −3 − 7 ( −∞, −1) ∪ ⎛ ⎞ 1 ⎜ , + ∞ ⎟ . Ta cã : f' ( t ) = − , f' ( t ) = 0 ⇔ ⎢ ⎝2 ⎠ ( ) 2 2t 2 + t − 1 ⎢ t = −3 + 7 ⎣ LËp b¶ng biÕn thiªn : −∞ −3 − 7 -1 −3 − 7 1 −∞ t 2 f’(t) - 0 + + 0 - 1 +∞ +∞ 2 f(t) 1 −∞ −∞ 14 + 5 7 2 28 + 11 7 14 + 5 7 Nh×n vµo b¶ng biÕn thiªn ta thÊy ®Ó hÖ cã nghiÖm : m ≥ . 28 + 11 7 ⎧ x 3 ( 2 + 3y ) = 1 ⎪ ( 1) 5. Gi¶i hÖ ph−¬ng tr×nh : ⎨ ⎪ x y −2 =3 ⎩ 3 ( ) (2) Gi¶i . Râ rµng nÕu y = 3 2 hÖ v« nghiÖm. 3 Víi y ≠ 3 2 , tõ (2) suy ra x = , thay vµo (1) ta cã : y −2 3 27 ( 2 + 3y ) = 1 (3) . XÐt hµm sè : f ( y ) = 27 ( 2 + 3y ) − 1 , ta cã : f' ( y ) = − ( 81 8y 3 + 6 y 2 + 2 ) (y ) (y ) (y ) 3 3 3 3 −2 3 −2 3 −2 Suy ra : f' ( y ) = 0 ⇔ y = −1 Ta cã b¶ng biÕn thiªn : 3 y −∞ -1 2 +∞ f’(y) + 0 - - 0 +∞ f (y) −∞ −∞ −∞ 10
  11. Nh×n vµo b¶ng biÕn thiªn suy ra pt(3) kh«ng cã nghiÖm trªn c¸c kho¶ng ( −∞; −1) vµ −1; 3 2 . ( ) Ph−¬ng tr×nh cã 1 nghiÖm y = −1 vµ 1 nghiÖm trong kho¶ng ( 3 2, + ∞ ) DÔ thÊy y = 2 lµ 1 nghiÖm thuéc kho¶ng ( 3 2, + ∞ . ) ⎛1 ⎞ VËy hÖ ph−¬ng tr×nh ®· cho cã 2 nghiÖm : ( −1; −1) vµ ⎜ ; 2 ⎟ . ⎝2 ⎠ 6. ( §Ò thi HSG Quèc Gia n¨m 2004 –B¶ng B ) ⎧ x 3 + 3 xy 2 = −49 Gi¶i hÖ ph−¬ng tr×nh sau : ⎨ 2 ⎩ x − 8 xy + y = 8 y − 17 x 2 7. ( §Ò thi HSG Quèc Gia n¨m 1998-1999 –B¶ng A ) ⎧(1 + 4 2 x − y ) .51−2 x + y = 1 + 22 x − y +1 ⎪ Gi¶i hÖ ph−¬ng tr×nh : ⎨ 3 ⎪ y + 4 x + 1 + ln ( y + 2 x ) = 0 2 ⎩ Gi¶i . §K: y 2 + 2 x > 0 §Æt t = 2 x − y th× ph−¬ng tr×nh thø nhÊt cña hÖ trë thµnh : 1 + 4 t 1 + 2 t +1 (1 + 4 ) .5 t 1− t = 1 + 2 t +1 ⇔ 5t = 5 (1) VÕ tr¸i lµ hµm nghÞch biÕn, vÕ ph¶i lµ hµm ®ång biÕn trªn nªn t=1 lµ nghiÖm duy nhÊt cña (1). y +1 VËy 2 x − y = 1 ⇒ x = thÕ vµo ph−¬ng tr×nh thø hai cña hÖ ta ®−îc : 2 ( ) y 3 + 2 y + 3 + ln y 2 + y + 1 = 0 ( 2 ) VÕ tr¸i lµ hµm ®ång biÕn do ®ã y =-1 lµ nghiÖm duy nhÊt cña (2). §¸p sè : x = 0, y = −1 . 8. ( §Ò thi HSG Quèc Gia n¨m 2000-2001 –B¶ng B ) ⎧ 7x + y + 2 x + y = 5 ⎪ Gi¶i hÖ ph−¬ng tr×nh : ⎨ ⎪ 2x + y + x − y = 2 ⎩ Gi¶i : §K cã nghÜa cña hÖ ph−¬ng tr×nh : min {7 x, 2 x} ≥ − y §Æt : 7x + y = a vµ 2x + y = b . Tõ hÖ ph−¬ng tr×nh ®· cho ta cã hÖ : ⎧a + b = 5 ⎪ (1 ) ⎨ ⎪b + x − y = 2 ⎩ (2) NhËn thÊy : a 2 − b2 = 5 x . KÕt hîp víi (1) suy ra : b = ( 5 − x ) , thÕ vµo (2) ta ®−îc : 2 5− x + x − y = 2 ⇔ x = 2y − 1 ( 3) 2 11 − 77 ThÕ (3) vµo (2) ta cã : 5y − 2 + y − 1 = 2 ⇒ y = 2 11 − 77 ThÕ vµo (3) suy ra nghiÖm cña hÖ lµ: x = 10 − 77, y= . 2 11
  12. 9. Cho hÖ ph−¬ng tr×nh 2 Èn x, y : ( ⎧ k x 2 + 3 x 4 + 3 x 2 + 1 = yx ⎪ ) ⎨ ( ) ⎪ k 3 x 8 + x 2 + 3 x 2 + 1 + ( k − 1) 3 x 4 = 2 y 3 x 4 ⎩ 1. X¸c ®Þnh k ®Ó hÖ ph−¬ng tr×nh cã nghiÖm . 2. Gi¶i hÖ ph−¬ng tr×nh víi k = 16. 10. ( §Ò thi HSG Quèc Gia n¨m 1995-1996 –B¶ng A ) ⎧ ⎛ 1 ⎞ ⎪ 3x . ⎜1 + ⎟=2 ⎪ ⎝ x+y⎠ Gi¶i hÖ ph−¬ng tr×nh : ⎨ ⎪ 7y . ⎛ 1 − 1 ⎞ = 4 2 ⎪ ⎜ ⎟ ⎩ ⎝ x+y⎠ Gi¶i . §K cã nghÜa cña hÖ : x ≥ 0, y ≥ 0 vµ x 2 + y 2 ≠ 0 . DÔ thÊy , nÕu ( x, y ) lµ nghiÖm cña hÖ ®· cho th× ph¶i cã x >0, y>0 . Do ®ã : ⎧⎛ 1 ⎞ 2 ⎧ 1 1 2 2 ⎪⎜ 1 + ⎟= ⎪ = − ( 1) ⎪⎝ x+y⎠ 3x ⎪x + y 3x 7y HÖ ®· cho ⇔ ⎨ ⇔⎨ ⎪ ⎛1 − 1 ⎞ = 4 2 ⎪1 = 1 + 2 2 ⎪⎝⎜ x+y⎠ ⎟ ⎪ (2) ⎩ 7y ⎩ 3x 7y Nh©n (1) víi (2) theo vÕ ta ®−îc : 1 1 8 = − ⇔ 21xy = ( x + y )( 7 y − 3 x ) ⇔ ( y − 6 x )( 7 y + 4 x ) = 0 ⇔ y = 6 x ( v× x >0, y>0) x + y 3x 7y 11 + 4 7 22 + 8 7 Thay vµo (2) vµ gi¶i ra ta ®−îc : x = , y= .Thö l¹i ta thÊy tho¶ m·n yªu cÇu bt. 21 7 Iii. HÖ ph−¬ng tr×nh 3 Èn. 1. ( §Ò thi HSG TØnh Qu¶ng Ng·i 1995-1996) ⎧ y 3 − 6 x 2 + 12 x − 8 = 0 ⎪ 3 ⎨ z − 6 y + 12 y − 8 = 0 2 Gi¶i hÖ ph−¬ng tr×nh : ⎪ x 3 − 6 z 2 + 12 z − 8 = 0 ⎩ ⎧12 x 2 − 48 x + 64 = y 3 ⎪ ⎨12 y − 48y + 64 = z 2 3 4. Gi¶i hÖ ph−¬ng tr×nh : ⎪12 z 2 − 48z + 64 = x 3 ⎩ ⎧ x 19 + y 5 = 1890 z + z 2001 ⎪ 19 5 ⎨ y + z = 1890 x + x 2001 5. Gi¶i hÖ ph−¬ng tr×nh : ⎪ z19 + x 5 = 1890 y + y 2001 ⎩ Gi¶i . Chóng ta sÏ chøng minh hÖ ph−¬ng tr×nh trªn cã nghiÖm duy nhÊt x = y = z = 0 . 12
  13. Gi¶ sö ( x, y, z ) lµ mét nghiÖm cña hÖ ph−¬ng tr×nh khi ®ã ( − x, − y, − z ) còng lµ mét nghiÖm cña hÖ ph−¬ng tr×nh , nªn kh«ng mÊt tÝnh tæng qu¸t ta cã thÓ gi¶ thiÕt : cã Ýt nhÊt hai trong ba sè x, y, z kh«ng ©m. VÝ dô x ≥ 0, y ≥ 0 . Tõ ph−¬ng tr×nh thø nhÊt ta suy ra z ≥ 0 . MÆt kh¸c nÕu 0 < u ≤ 1 th× 1890 + u2000 > 2 ≥ u18 + u4 NÕu u > 1 th× 1890 + u2000 > 1 + u2000 > 2. u2000 = 2.u1000 > u18 + u4 Do ®ã 1890u + u2001 > u19 + u5 víi mäi u>0. Bëi vËy nÕu céng tõng vÕ cña HPT ta suy ra x = y = z = 0 .®pcm 6. T×m ®iÒu kiÖn cÇn vµ ®ñ cña m ®Ó hÖ ph−¬ng tr×nh sau cã nghiÖm duy nhÊt : ⎧ x 2 = ( 2 + m ) y 3 − 3y 2 + my ⎪ 2 ⎨ y = ( 2 + m ) z − 3z + mz 3 ⎪ z 2 = ( 2 + m ) x 3 − 3 x + mx ⎩ 7. ( §Ò thi HSG Quèc Gia n¨m 2004 –B¶ng A ) ⎧ x 3 + x ( y − z )2 = 2 ⎪ ⎪ Gi¶i hÖ ph−¬ng tr×nh sau : ⎨ y 3 + y ( z − x ) = 30 2 ⎪ 3 ⎪ z + z ( x − y ) = 16 2 ⎩ ( ) ⎧ x 2 ( x + 1) = 2 y 3 − x + 1 ⎪ ⎪ 2 8. Gi¶i hÖ ph−¬ng tr×nh : ( ⎨ y ( y + 1) = 2 z − y + 1 3 ) ⎪ 2 ( ⎪ z ( z + 1) = 2 x − z + 1 ⎩ 3 ) Gi¶i . ViÕt l¹i hÖ ®· cho d−íi d¹ng : ⎧ x 3 + x 2 + 2 x = 2 y3 + 1 ⎧ f ( x) = g ( y) ⎪ 3 ⎪ ⎨ y + y + 2 y = 2z + 1 2 3 hay ⎨ f ( y ) = g ( z ) ⎪ z3 + z 2 + 2 z = 2 x 3 + 1 ⎪ f ( z) = g ( x ) ⎩ ⎩ Trong ®ã f ( t ) = t 3 + t 2 + 2t vµ g ( t ) = 2t 3 + 1 . NhËn xÐt r»ng g(t), f(t) lµ hµm ®ång biÕn trªn R v× : f' ( t ) = 3t 2 + 2t + 2 > 0, g ( t ) = 6t 2 ≥ 0, ∀t ∈ R. ⎧x = y = z Suy ra hÖ ®· cho t−¬ng ®−¬ng víi hÖ : ⎨ ( 4) ⎩h ( x ) = 0 Trong ®ã h ( t ) = t 3 − t 2 − 2t + 1 . NhËn xÐt r»ng h ( t ) liªn tôc trªn R vµ : h ( −2 ) < 0, h ( 0 ) > 0, h (1) < 0, h ( 2 ) > 0 nªn ph−¬ng tr×nh h ( t ) = 0 cã c¶ 3 nghiÖm ph©n biÖt ®Òu n»m trong ( −2; 2 ) §Æt x = 2cosu, u ∈ ( 0; π ) . Khi ®ã sinu ≠ 0 vµ (4) cã d¹ng : ⎧ x = y = z = 2cosu, u ∈ ( 0; π ) ⎧ x = y = z = 2cosu, u ∈ ( 0; π ) ⎪ ⎨ hay ⎨ ⎩8cos u − 4cos u − 4cosu + 1 = 0 3 2 ⎩ 3 ( ⎪sinu 8cos u − 4cos u − 4cosu + 1 = 0 2 ) ⎧ x = y = z = 2cosu, u ∈ ( 0; π ) Hay ⎨ (5). ⎩ sin4u = sin3u 13
  14. ⎧ x = y = z = 2cosu, u ∈ ( 0; π ) ⎧ π 3π 5π ⎫ ⎪ Gi¶i hÖ ph−¬ng tr×nh (5) ta thu ®−îc u ∈ ⎨ ; ; ⎬ vµ ⎨ ⎧ π 3π 5π ⎫ ⎩7 7 7 ⎭ ⎪u∈⎨ 7 ; 7 ; 7 ⎬ ⎩ ⎩ ⎭ 9. T×m tÊt c¶ c¸c bé ba sè d−¬ng ( x, y, z ) tho¶ m·n hÖ ph−¬ng tr×nh : ⎧2 x 2004 = y 6 + z 6 ⎪ 2004 ⎨2 y = z6 + x 6 ⎪ 2004 = x 6 + y 6 ⎩2 z Gi¶i : Gi¶ sö ( x, y, z ) lµ mét bé ba sè d−¬ng tho¶ m·n hÖ PT ®· cho . Kh«ng mÊt tÝnh tæng qu¸t , gi¶ sö 0 < x ≤ y ≤ z . Nh− vËy : ⎧2 x 2004 = y 6 + z 6 ≥ x 6 + x 6 ⎧ x 2004 ≥ x 6 ⎧x ≥ 1 ⎨ 2004 ⇒ ⎨ 2004 ⇒⎨ ⇒ x = y = z =1 = x +y ≤z +z ≤z ⎩z ≤ 1 6 6 6 6 6 ⎩ 2z ⎩z §¶o l¹i, dÔ thÊy x = y = z = 1 lµ mét bé ba sè d−¬ng tho¶ m·n yªu cÇu bµi to¸n . 10. T×m ®iÒu kiÖn cña m ®Ó hÖ ph−¬ng tr×nh sau cã nghiÖm : ⎧ x 2 + y 2 − z 2 + xy − yz − zx = 1 ⎪ 2 2 ⎨ y + z + yz = 2 ⎪ x 2 + z 2 + xz = m ⎩ ⎧x5 − x 4 + 2 x2 y = 2 ⎪ 5 ⎨ y − y + 2y z = 2 4 2 11. Gi¶i hÖ ph−¬ng tr×nh : ⎪ z5 − z 4 + 2 z 2 x = 2 ⎩ ( ⎧ x 3 y 2 + 3y + 3 = 3y 2 ⎪ ) ⎪ 3 2 12. Gi¶i hÖ ph−¬ng tr×nh : ( ⎨ y z + 3z + 3 = 3z 2 ) ⎪ 3 2 ( ⎪z x + 3x + 3 = 3x ⎩ 2 ) 13. T×m tÊt c¶ c¸c sè thùc a sao cho hÖ ph−¬ng tr×nh sau cã nghiÖm thùc x, y, z : ⎧ ⎪ x −1 + y −1 + z −1 = a −1 ⎨ ⎪ x +1 + y +1 + z +1 = a +1 ⎩ Gi¶i. §K: x ≥ 1, y ≥ 1, z ≥ 1 HÖ ph−¬ng tr×nh t−¬ng ®−¬ng víi hÖ ph−¬ng tr×nh : ( ) ( ) ( ⎧ x − 1 + x + 1 + y − 1 + y + 1 + z − 1 + z + 1 = 2a ⎪ ) ⎨ ( ) ( ⎪ x +1 − x −1 + y +1 − y −1 + z +1 − z −1 = 2 ⎩ ) ( ) §Æt u = x − 1 + x + 1 ; v = y − 1 + y + 1 ; s = z − 1 + z + 1 Do x ≥ 1, y ≥ 1, z ≥ 1 nªn u ≥ 2, v ≥ 2, s ≥ 2 . Ng−îc l¹i nÕu u ≥ 2, v ≥ 2, s ≥ 2 , ta cã : 2 2 1⎛ 2⎞ 1⎛ 4⎞ x +1 − x −1 = = ⇒ x + 1 = ⎜ u + ⎟ ⇒ x = ⎜ u2 + 2 ⎟ ≥ 1 x +1 + x −1 u 2⎝ u⎠ 4⎝ u ⎠ T−¬ng tù ®èi víi y, z . 14
  15. Do ®ã bµi to¸n cña ta ®−a vÒ bµi to¸n t−¬ng ®−¬ng : T×m tÊt c¶ c¸c sè thùc a sao cho hÖ ph−¬ng tr×nh sau cã nghiÖm u ≥ 2, v ≥ 2, s ≥ 2 : ⎧u + v + s = 2 a ⎪ ⎨1 1 1 ( 1) ⎪u + v + s =1 ⎩ + §iÒu kiÖn cÇn : Gi¶ sö hÖ ph−¬ng tr×nh (1) cã nghiÖm . Theo bÊt ®¼ng thøc Bunhia ta cã : ⎛ 1 1 1⎞ 9 2a = ( u + v + s ) ⎜ + + ⎟ ≥ 9 ⇒ a ≥ ⎝u v s⎠ 2 9 + §iÒu kiÖn ®ñ : Gi¶ sö a ≥ . Chóng ta sÏ chøng minh hÖ ph−¬ng tr×nh (1) cã nghiÖm 2 ⎧ u + v = 2a − 3 ⎪ LÊy s = 3 ( tho¶ m·n s ≥ 2 ) . Khi ®ã (1) t−¬ng ®−¬ng víi : ⎨ 3 ( 2a − 3) ⎪u.v = ⎩ 2 3 ( 2a − 3 ) ⇔ u, v lµ hai nghiÖm cña tam thøc bËc hai : t 2 − 2 ( 2 a − 3 ) t + 2 2a − 3 ± ( 2a − 3 )( 2a − 9 ) ⇒ u, v = 2 ( ) > ( h + 3 ) > h ( h + 6 ) . Tøc lµ : 2 2 Chó ý : §Æt h = 2a − 9 ≥ 0 ⇒ h + 6 − 2 2 ( 2a − 3 ) − 2 2> ( 2a − 3)( 2a − 9 ) ⇒ u > 2, v > 2 . Nh− vËy hÖ ph−¬ng tr×nh (1) cã nghiÖm u ≥ 2, v ≥ 2, s ≥ 2 . 9 Tãm l¹i c¸c sè thùc a cÇn t×m lµ tÊt c¶ c¸c sè thùc a ≥ . 2 14. Gi¶i hÖ ph−¬ng tr×nh : ⎧ ⎛ 1⎞ ⎛ 1⎞ ⎛ 1⎞ ⎪20 ⎜ x + ⎟ = 11 ⎜ y + ⎟ = 2007 ⎜ z + ⎟ ⎨ ⎝ x⎠ ⎝ y⎠ ⎝ z⎠ ⎪ xy + yz + zx = 1 ⎩ 15. ( §Ò thi HSG Quèc Gia n¨m 2005-2006 –B¶ng A ) ⎧ x 2 − 2 x + 6.log ( 6 − y ) = x ⎪ 3 ⎪ 2 Gi¶i hÖ ph−¬ng tr×nh : ⎨ y − 2 y + 6.log3 ( 6 − z ) = y ⎪ 2 ⎪ z − 2 z + 6.log3 ( 6 − x ) = z ⎩ Gi¶i . §K x¸c ®Þnh x, y, z < 6 . HÖ ®· cho t−¬ng ®−¬ng víi : ⎧ x ⎪ log3 ( 6 − y ) = (1 ) ⎪ x − 2x + 6 2 ⎪ ⎪ y ⎨ log3 ( 6 − z ) = (2) ⎪ y − 2y + 6 2 ⎪ z ⎪log3 ( 6 − x ) = ( 3) ⎪ ⎩ z2 − 2 z + 6 15
  16. x NhËn thÊy f ( x ) = lµ hµm t¨ng, cßn g ( x ) = log3 ( 6 − x ) lµ hµm gi¶m víi x
  17. 18 . Gi¶i hÖ ph−¬ng tr×nh : ⎧ x2 + y2 = −y ( x + z) ⎪ 2 ⎨ x + x + y = −2 yz ⎪3 x 2 + 8 y 2 + 8 xy + 8yz = 2 x + 4 z + 2 ⎩ Gi¶i . HÖ ®· cho t−¬ng ®−¬ng víi : ⎧ x ( x + y) + y ( y + z) = 0 ⎪ ⎪ ⎨ x ( x + 1) + y ( 2 z + 1) = 0 ⎪ ⎪ 4 ( x + y ) + 4 ( y + z ) = ( x + 1) + ( 2 z + 1) 2 2 2 2 ⎩ XÐt : a = ( x; y ) , b = ( x + y; y + z ) , c = ( x + 1; 2 z + 1) ⇒ a.b = 0, a.c = 0, 4 b = c 2 2 1 + NÕu a = 0 th× x = y = 0, z = − . 2 1 + NÕu a ≠ 0 th× b vµ c céng tuyÕn nªn : c = ±2 b , tõ ®ã ta cã : x = 0, y = z = . 2 ⎛ 1⎞ ⎛ 1 1⎞ Tãm l¹i hÖ cã hai nghiÖm : ⎜ 0; 0; − ⎟ , ⎜ 0; ; ⎟ . ⎝ 2⎠ ⎝ 2 2⎠ iV. HÖ ph−¬ng tr×nh n Èn. ( n >3, n∈ N ) 1. Gi¶i hÖ ph−¬ng tr×nh : ⎧ x1 + x2 = x31996 ⎪ ⎪ x 2 + x3 = x 4 1996 ⎪ ⎨ ......... ⎪ x + x = x 1996 ⎪ 1995 1996 1 ⎪ x1996 + x1 = x2 ⎩ 1996 Gi¶i : Gäi X lµ gi¸ trÞ lín nhÊt cña c¸c nghiÖm xi , i = 1,...1996 vµ Y lµ gi¸ trÞ bÐ nhÊt cña chóng. ThÕ th× tõ ph−¬ng tr×nh ®Çu ta cã : 2X ≥ x1 + x2 = x31996 Tõ ®ã ®èi víi c¸c ph−¬ng tr×nh cña hÖ ta cã : 2X ≥ x k1996 , ∀k = 1, 2,....,1996 Hay lµ ta cã : 2X ≥ X1996 suy ra : 2 ≥ X1995 ( v× X >0 ) (1) LËp luËn mét c¸ch t−¬ng tù ta còng ®i ®Õn : 2 ≤ Y1995 (2) Tõ (1) vµ (2) suy ra X1995 = Y1995 = 2 NghÜa lµ ta cã : x1 = x2 = .... = x1996 = 1995 2 ⎧ x1 − a1 x2 − a2 x −a ⎪ = = ... = n n 2. Gi¶i hÖ ph−¬ng tr×nh : ⎨ b1 b2 bn ⎪ x + x + .... + x = c ⎩ 1 2 n n víi b1 , b2 ,..., bn ≠ 0, ∑b i =1 i ≠0 17
  18. x1 − a1 x2 − a2 x −a Gi¶i . §Æt : = = ... = n n = t b1 b2 bn ⎛ n ⎞ ⎜ c − ∑ ai ⎟ ⇒ c = ∑ ai + t ∑ bi ⇒ t = ⎝ n i =1 ⎠ n n n n n Ta cã : xi = tbi + ai ⇒ ∑ xi = ∑ ai + t ∑ bi i =1 i =1 i =1 i =1 i =1 ∑ bi i =1 ⎛ ⎞ n ⎜ c − ∑ ai ⎟ ⇒ xi = ai + bi ⎝ n i =1 ⎠ ∑ bii =1 18