Xem mẫu

  1. 1 Bé gi¸o dôc vµ ®µo t¹o ViÖn Khoa häc x∙ héi ViÖt Nam viÖn triÕt häc NguyÔn Thu nghÜa T− t−ëng cña C.M¸c vμ Ph.¡ngghen vÒ nguån gèc, b¶n chÊt vμ sù vËn ®éng cña c¸i ®Ñp trong ®êi sèng x· héi Chuyªn ngµnh: Mü häc M· sè: 62 22 80 15 Tãm t¾t LuËn ¸n tiÕn sÜ triÕt häc Hµ Néi – 2010
  2. 2 LuËn ¸n ®−îc hoμn thμnh t¹i viÖn triÕt häc thuéc viÖn khoa häc x∙ héi ViÖt Nam Ng−êi h−íng dÉn khoa häc: GS.TS §ç Huy - ViÖn TriÕt häc thuéc viÖn khoa häc x∙ héi ViÖt Nam Ph¶n biÖn 1: GS.TS. TrÇn V¨n BÝnh Häc viÖn ChÝnh trÞ – Hµnh chÝnh Quèc gia Hå ChÝ Minh Ph¶n biÖn 2: PGS.TSKH. §ç V¨n Khang Tr−êng Khoa häc X∙ héi vµ Nh©n v¨n (§¹i häc Quèc gia Hµ Néi) Ph¶n biÖn 3: PGS.TS. Vò Minh T©m Tr−êng §¹i häc S− ph¹m Hµ Néi LuËn ¸n ®· ®−îc b¶o vÖ t¹i héi ®ång chÊm luËn ¸n tiÕn sÜ cÊp nhµ n−íc häp t¹i ViÖn TriÕt häc, Héi tr−êng sè: 203, G¸c 2, sè59 L¸ng H¹ - Ba §×nh – Hµ Néi. Vµo håi: 8giê30, ngµy24 th¸ng 03 n¨m 2010. Cã thÓ t×m hiÓu luËn ¸n t¹i: - Th− viÖn Quèc gia - Th− viÖn ViÖn TriÕt häc
  3. 3 Më ®Çu 1. TÝnh cÊp b¸ch cña ®Ò tµi C¸i ®Ñp lµ mét hiÖn t−îng thÈm mü gi÷ vÞ trÝ quan träng trong nhiÒu lÜnh vùc cña ®êi sèng x· héi. C¸i ®Ñp kh«ng chØ xuÊt hiÖn trong quan hÖ cña con ng−êi víi tù nhiªn, víi x· héi mµ nã cßn lµ nh©n tè quyÕt ®Þnh c¸c ho¹t ®éng s¸ng t¹o cña nghÖ thuËt. Thùc tiÔn cña toµn bé lÞch sö nh©n lo¹i còng nh− sù ph¸t triÓn cña v¨n hãa ViÖt Nam ®· chøng minh r»ng ë ®©u c¸i ®Ñp xuÊt hiÖn th× ë ®ã c¸i xÊu bÞ ®Èy lïi. C¸i ®Ñp lµm cho cuéc sèng sinh tån vµ giao tiÕp thªm ®a d¹ng, phong phó. C¸i ®Ñp n©ng cao gi¸ trÞ cña lao ®éng. C¸i ®Ñp thóc ®Èy gi¸o dôc, hoµn thiÖn nh©n c¸ch. HiÖn nay chóng ta ®ang x©y dùng mét x· héi míi. Cuéc ®Êu tranh gi÷a c¸i ®Ñp vµ c¸i xÊu ®ang diÔn ra quyÕt liÖt. Cïng víi sù tiÕp biÕn c¸c gi¸ trÞ thÈm mü tiÕn bé cña nh©n lo¹i th× nhiÒu c¸i xÊu còng ®ang len lái vµo ®êi sèng cña nh©n d©n ta. C¸c c¸i xÊu nµy chÝnh lµ mÆt ®èi lËp cña c¸i ®Ñp ®· kh¬i dËy c¸c thÞ hiÕu thÊp hÌn, cã nguy c¬ lµm b¨ng ho¹i c¸c gi¸ trÞ truyÒn thèng ®· tõng tån t¹i l©u ®êi trong t×nh c¶m vµ t©m hån cña nh©n d©n ta. Sù nghiÖp x©y dùng x· héi míi, c¸c quan hÖ thÈm mü míi ë n−íc ta trong nhiÒu thËp kû qua lu«n lu«n g¾n liÒn víi c¸c chØ dÉn cña C.M¸c vµ Ph.¡ngghen. Tuy nhiªn, sau sù sôp ®æ cña chñ nghÜa x· héi ë Liªn X« vµ §«ng ¢u, kh«ng Ýt ng−êi hoµi nghi tÝnh ch©n lý, tÝnh c¸ch m¹ng cña chñ nghÜa M¸c, trong ®ã cã mü häc m¸cxÝt. ë n−íc ta, nh− V¨n kiÖn §¹i héi §¶ng lÇn thø X ®· chØ râ, hiÖn nay mét bé phËn kh«ng nhá c¸n bé, ®¶ng viªn vµ nh©n d©n ®· phai nh¹t víi lý t−ëng cao ®Ñp cña chñ nghÜa M¸c – Lªnin, cña §¶ng ta. Sù phai nh¹t lý t−ëng Êy ®· dÉn ®Õn kh«ng Ýt nh÷ng hµnh ®éng vµ c¸c lËp luËn sai tr¸i vÒ mÆt thÈm mü, lµm cho nhiÒu c¸i xÊu trçi dËy cã nguy c¬ lÊn ¸t c¸i ®Ñp. Nh÷ng quan niÖm sai lÇm vÒ b¶n chÊt vµ sù vËn ®éng cña c¸i ®Ñp ®· t¹o nªn sù hoµi nghi vÒ c¸i ®Ñp cña chñ nghÜa
  4. 4 x· héi vµ ®· s¶n sinh ra kh«ng Ýt c¸c s¶n phÈm thÈm mü ®éc h¹i. Cã nh÷ng s¶n phÈm thÈm mü ph¸ ho¹i nh÷ng thÞ hiÕu ®óng ®¾n, thËm chÝ lµm xãi mßn lý t−ëng thÈm mü cña §¶ng ta vµ nh©n d©n ta. Trong t×nh h×nh nh− vËy, viÖc tiÕp tôc ®i s©u nghiªn cøu c¸c quan ®iÓm vÒ c¸i ®Ñp cña C.M¸c vµ Ph.¡ngghen cã ý nghÜa thêi sù ®Æc biÖt quan träng. H¬n s¸u m−¬i n¨m qua, mçi b−íc ph¸t triÓn cña quan hÖ thÈm mü vµ mçi thµnh c«ng cña s¸ng t¹o nghÖ thuËt trong ®êi sèng thÈm mü cña d©n téc ta ®Òu g¾n bã mËt thiÕt víi sù l·nh ®¹o ®óng ®¾n cña §¶ng vµ c¸c t− t−ëng c¸ch m¹ng cña mü häc m¸cxÝt. Cuéc ®Êu tranh míi trªn lÜnh vùc thÈm mü vµ nghÖ thuËt hiÖn nay ®ßi hái chóng ta qu¸n triÖt h¬n n÷a t− t−ëng cña C.M¸c vµ Ph.¡ngghen trong sù nghiÖp x©y dùng vµ ph¸t triÓn nÒn v¨n ho¸ ViÖt Nam tiªn tiÕn, ®Ëm ®µ b¶n s¾c d©n téc trong c¬ chÕ thÞ tr−êng ®Þnh h−íng x· héi chñ nghÜa trong ®ã cã nÒn mü häc m¸cxÝt. ViÖc kh¾c phôc t− duy kinh nghiÖm, chèng b¶o thñ còng nh− b¾t ch−íc rËp khu«n trong khi tiÕp thu c¸c gi¸ trÞ truyÒn thèng vµ héi nhËp; viÖc nghiªn cøu s©u h¬n lý luËn vÒ c¸i ®Ñp cña C.M¸c vµ Ph.¡ngghen gióp chóng ta cñng cè lßng tin vµo lý t−ëng x· héi chñ nghÜa trong tiÕp biÕn c¸c gi¸ trÞ v¨n ho¸ quèc tÕ; tõ ®ã ph¸t huy mäi kh¶ n¨ng s¸ng t¹o trong sù nghiÖp nghiªn cøu mü häc vµ nghÖ thuËt ë n−íc ta. Chóng ta chØ cã thÓ ®¹t ®−îc kÕt qu¶ tèt ®Ñp trong qu¸ tr×nh x©y dùng vµ ph¸t triÓn con ng−êi toµn diÖn khi chóng ta thÊm nhuÇn vµ tin t−ëng m¹nh mÏ vµo c¸c chØ dÉn quan träng cña C.M¸c vµ Ph.¡ngghen vÒ nguån gèc, b¶n chÊt, sù vËn ®éng còng nh− quy luËt cña c¸i ®Ñp. 2. T×nh h×nh nghiªn cøu ®Ò tµi Vµo ®Çu nh÷ng n¨m 60 cña thÕ kû XX, cã mét cuéc th¶o luËn lín vÒ nguån gèc, b¶n chÊt cña c¸i ®Ñp ®−îc diÔn ra. Cuéc th¶o luËn ®−îc chia lµm ba khuynh h−íng kh¸c nhau. Mét khuynh h−íng cho r»ng c¸i ®Ñp mang b¶n chÊt x· héi, nã kh«ng ph¶i lµ thuéc tÝnh tù nhiªn cña mäi hiÖn t−îng vµ sù vËt. Khuynh h−íng nµy ®−îc gäi lµ khuynh h−íng duy x· héi.
  5. 5 Kh¸c víi khuynh h−íng duy x· héi vÒ c¸i ®Ñp, khuynh h−íng duy tù nhiªn coi c¸i ®Ñp vÒ b¶n chÊt mang thuéc tÝnh tù nhiªn nh−: vµng, b¹c, mµu s¾c, kÕt cÊu vËt chÊt, h×nh thøc sinh vËt vµ c¸c phong c¶nh tù nhiªn. Khuynh h−íng nµy g¾n víi sù vËn ®éng tù nhiªn cña vËt chÊt. C¸i ®Ñp trong tù nhiªn xuÊt hiÖn lµ do kÕt qu¶ cña sù ph¸t triÓn hîp qu¸ tr×nh, tøc lµ ph¸t triÓn tÊt yÕu cña tù nhiªn. Sù ra ®êi vµ ph¸t triÓn cña c¸i ®Ñp trong tù nhiªn lµ g¾n liÒn víi b¶n th©n giíi tù nhiªn. Phñ nhËn tÝnh kh¸ch quan cña c¸i ®Ñp tù nhiªn lµ phi lý vµ chØ cã nh÷ng ng−êi ®· mÊt hÕt t×nh c¶m hµi h−íc míi nghÜ r»ng c¸i ®Ñp cña ¸nh s¸ng mÆt trêi lµ do kÕt qu¶ ho¹t ®éng c¶i t¹o cña con ng−êi. C¸c nhµ mü häc theo khuynh h−íng nµy phñ nhËn lu«n nguån gèc x· héi cña c¸c thuéc tÝnh thÈm mü. Nh÷ng thuéc tÝnh kh¸ch quan cña vµng vµ b¹c mµ ng−êi ta gäi lµ nh÷ng thuéc tÝnh thÈm mü, gäi lµ ®Ñp ®Òu cã nguån gèc tù nhiªn cña chóng, chø kh«ng ph¶i cã nguån gèc x· héi. C¸i ®Ñp tån t¹i ë trong tù nhiªn vµ ®éc lËp ®èi víi con ng−êi, tr−íc khi cã con ng−êi. Khuynh h−íng thø ba kh¼ng ®Þnh, b¶n chÊt cña c¸i ®Ñp lµ n»m trong quan hÖ thùc tiÔn cña con ng−êi víi thÕ giíi, nã g¾n liÒn víi c¸c ho¹t ®éng thùc tiÔn lÞch sö cña con ng−êi víi c¸c qu¸ tr×nh c¶i t¹o tù nhiªn vµ x©y dùng x· héi cïng víi c¸c th−íc ®o gi¸ trÞ cña con ng−êi ®−îc h×nh thµnh trong qu¸ tr×nh Êy. Khuynh h−íng nµy ®−îc gäi lµ khuynh h−íng thùc tiÔn luËn. Theo khuynh h−íng thùc tiÔn luËn th× vËt chÊt, x· héi, tù nhiªn, con ng−êi vµ c¸c thuéc tÝnh ®Ñp lµ kh«ng ®ång nhÊt. Mµu s¾c, ¸nh s¸ng, hoa cá, con ng−êi, x· héi cã nhiÒu thuéc tÝnh kh¸c nhau. Cã thuéc tÝnh vËt lý, thuéc tÝnh sinh häc vµ thuéc tÝnh thÈm mü. Thuéc tÝnh ®Ñp cña tù nhiªn vµ x· héi lµ do ho¹t ®éng thùc tiÔn cña con ng−êi ph¸t hiÖn ra vµ t¹o thµnh. Nã kh«ng ®ång nhÊt víi thuéc tÝnh lý, ho¸, sinh vËt cña c¸c hiÖn t−îng tù nhiªn vµ x· héi. C¶ ba khuynh h−íng trªn ®Òu g¾n víi nh÷ng vÊn ®Ò thùc tiÔn x©y dùng chñ nghÜa x· héi nh÷ng n¨m 60 cña thÕ kû XX ®Ó ph©n tÝch c¸i ®Ñp. Do t×nh h×nh ®Êu tranh t− t−ëng lóc ®ã, cuéc th¶o luËn lín vÒ vÊn ®Ò nguån gèc vµ b¶n chÊt cña c¸i ®Ñp ®· ®−îc nhiÒu nhµ nghiªn cøu mü häc ë n−íc ta
  6. 6 h−ëng øng. Tõ ®ã mét lo¹t t¸c phÈm viÕt vÒ c¸i ®Ñp ë ViÖt Nam ®· ra ®êi. §Çu tiªn cã thÓ kÓ ®Õn cuèn "§Ñp" cña Vò Khiªu vµ cuéc th¶o luËn réng r·i vÒ cuèn s¸ch nµy vµo ®Çu nh÷ng n¨m 60 cña thÕ kû tr−íc. TiÕp ®Õn lµ cuèn "T×m hiÓu mü häc M¸c - Lªnin" cña Hoµi Lam, "C¸i ®Ñp - mét gi¸ trÞ" cña §ç Huy, "§i t×m c¸i ®Ñp" cña Lª Ngäc Trµ - L©m Vinh; "§−a c¸i ®Ñp vµo ®êi sèng" cña Nh− ThiÕt, “Mü häc M¸c – Lªnin” cña §ç V¨n Khang vµ §ç Huy.v.v… Trong c¸c cuèn s¸ch nµy, mét bé phËn t¸c gi¶ theo quan ®iÓm duy x· héi, mét bé phËn t¸c gi¶ ®· ñng hé quan ®iÓm thùc tiÔn luËn; cã t¸c gi¶ ®· kÕt hîp c¶ ba quan ®iÓm: duy tù nhiªn, duy x· héi vµ thùc tiÔn luËn. TriÓn khai nghiªn cøu nguån gèc, b¶n chÊt cña c¸i ®Ñp, quan ®iÓm thùc tiÔn luËn ®· kh¼ng ®Þnh c¸i ®Ñp ra ®êi vµ ph¸t triÓn trong tiÕn tr×nh ho¹t ®éng thùc tiÔn cña con ng−êi, c¸i ®Ñp gi÷ vÞ trÝ trung t©m trong toµn bé quan hÖ thÈm mü. Mét sè t¸c gi¶ trong c¸c t¸c phÈm, c¸c gi¸o tr×nh mü häc cña m×nh ®· ph©n tÝch mét c¸ch s©u s¾c vÒ nguån gèc, b¶n chÊt cña c¸i ®Ñp tõ lao ®éng, th«ng qua lao ®éng c¸c gi¸c quan cña con ng−êi ®−îc hoµn thiÖn, ®Æc biÖt lµ c¸c c¬ quan sãng ®«i, chñ thÓ thùc dông dÇn ®−îc chuyÓn sang chñ thÓ thÈm mü. Mét sè t¸c gi¶ theo quan ®iÓm duy x· héi ë n−íc ta kh¼ng ®Þnh kh«ng cã c¬ së ®Ó lý gi¶i nguån gèc vµ b¶n chÊt cña c¸i ®Ñp trong c¬ cÊu vËt chÊt, mµ nã ph¶i lµ qu¸ tr×nh x· héi ho¸, ng−êi ho¸. Quan ®iÓm chøng minh cã c¸i ®Ñp tù nhiªn thõa nhËn trong tù nhiªn cã c¸i ®Ñp tiÒm n¨ng ®èi víi con ng−êi. Quan niÖm nµy còng lµ quan niÖm vÒ c¸i ®Ñp cña tù nhiªn dùa vµo quy luËt hµi hoµ vèn cã cña sù ph¸t triÓn vËt chÊt, cña sù vËn ®éng tõ gi¶n ®¬n ®Õn phøc t¹p, tõ v« c¬ ®Õn h÷u c¬, tõ sù ph¸ huû c¸c c¬ cÊu cò vµ h×nh thµnh c¸c c¬ cÊu míi cña vËt chÊt... C¸c nhµ mü häc nµy th−êng coi c¸i hµi hoµ chÝnh lµ c¸i ®Ñp. Quan niÖm nµy lµ sù kÕ thõa c¸c quan niÖm cña nh÷ng nhµ duy vËt vÒ tû lÖ, ®é, kÝch th−íc cña c¸c kÕt cÊu vËt chÊt. Cã thÓ nãi, khi bµn vÒ nguån gèc vµ b¶n chÊt cña c¸i ®Ñp, ë n−íc ta tuy cßn cã ba quan ®iÓm kh¸c nhau nh−ng ®Òu dùa trªn quan ®iÓm thèng nhÊt víi t−
  7. 7 t−ëng nµy hay t− t−ëng kh¸c cña C.M¸c vµ Ph.¡ngghen. Song, vÊn ®Ò vÒ sù vËn ®éng lÞch sö cña c¸i ®Ñp trong lý luËn mü häc còng nh− trong ®êi sèng x· héi th× trong nghiªn cøu còng nh− trong c¸c gi¸o tr×nh ch−a cã ai bµn ®Õn mét c¸ch hÖ thèng, trùc diÖn. Cã mét vµi t¸c gi¶ ®Ò cËp ®Õn vÊn ®Ò s¸ng t¹o theo quy luËt cña c¸i ®Ñp cña C.M¸c trong B¶n th¶o kinh tÕ - triÕt häc n¨m 1844 nh−ng c¸c c¸ch hiÓu cña hä còng kh¸c nhau. V× vËy, trong luËn ¸n nµy khi nghiªn cøu vÊn ®Ò nguån gèc vµ b¶n chÊt cña c¸i ®Ñp, t¸c gi¶ sÏ ®i s©u ph©n tÝch sù vËn ®éng lÞch sö vµ sù s¸ng t¹o theo quy luËt cña c¸i ®Ñp theo quan ®iÓm cña C.M¸c vµ Ph.¡ngghen. Cïng víi sù thiÕu v¾ng nh÷ng c«ng tr×nh nghiªn cøu c¸c t− t−ëng cña C.M¸c vµ Ph.¡ngghen vÒ sù vËn ®éng lÞch sö cña c¸i ®Ñp, vÊn ®Ò vËn dông c¸c t− t−ëng cña C.M¸c vµ Ph.¡ngghen vÒ c¸i ®Ñp ®Ó ph©n tÝch tiÕn tr×nh, hoµn c¶nh x· héi vµ nh÷ng ®iÒu kiÖn n¶y sinh c¸i ®Ñp ë ViÖt Nam còng cßn Ýt ®−îc quan t©m. V× thÕ, luËn ¸n nµy sÏ dµnh mét phÇn quan träng cho viÖc vËn dông c¸c t− t−ëng cña C.M¸c vµ Ph.¡ngghen vµo ph©n tÝch nghiªn cøu c¸i ®Ñp ë ViÖt Nam tõ tr−íc vµ sau c¸ch m¹ng th¸ng T¸m cho ®Õn nay. §©y lµ mét vÊn ®Ò rÊt lín, luËn ¸n cè g¾ng nhËn diÖn sù vËn ®éng cña c¸i ®Ñp trong mét sè mèc quan träng cña tiÕn tr×nh ph¸t triÓn v¨n ho¸ ViÖt Nam tõ nh÷ng nhËn thøc cña m×nh khi häc tËp c¸ch tiÕp cËn víi c¸i ®Ñp cña C.M¸c vµ Ph.¡ngghen. LuËn ¸n kh«ng cã tham väng ®¸nh gi¸ vµ tr×nh bµy c¸c ®Æc tr−ng chñ yÕu cña c¸i ®Ñp trong mçi thêi kú ph¸t triÓn lÞch sö x· héi ViÖt Nam bëi v× ®©y sÏ lµ mét c«ng tr×nh rÊt lín mµ nhiÒu thÕ hÖ nghiªn cøu mü häc ë n−íc ta ph¶i gãp søc kh¸m ph¸. 3. Môc ®Ých vµ nhiÖm vô cña luËn ¸n Môc ®Ých cña luËn ¸n lµ lµm râ vÒ mÆt khoa häc nh÷ng t− t−ëng c¬ b¶n cña C.M¸c vµ Ph.¡ngghen vÒ nguån gèc, b¶n chÊt vµ sù vËn ®éng lÞch sö cña c¸i ®Ñp trong ®êi sèng x· héi. §Ó thùc hiÖn môc ®Ých nµy, luËn ¸n ®Æt c¸c nhiÖm vô sau:
  8. 8 - Ph©n tÝch mét c¸ch cã hÖ thèng c¸c t− t−ëng c¬ b¶n cña C.M¸c vµ Ph.¡ngghen vÒ nguån gèc, b¶n chÊt cña c¸i ®Ñp. - Tr×nh bµy c¸c t− t−ëng cña C.M¸c vµ Ph.¡ngghen vÒ s¸ng t¹o theo quy luËt cña c¸i ®Ñp vµ sù vËn ®éng lÞch sö cña nã trong c¸c ph−¬ng thøc s¶n xuÊt thuéc c¸c h×nh th¸i kinh tÕ - x· héi kh¸c nhau. - VËn dông c¸c t− t−ëng cña C.M¸c vµ Ph.¡ngghen vÒ c¸i ®Ñp ph©n tÝch b¶n chÊt vµ qu¸ tr×nh vËn ®éng cña c¸i ®Ñp trong cuéc sèng vµ trong mü häc cña x· héi ta nh»m chøng minh r»ng, c¸i ®Ñp cña chñ nghÜa x· héi g¾n bã chÆt chÏ víi qu¸ tr×nh gi¶i phãng lao ®éng, gi¶i phãng x· héi vµ gi¶i phãng con ng−êi. 4. Giíi h¹n ph¹m vi nghiªn cøu VÊn ®Ò t− t−ëng cña C.M¸c vµ Ph.¡ngghen vÒ nguån gèc, b¶n chÊt vµ sù vËn ®éng cña c¸i ®Ñp trong ®êi sèng x· héi lµ mét vÊn ®Ò lín ®−îc tiÕp cËn tõ nhiÒu ph−¬ng diÖn kh¸c nhau vµ liªn quan ®Õn nhiÒu lÜnh vùc trong ®ã cã nghÖ thuËt. Trong ph¹m vi luËn ¸n, t¸c gi¶ sö dông c¸ch tiÕp cËn cña C.M¸c vµ Ph.¡ngghen trªn quan ®iÓm gi¸ trÞ luËn vµ quan ®iÓm lÞch sö ®Ó nh×n râ h¬n nguån gèc lao ®éng, b¶n chÊt x· héi vµ sù vËn ®éng cña c¸i ®Ñp trong x· héi ViÖt Nam qua c¸c thêi kú lÞch sö ®Æc biÖt lµ th«ng qua ®−êng lèi v¨n ho¸ v¨n nghÖ cña §¶ng Céng s¶n ViÖt Nam qua c¸c giai ®o¹n c¸ch m¹ng ë ViÖt Nam. 5. C¬ së lý luËn vµ ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu LuËn ¸n dùa trªn c¬ së quan ®iÓm cña chñ nghÜa duy vËt biÖn chøng, chñ nghÜa duy vËt lÞch sö, nh÷ng nguyªn lý mü häc M¸c- Lªnin, c¸c quan ®iÓm cña §¶ng ta vµ Chñ tÞch Hå ChÝ Minh vÒ mü häc vµ thùc tiÔn cuéc sèng còng nh− v¨n ho¸ nghÖ thuËt ë n−íc ta. LuËn ¸n sö dông c¸c ph−¬ng ph¸p: ph©n tÝch, tæng hîp, so s¸nh, l«gic - lÞch sö, trõu t−îng ho¸, kh¸i qu¸t ho¸... khi tr×nh bµy nh÷ng vÊn ®Ò nguån gèc, b¶n chÊt vµ sù vËn ®éng cña c¸i ®Ñp.
  9. 9 6. C¸i míi cña luËn ¸n - HÖ thèng ho¸ vµ ph©n tÝch s©u c¸c t− t−ëng cña C.M¸c vµ Ph.¡ngghen vÒ nguån gèc, b¶n chÊt cña c¸i ®Ñp trªn c¬ së nh÷ng t− liÖu vµ c¸ch ph©n tÝch g¾n víi thêi kú ®æi míi. - Lµm râ t− t−ëng c¬ b¶n vµ quan träng cña C.M¸c vµ Ph.¡ngghen vÒ quy luËt cña c¸i ®Ñp vµ sù vËn ®éng lÞch sö cña c¸i ®Ñp trong ®êi sèng tõ c¸c x· héi tiÒn t− b¶n ®Õn x· héi t− b¶n vµ sau chñ nghÜa t− b¶n. - VËn dông quan niÖm cña C.M¸c vµ Ph.¡ngghen vÒ c¸i ®Ñp, nhËn diÖn vµ ph©n tÝch c¸i ®Ñp còng nh− sù vËn ®éng lÞch sö cña nã trong mü häc vµ thùc tiÔn x· héi ViÖt Nam. 7. ý nghÜa cña luËn ¸n LuËn ¸n gãp phÇn lµm râ h¬n quan ®iÓm cña C.M¸c vµ Ph.¡ngghen vÒ nguån gèc, b¶n chÊt vµ sù vËn ®éng cña c¸i ®Ñp trong ®êi sèng x· héi ë giai ®o¹n hiÖn nay vµ tõ ®ã kh¼ng ®Þnh viÖc vËn dông c¸c t− t−ëng vÒ c¸i ®Ñp cña c¸c «ng cã ý nghÜa lý luËn vµ thùc tiÔn quan träng trong mü häc vµ thùc tiÔn ë n−íc ta, cñng cè niÒm tin vµo c¸i ®Ñp cña chñ nghÜa x· héi. LuËn ¸n cã thÓ dïng lµm tµi liÖu tham kh¶o cho viÖc nghiªn cøu, gi¶ng d¹y mü häc, ®Æc biÖt lµ c¸c t− t−ëng cña C.M¸c vµ Ph.¡ngghen vÒ nguån gèc, b¶n chÊt vµ sù vËn ®éng cña c¸i ®Ñp trong ®êi sèng x· héi. 8. KÕt cÊu cña luËn ¸n Ngoµi phÇn më ®Çu vµ kÕt luËn, luËn ¸n gåm 3 ch−¬ng 10 tiÕt. Ch−¬ng 1 t− t−ëng cña C.M¸c vμ Ph.¡ngghen vÒ nguån gèc vμ b¶n chÊt cña c¸i ®Ñp 1.1. C¸i ®Ñp vµ sù phong phó thÈm mü cña nã trong ®êi sèng x· héi
  10. 10 C¸i ®Ñp lµ mét bÝ mËt thËt sù cña ®êi sèng con ng−êi. Nã lµ nhu cÇu sèng cña mçi ng−êi, mçi céng ®ång ng−êi, mçi d©n téc, mçi thêi ®¹i vµ c¶ nh©n lo¹i. Suèt bao nhiªu thÕ kû, c¸c nhµ triÕt häc lín cña nh©n lo¹i ®· quan t©m nghiªn cøu vµ ®Ò xuÊt vai trß quan träng cña c¸i ®Ñp trong ®êi sèng. Tõ HªraclÝt ®Õn Ph¬b¸ch, tõ Platon ®Õn Hªghen, tõ £piquya ®Õn Kant ®Òu quan t©m ®Õn sù phong phó thÈm mü cña c¸i ®Ñp. C¸c nhµ triÕt häc duy vËt ë mäi thêi ®¹i ®Òu coi c¸i ®Ñp tån t¹i mu«n h×nh, mu«n vÎ nh− cuéc sèng cña tù nhiªn vµ con ng−êi. C¶ HªraclÝt, §i®r« ®Õn TsÐcn−sÐpxki ®Òu ®· nghiªn cøu c¸i ®Ñp g¾n víi sù phong phó cña tù nhiªn vµ cuéc sèng. C¸i ®Ñp ®· g¾n liÒn víi c¸c ho¹t ®éng x· héi, víi nhËn thøc cña con ng−êi, víi nÒn gi¸o dôc, víi b¶n s¾c d©n téc, víi c¸c thÞ hiÕu, c¸c lý t−ëng vµ víi c¶ b¶n th©n c¬ cÊu cña nã, nh÷ng ®é, nh÷ng mùc th−íc, nh÷ng tû lÖ, nh÷ng hµi hoµ, nh÷ng xóc ®éng, nh÷ng quan hÖ… víi thêi ®¹i. V× thÕ, c¸i ®Ñp lµ mét lÜnh vùc v« cïng phong phó trong c¸c lÜnh vùc thÈm mü cña ®êi sèng x· héi. Sù phong phó cña c¸i ®Ñp ®−îc nh©n lªn nhiÒu lÇn khi ta ®i vµo nghiªn cøu c¸c lÜnh vùc th−ëng thøc, ®¸nh gi¸, s¸ng t¹o vµ l−u gi÷ nghÖ thuËt. NhiÒu nhµ mü häc lín, ngay c¶ C.M¸c, Ph.¡ngghen, Plªkhanèp còng ®· nghiÒn ngÉm vµ suy t− rÊt nhiÒu vÒ sù phong phó thÈm mü cña c¸i ®Ñp. Trong t¸c phÈm NghÖ thuËt vµ ®êi sèng x· héi, Plªkhanèp ®· nghiªn cøu vÎ ®Ñp cña c¸c ®å mü nghÖ, ®å kim hoµn cña cuéc sèng lao ®éng vµ s¸ng t¹o. Cßn C.M¸c vµ Ph.¡ngghen ®· nghiªn cøu sù vËn ®éng cña c¸i ®Ñp. Cã c¸i ®Ñp ph¸t triÓn b×nh th−êng, cã c¸i ®Ñp ph¸t triÓn m¹nh mÏ thµnh c¸i cao c¶. Cã c¸i ®Ñp bÞ thÊt b¹i t¹m thêi thµnh c¸i bi, cã c¸i ®Ñp tù biÕn m×nh thµnh c¸i xÊu. TÊt c¶ sù vËn ®éng Êy cña c¸i ®Ñp ®· t¹o nªn sù phong phó v« cïng tËn cña nã. Cã thÓ nãi, c¸c nhµ mü häc ë c¸c thêi ®¹i kh¸c nhau ®· nghiªn cøu sù phong phó cña c¸i ®Ñp vµ ®· t¹o ra c¸c c¸ch tiÕp cËn rÊt kh¸c nhau vÒ nguån gèc vµ b¶n chÊt cña c¸i ®Ñp.
  11. 11 1.2. T− t−ëng cña c¸c nhµ mü häc tr−íc M¸c vÒ nguån gèc vµ b¶n chÊt cña c¸i ®Ñp Nh×n chung khi lý gi¶i nguån gèc vµ b¶n chÊt cña c¸i ®Ñp, c¸c nhµ mü häc tr−íc M¸c ®· cã ba c¸ch gi¶i quyÕt kh¸c nhau. Mü häc cña nhµ triÕt häc duy t©m chñ quan Kant - ng−êi më ®Çu nÒn triÕt häc cæ ®iÓn §øc ®· gi¶i quyÕt vÊn ®Ò nguån gèc vµ b¶n chÊt cña c¸i ®Ñp theo quan niÖm chñ quan cña con ng−êi. C¸c t− t−ëng vÒ vÊn ®Ò nµy ®−îc tr×nh bµy trong t¸c phÈm "Phª ph¸n kh¶ n¨ng ph¸n ®o¸n". Theo Kant kh«ng cã khoa häc vÒ c¸i ®Ñp, chØ cã ph¸n ®o¸n c¸ nh©n vÒ c¸i ®Ñp. §Ñp hay kh«ng ®Ñp lµ do së thÝch cña mçi ng−êi. Nghiªn cøu nguån gèc vµ b¶n chÊt cña c¸i ®Ñp, «ng ®· chia c¸i ®Ñp lµm bèn ph−¬ng diÖn ®Ó phï hîp víi triÕt häc chñ quan cña «ng. §ã lµ c¸i ®Ñp vÒ chÊt l−îng; c¸i ®Ñp vÒ sè l−îng; c¸i ®Ñp vÒ t−¬ng quan vµ c¸i ®Ñp vÒ h×nh th¸i. C¶ bèn ph−¬ng diÖn vÒ c¸i ®Ñp nµy ®Òu lµ do chñ quan con ng−êi quyÕt ®Þnh. Kh¸c víi Kant, Hªghen l¹i xuÊt ph¸t tõ nh÷ng quan ®iÓm trong hiÖn t−îng luËn tinh thÇn ®Ó nghiªn cøu vÒ c¸i ®Ñp. Theo Hªghen, c¸i ®Ñp cã nguån gèc tinh thÇn vµ b¶n chÊt cña c¸i ®Ñp lµ biÓu hiÖn cña ý niÖm tuyÖt ®èi. Hªghen kh¼ng ®Þnh ý niÖm vËn ®éng ®Õn tuyÖt ®èi th× s¶n sinh ra c¸i ®Ñp ®Çy ®ñ. C¸i ®Ñp lµ biÓu hiÖn ®Çy ®ñ cña ý niÖm chung trong mét hiÖn t−îng c¸ biÖt. C¸i ®Ñp cña nghÖ thuËt lµ sù biÓu hiÖn cña tinh thÇn tuyÖt ®èi trong h×nh t−îng. N.G.TsÐcn−sÐpxki trong luËn ¸n tiÕn sÜ "Quan hÖ thÈm mü cña nghÖ thuËt víi hiÖn thùc", ®· coi c¸i ®Ñp cã nguån gèc tõ cuéc sèng vµ b¶n chÊt cña c¸i ®Ñp lµ cuéc sèng theo quan niÖm cña con ng−êi. Theo TsÐcn−sÐpxki, c¸i ®Ñp lµ cuéc sèng. Mét thùc thÓ ®Ñp lµ mét thùc thÓ trong ®ã ta nh×n thÊy cuéc sèng ®óng nh− quan niÖm cña chóng ta. Mét ®èi t−îng ®Ñp lµ ®èi t−îng trong ®ã cuéc sèng ®−îc thÓ hiÖn hay lµ nh¾c ta nghÜ ®Õn cuéc
  12. 12 sèng". §ã lµ ba c¸ch gi¶i thÝch kh¸c nhau cña c¸c nhµ mü häc tr−íc M¸c vÒ nguån gèc vµ b¶n chÊt cña c¸i ®Ñp. 1.3. T− t−ëng cña C.M¸c vµ Ph.¡ngghen vÒ nguån gèc vµ b¶n chÊt cña c¸i ®Ñp Kh¸c víi ba khuynh h−íng trªn vµ tiÕp thu mét sè thµnh tùu c¬ b¶n cña ba khuynh h−íng trªn, trong qu¸ tr×nh ®i t×m bÝ mËt cña lÞch sö, x©y dùng hÖ thèng lý luËn vÒ gi¸ trÞ, C.M¸c vµ Ph.¡ngghen ®· tiÕp cËn c¸i ®Ñp tõ lao ®éng, tõ b¶n chÊt x· héi, tõ quan hÖ gi¸ trÞ. 1.3.1. C¸i ®Ñp ra ®êi tõ lao ®éng C.M¸c vµ Ph.¡ngghen ®· coi ho¹t ®éng lao ®éng, ®Êu tranh, s¸ng t¹o lµ thùc tiÔn c¬ b¶n cña con ng−êi. Lao ®éng lµ ®iÒu kiÖn c¬ b¶n ®Çu tiªn cña toµn bé ®êi sèng loµi ng−êi. §iÒu nµy ®−îc thÓ hiÖn qua viÖc biÕt s¸ng t¹o vµ hoµn thiÖn c«ng cô lao ®éng. Trong ho¹t ®éng lao ®éng con ng−êi ®· lµm ®Ñp thªm nh÷ng s¶n phÈm do m×nh t¹o ra. Lóc ®Çu c¸c s¶n phÈm ®ã chØ mang c¸c gi¸ trÞ thùc dông, nh−ng khi ®· cã c«ng cô lao ®éng, con ng−êi kh«ng muèn c¸c s¶n phÈm kia chØ ®¬n thuÇn sö dông ®−îc mµ cßn ph¶i phï hîp víi së thÝch vµ ®em l¹i niÒm vui s−íng cho con ng−êi mçi khi ng¾m nh×n. XuÊt ph¸t tõ mong muèn ®ã mµ c¸c s¶n phÈm cña con ng−êi ngµy cµng hoµn thiÖn vµ ®Ñp h¬n, ®¸p øng víi nhu cÇu thÈm mü cña con ng−êi. Lao ®éng ®· t¹o nªn ®èi t−îng thÈm mü cho chñ thÓ thÈm mü vµ lao ®éng còng t¹o nªn chñ thÓ thÈm mü cho ®èi t−îng thÈm mü. Theo C.M¸c vµ Ph.¡ngghen, giíi tù nhiªn kh«ng hÒ cung cÊp s½n c¸c thuéc tÝnh thÈm mü cho chñ thÓ thÈm mü, nã ®· ®−îc lao ®éng ph¸t hiÖn vµ s¸ng t¹o nªn. Kh¸ch thÓ trë thµnh ®èi t−îng thÈm mü cña chñ thÓ ®−îc quyÕt ®Þnh tõ ho¹t ®éng thùc tiÔn gi÷a chñ thÓ vµ kh¸ch thÓ thÈm mü. Chñ thÓ thÈm mü còng kh«ng ph¶i lµ chñ thÓ cã s½n mµ chØ ®−îc h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn trong lao ®éng.
  13. 13 Chñ thÓ ®ã ph¶i d−îc rÌn luyÖn, gi¸o dôc, ®µo t¹o theo c¸c th−íc ®o cña thùc tiÔn lÞch sö - x· héi. Con ng−êi trong qu¸ tr×nh c¶i t¹o tù nhiªn, x©y dùng x· héi ®· "ph¸t triÓn nh÷ng n¨ng khiÕu tiÒm tµng trong b¶n th©n m×nh", ®· biÕn con ng−êi tõ chñ thÓ thùc dông thµnh chñ thÓ thÈm mü. Trong qu¸ tr×nh lao ®éng, trong qu¸ tr×nh t¸c ®éng gi÷a ®èi t−îng vµ chñ thÓ nghÖ thuËt ra ®êi. NghÖ thuËt xuÊt hiÖn võa biÓu hiÖn nhu cÇu cao quý cña con ng−êi trong lao ®éng võa ®¸nh dÊu b−íc nh¶y vät lín cña lao ®éng thµnh th¹o. NghÖ thuËt lµ n¬i tËp trung cña c¸i ®Ñp vµ c¸i ®Ñp trong nghÖ thuËt kh«ng chØ lµ sù ph¶n ¸nh c¸i ®Ñp trong hiÖn thùc mµ cßn g¾n víi c¸i ®Ñp cña t− t−ëng, t×nh c¶m, kh¸t väng cña con ng−êi. 1.3.2. C¸i ®Ñp lµ mét gi¸ trÞ Trong quan niÖm cña C.M¸c vµ Ph.¡ngghen, c¸i ®Ñp kh«ng thÓ t¸ch rêi thùc tiÔn x· héi - lÞch sö ®Æc biÖt lµ thùc tiÔn thÈm mü cña chñ thÓ. c¸c gi¸ trÞ thÈm mü kh«ng ph¶i lµ c¸c thuéc tÝnh s½n cã cña tù nhiªn vµ x· héi, nã ph¶i ®−îc lao ®éng ph¸t hiÖn vµ s¸ng t¹o nªn. Lao ®éng ®ã tuy lµ lao ®éng cña c¸ nh©n nh−ng ®−îc ®o b»ng th−íc ®o chung cña x· héi. Lao ®éng nh− vËy võa lµ nguån gèc, võa lµ th−íc ®o mäi gi¸ trÞ trong ®ã cã gi¸ trÞ thÈm mü. Tr−íc khi con ng−êi xuÊt hiÖn, tù nhiªn ®· tõng tån t¹i vµ c¸c thuéc tÝnh cña tù nhiªn còng kh«ng v× cã con ng−êi hay kh«ng cã con ng−êi mµ mÊt ®i, nh−ng chóng ch−a mang c¸c gi¸ trÞ thÈm mü. ChØ cã th«ng qua qu¸ tr×nh t¸c ®éng c¶i t¹o tù nhiªn, c¶i t¹o x· héi, c¶i t¹o b¶n th©n m×nh, con ng−êi míi dÇn dÇn ph¸t hiÖn ra c¸c gi¸ trÞ cña tù nhiªn trong ®ã cã gi¸ trÞ thÈm mü mµ biÓu hiÖn tËp trung nhÊt lµ c¸i ®Ñp. C.M¸c vµ Ph.¡ngghen kh¼ng ®Þnh, c¸i ®Ñp kh«ng ph¶i lµ c¸i vèn cã trong thiªn nhiªn thuÇn tuý, còng kh«ng ph¶i lµ c¸i ®−îc nhËn thøc mét c¸ch tuú tiÖn do c¶m gi¸c chñ quan cña c¸ nh©n. C¸i ®Ñp lµ mét ph¹m trï gi¸ trÞ. Nã xuÊt hiÖn
  14. 14 vµ kh«ng ngõng ph¸t triÓn tõ trong thùc tiÔn s¶n xuÊt vµ chiÕn ®Êu cña x· héi, con ng−êi. Cã thÓ nãi r»ng, trong t− t−ëng cña C.M¸c vµ Ph.¡ngghen c¸i ®Ñp ra ®êi, tån t¹i vµ ph¸t triÓn trong lao ®éng s¶n xuÊt, chinh phôc tù nhiªn, ®Êu tranh giai cÊp vµ c¶i t¹o x· héi. B¶n chÊt cña c¸i ®Ñp lµ do nh÷ng quan hÖ x· héi quy ®Þnh. Nh−ng b¶n chÊt cña c¸i ®Ñp kh«ng ph¶i sinh thµnh bÊt biÕn mµ lu«n lu«n vËn ®éng, biÕn ®æi vµ ph¸t triÓn cïng víi sù vËn ®éng, biÕn ®æi vµ ph¸t triÓn cña cuéc sèng ®Æc biÖt lµ cña c¸c quan hÖ thÈm mü. Trong häc thuyÕt gi¸ trÞ cña M¸c, M¸c cho r»ng c¸i ®Ñp ph¶i cã c¸c th−íc ®o x· héi. Häc thuyÕt gi¸ trÞ lµ c¬ së quan träng nhÊt kh«ng chØ ®Ó chøng minh nguån gèc vµ b¶n chÊt cña c¸i ®Ñp mµ cßn lµm s¸ng tá ý nghÜa quan träng cña tÝnh sù vËn ®éng lÞch sö cña c¸i ®Ñp trong ®êi sèng x· héi. 1.3.3. C¸i ®Ñp mang tÝnh x∙ héi Trong quan niÖm cña C.M¸c vµ Ph.¡ngghen, nh÷ng sù biÕn thiªn cña lÞch sö vµ x· héi lu«n kÐo theo nh÷ng biÕn thiªn cña mäi quan hÖ x· héi kÓ c¶ quan hÖ thÈm mü. Do ®ã c¸i ®Ñp còng cã sè phËn th¨ng trÇm cïng víi nh÷ng sù ®æi thay cña x· héi. Víi viÖc ph¸t hiÖn ra lao ®éng lµ nguån gèc cña c¸i ®Ñp, M¸c cßn ph¸t hiÖn ra b¶n chÊt x· héi cña c¸i ®Ñp. B¶n chÊt nµy kh«ng chØ ®¬n thuÇn g¾n víi lao ®éng mµ cßn g¾n víi c¸c qu¸ tr×nh lÞch sö x· héi víi nh÷ng th−íc ®o kh¸c nhau cña d©n téc, giai cÊp, thêi ®¹i... C.M¸c vµ Ph.¡ngghen khi ph©n tÝch c¸c x· héi tiÒn t− b¶n, x· héi t− b¶n vµ sau t− b¶n ®· coi c¸i ®Ñp tån t¹i kh¸ch quan nh− mét thuéc tÝnh x· héi trong c¸c c«ng tr×nh s¸ng t¹o cña bµn tay con ng−êi, trong s¶n phÈm lao ®éng, trong thiªn nhiªn ®· ®−îc con ng−êi c¶i t¹o vµ chinh phôc. C¸c «ng ®· tr×nh bµy n¨ng lùc th−ëng thøc, ®¸nh gi¸ vµ s¸ng t¹o c¸i ®Ñp lµ n¨ng lùc ®Æc biÖt cña con ng−êi trong c¸c ®iÒu kiÖn x· héi kh¸c nhau. N¨ng lùc ®ã xuÊt hiÖn trong lÞch sö x· héi cña loµi ng−êi vµ nã ®· ®ång hµnh cïng víi ph−¬ng thøc s¶n xuÊt.
  15. 15 Tuy nhiªn khi nãi ®Õn thuéc tÝnh kh¸ch quan x· héi cña c¸i ®Ñp kh«ng thÓ kh«ng nãi ®Õn qu¸ tr×nh vËn ®éng vµ ph¸t triÓn cña nã. Cïng víi sù thay ®æi vµ ph¸t triÓn cña cuéc sèng x· héi, c¸c sù vËt, hiÖn t−îng còng thay ®æi vµ ph¸t triÓn theo. C¸i ®Ñp còng v× thÕ còng vËn ®éng vµ ph¸t triÓn trong mèi quan hÖ biÖn chøng gi÷a kh¸ch quan vµ chñ quan. Khi sù vËt, hiÖn t−îng tù nhiªn vµ x· héi ®· ph¸t triÓn ®Õn ®é hoµn thiÖn th× ë ®©y c¸i ®Ñp sÏ ®i liÒn víi c¸i ch©n vµ c¸i thiÖn. TÝnh hoµn thiÖn trong mèi quan hÖ ch©n - thiÖn - mü còng lµ mét tiªu chuÈn ®Ó x¸c ®Þnh thÕ nµo lµ ®Ñp. C¸c sù vËt ®−îc coi lµ ®Ñp khi trong b¶n th©n chóng chøa ®ùng c¸i thËt, c¸i tèt. V× thÕ häc thuyÕt gi¸ trÞ cña C.M¸c bao qu¸t c¶ bé gi¸ trÞ phæ qu¸t ch©n - thiÖn - mü trong tÝnh kh¸ch quan x· héi cña c¸i ®Ñp. Ch−¬ng 2 t− t−ëng c¬ b¶n cña C.M¸c vμ Ph.¡ngghen vÒ sù vËn ®éng cña c¸i ®Ñp trong ®êi sèng x· héi 2.1. T− t−ëng cña c¸c nhµ mü häc tr−íc M¸c vÒ sù vËn ®éng cña c¸i ®Ñp Theo Kant, ph−¬ng thøc vËn ®éng chñ yÕu ®Ó tiÕp cËn c¸i ®Ñp ®ã lµ thÞ hiÕu. C¸i ®Ñp vËn ®éng do sù vËn ®éng cña n¨ng lùc ph¸n ®o¸n thÞ hiÕu, tøc lµ ph¸n ®o¸n ph¶n t−, ph¸n ®o¸n Êy nhê vµo trÝ tuÖ, dùa vµo mèi quan hÖ gi÷a thÞ hiÕu v« t−, kh«ng vô lîi víi c¸i thiÖn lu©n lý nªn nã chuyÓn sang nhiÒu h×nh th¸i kh¸c nhau. Do sù vËn ®éng cña ph¸n ®o¸n thÞ hiÕu mµ tõ c¸i ®Ñp v« t− chuyÓn sang c¸i ®Ñp sè l−îng, c¸i ®Ñp chÊt l−îng, c¸i ®Ñp t−¬ng quan, c¸i ®Ñp h×nh th¸i. Cïng víi sù vËn ®éng cña ph¸n ®o¸n thÞ hiÕu t¹o nªn ba c¸i ®Ñp cña nghÖ thuËt. Thø nhÊt, n¨ng lùc Êy g¾n liÒn víi nh÷ng h×nh thøc cña tù nhiªn t¹o nªn c¸i ®Ñp nghÖ thuËt thÊp; thø 2, g¾n víi lao ®éng t¹o nªn c¸i ®Ñp cña nghÖ thuËt thñ c«ng, nghÖ thuËt kiÕm tiÒn; cuèi cïng nghÖ thuËt g¾n víi trß ch¬i lµ c¸i ®Ñp cao nhÊt. Tøc lµ ë ®©y Kant l¹i trë vÒ víi c¸i ®Ñp v« t−.
  16. 16 Cã thÓ nãi, sù vËn ®éng cña c¸i ®Ñp trong t− t−ëng cña Kant xuÊt ph¸t tõ c¸i ®Ñp v« t− ®Õn nghÖ thuËt trß ch¬i. Trong Mü häc cña m×nh, Hªghen ®· nghiªn cøu sù vËn ®éng cña c¸i ®Ñp b¾t nguån tõ sù vËn ®éng cña ý niÖm. Hªghen ®· tËp trung nghiªn cøu sù vËn ®éng cña c¸i ®Ñp trong lÜnh vùc nghÖ thuËt. ¤ng cho r»ng, ý niÖm tù kh¼ng ®Þnh vµ biÓu hiÖn trong sù vËn ®éng thùc t¹i lÞch sö th«ng qua c¸c h×nh th¸i nghÖ thuËt mµ t¹o nªn nh÷ng c¸i ®Ñp kh¸c nhau. Sù vËn ®éng ®Çu tiªn cña ý niÖm tù kh¼ng ®Þnh trong nghÖ thuËt t−îng tr−ng, ë ®©y t¹o ra h×nh thøc cña c¸i ®Ñp trong ®ã ý niÖm kh«ng ®¹t ®−îc mét tr×nh ®é ®ång nhÊt hãa hoµn toµn mµ chØ ®¹t ®−îc mét tiÕng väng. TiÕng väng nµy biÓu hiÖn c¸i ®Ñp ch−a lÊp ®Çy néi dung ý niÖm. Hªghen cho r»ng: ý niÖm vËn ®éng ®· chia lÞch sö thµnh ba giai ®o¹n, giai ®o¹n trong x· héi ph−¬ng §«ng cæ ®¹i th× s¶n sinh ra c¸i ®Ñp cña kiÕn tróc. ý niÖm vËn ®éng trong x· héi Hy L¹p th× s¶n sinh ra c¸i ®Ñp ®iªu kh¾c. ý niÖm vËn ®éng trong thêi kú trung cæ vµ n−íc §øc th× sÏ t¹o ra c¸i ®Ñp cña ©m nh¹c, héi ho¹, th¬ ca. C¸i ®Ñp cña kiÕn tróc th× h×nh thøc kh«ng bao chøa ®−îc néi dung. C¸i ®Ñp cña ®iªu kh¾c th× thèng nhÊt gi÷a néi dung vµ h×nh thøc. C¸i ®Ñp cña ©m nh¹c, héi ho¹, th¬ ca th× néi dung v−ît h×nh thøc. Theo TsÐcn−sÐpxki th× sù vËn ®éng cña c¸i ®Ñp kh«ng thÓ b¾t ®Çu tõ ý niÖm ®−îc mµ ph¶i b¾t ®Çu tõ cuéc sèng. Trong t¸c phÈm Quan hÖ thÈm mü cña nghÖ thuËt ®èi víi hiÖn thùc, «ng ®· nªu lªn mét quan niÖm rÊt næi tiÕng: C¸i ®Ñp lµ cuéc sèng. Sù vËn ®éng cña c¸i ®Ñp, c¸c h×nh thøc phong phó cña c¸i ®Ñp ®Òu b¾t nguån tõ cuéc sèng. 2.2. T− t−ëng cña C.M¸c vµ Ph.¡ngghen vÒ sù vËn ®éng cña c¸i ®Ñp trong c¸c x· héi tiÒn t− b¶n. C.M¸c vµ Ph.¡ngghen ®· nghiªn cøu sù vËn ®éng cña c¸i ®Ñp tõ lao ®éng vµ sù vËn ®éng cña c¸c ph−¬ng thøc s¶n xuÊt. Theo ®ã, C.M¸c vµ Ph.¡ngghen khi nghiªn cøu sù vËn ®éng cña c¸i ®Ñp g¾n bã mËt thiÕt víi lao ®éng, c¸c «ng
  17. 17 ®· chó ý ®Õn c¸c h×nh thøc ph©n c«ng lao ®éng, c¸c chÕ ®é x· héi. Trong qu¸ tr×nh t×m kiÕm bÝ mËt cña lÞch sö, C.M¸c vµ Ph.¡ngghen ®· ph¸t hiÖn tiÕn tr×nh lÞch sö ®−îc kÕ tiÕp bëi ba thêi kú: tiÒn t− b¶n, t− b¶n vµ sau t− b¶n. Thêi kú tiÒn t− b¶n bao gåm c¸c x· héi ph−¬ng §«ng cæ ®¹i, x· héi n« lÖ vµ x· héi phong kiÕn. C.M¸c vµ Ph.¡ngghen chØ ra mét sè ®Æc ®iÓm cña c¸i ®Ñp trong c¸c x· héi tiÒn t− b¶n: 1. C¸i ®Ñp ®−îc s¸ng t¹o trong nh÷ng ®iÒu kiÖn cña lao ®éng tù do nhÊt ®Þnh. 2. C¸c s¶n phÈm ®Ñp, c¸c ho¹t ®éng thÈm mü g¾n víi nghÒ thñ c«ng 3. Sù vËn ®éng cña c¸i ®Ñp g¾n bã mËt thiÕt víi c¸i thùc dông 4. C¸i ®Ñp vµ c¸i thiÖn, ®¹o ®øc vµ thÈm mü cã mèi liªn hÖ h÷u c¬ 5. Sù ph¸t triÓn cña c¸i ®Ñp g¾n víi c¸c ho¹t ®éng t©m linh 6. C¸i ®Ñp th−êng mang tÝnh côc bé vÒ kh«ng gian trong c¸c ®Þa ph−¬ng, c¸c gia téc, bé téc vµ ®Þa vùc. 7. C¸i ®Ñp th−êng lÆp l¹i do tÝnh lÆp l¹i cña lao ®éng gi¶n ®¬n t¹o nªn 8. C¸i ®Ñp th−êng mang tÝnh céng ®ång, ch−a cã b¶n nguyªn c¸ nh©n 9. C¸i ®Ñp th−êng g¾n bã m¸u thÞt víi tù nhiªn c¶ vÒ néi dung, ph−¬ng thøc vµ ph−¬ng tiÖn. 2.3. T− t−ëng cña C.M¸c vµ Ph.¡ngghen vÒ sù vËn ®éng cña c¸i ®Ñp trong x· héi t− b¶n C.M¸c vµ Ph.¡ngghen kh¼ng ®Þnh, víi lùc l−îng s¶n xuÊt hïng m¹nh cña nã, giai cÊp t− s¶n ®· t¹o ra rÊt nhiÒu c¸i ®Ñp míi cho nh©n lo¹i. Sù tiÕn bé vµ ph¸t triÓn cña s¶n xuÊt c¸i ®Ñp nghÖ thuËt d−íi chñ nghÜa t− b¶n, ®−îc biÓu biÖn chñ yÕu ë tÝnh chÊt tiÕn bé cña chñ nghÜa t− b¶n thay thÕ chñ nghÜa phong kiÕn ®· thóc ®Èy sù ph¸t triÓn cña nghÖ thuËt, nhÊt lµ buæi ®Çu ph¸t triÓn cña chñ nghÜa t− b¶n ®· lµm cho nghÖ thuËt ph¸t triÓn ®¹t ®Õn tr×nh ®é t−¬ng ®èi phån thÞnh trong x· héi t− b¶n, xuÊt hiÖn mét sè t¸c gi¶ vµ t¸c phÈm vÜ ®¹i nhÊt ®Þnh. Tuy nhiªn, khi x©y dùng häc thuyÕt gi¸ trÞ, C.M¸c vµ Ph.¡ngghen nhËn thÊy, trong x· héi t− b¶n, lßng ham muèn gi¸ trÞ thÆng d− lµ c¸i ®Ñp cao nhÊt, lµ
  18. 18 niÒm vui vµ ý nghÜa cña cuéc sèng. Gi¸ trÞ thÆng d− lµ thÈm mü, lµ lµ ®¹o ®øc cña nhµ t− b¶n. TiÒn lµ th−íc ®o gi¸ trÞ duy nhÊt. Vµ gi¸ trÞ thÈm mü ®· biÕn thµnh gi¸ trÞ thùc dông. C.M¸c nãi r»ng s¶n xuÊt t− b¶n chñ nghÜa thï ®Þch víi nghÖ thuËt vµ thi ca, bëi v× s¶n xuÊt Êy ®· lµm ®¶o lén tËn gèc rÔ nghÖ thuËt vµ th¬ ca lµ c¸i ®Ñp; bëi v× quy luËt s¶n xuÊt t− b¶n chñ nghÜa cã xu h−íng b¾t c¸c ho¹t ®éng s¸ng t¹o c¸i ®Ñp ph¶i trë thµnh hµng ho¸, biÕn lao ®éng s¸ng t¹o cña nghÖ sÜ thµnh lao ®éng trõu t−îng. C¸c gi¸ trÞ thÈm mü thùc sù cã gi¸ trÞ kh«ng thÓ ®o b»ng gi¸ trÞ thêi gian lao ®éng x· héi cÇn thiÕt. Quan hÖ hµng ho¸ t− b¶n chñ nghÜa, biÕn tÊt c¶ vµ toµn bé c¸i ®Ñp thµnh gi¸ trÞ trao ®æi lµ thï ®Þch s©u s¾c víi b¶n chÊt thÈm mü cña c¸i ®Ñp. 2.4. C.M¸c vµ Ph.¡ngghen bµn vÒ sù vËn ®éng cña c¸i ®Ñp trong x· héi sau chñ nghÜa t− b¶n Trong khi x©y dùng häc thuyÕt vÒ x· héi chñ nghÜa vµ x· héi céng s¶n, C.M¸c vµ Ph.¡ngghen ®· ®Ò xuÊt c¬ së khoa häc gi¶i quyÕt m©u thuÉn ®èi kh¸ng gi÷a sù ph¸t triÓn kinh tÕ t− b¶n chñ nghÜa víi c¸c gi¸ trÞ nh©n v¨n, gi¸ trÞ ®¹o ®øc, gi¸ trÞ thÈm mü cao ®Ñp b»ng c¸ch thñ tiªu ¸ch ¸p bøc bãc lét cña con ng−êi ®èi víi con ng−êi theo kiÓu t− b¶n chñ nghÜa. C¸c «ng cho r»ng, cuéc c¸ch m¹ng x· héi chñ nghÜa sÏ chÊm døt t×nh tr¹ng ph©n th©n gi÷a thÓ x¸c vµ tinh thÇn, gi÷a lao ®éng vµ c¸i ®Ñp më ra c¬ së cña sù chiÕm lÜnh b¶n chÊt con ng−êi bëi con ng−êi vµ cho con ng−êi. §ã lµ mét cuéc c¸ch m¹ng mang gi¸ trÞ cña con ng−êi tr¶ l¹i cho con ng−êi. Cuéc c¸ch m¹ng Êy thèng nhÊt c¸i ®óng, c¸i tèt, c¸i ®Ñp cña c¸ nh©n con ng−êi víi x· héi cña con ng−êi. Cuéc c¸ch m¹ng Êy sÏ thñ tiªu t×nh tr¹ng thï ®Þch cña s¶n xuÊt vËt chÊt víi sù ph¸t triÓn thÈm mü cña con ng−êi vµ cña c¶ nghÖ thuËt. ChØ cã thÓ cøu ®−îc c¸i ®Ñp nghÖ thuËt ra khái nh÷ng tï tóng vµ mÊt tù do b»ng cuéc c¸ch m¹ng v« s¶n. Coi lao ®éng lµ nguån gèc, lµ b¶n chÊt cña c¸i ®Ñp, C.M¸c vµ Ph.¡ngghen ®· nghiªn cøu mét x· héi mang c¸i ®Ñp trë vÒ víi b¶n th©n m×nh b»ng c¸ch tháa m·n nhu cÇu s¸ng t¹o v« h¹n ®é cña ng−êi lao ®éng. Trong chñ nghÜa x· héi vµ
  19. 19 chñ nghÜa céng s¶n, lao ®éng cã Ých, lao ®éng tù do ph¶i trë thµnh nhu cÇu hµng ®Çu cña mäi thµnh viªn trong x· héi. C¸i x· héi mµ theo C.M¸c, ai mang trong m×nh mét Raphaen ®Òu cã thÓ tù do ph¸t triÓn. Ch−¬ng 3 VËn dông t− t−ëng vÒ c¸i ®Ñp cña C.M¸c vμ Ph.¡ngghen ph©n tÝch c¸i ®Ñp trong ®êi sèng vμ mü häc ë ViÖt Nam 3.1. Giíi h¹n ph¹m vi ph©n tÝch c¸c t− t−ëng vÒ c¸i ®Ñp cña C.M¸c vµ Ph.¡ngghen vµo ®êi sèng vµ mü häc ViÖt Nam C¸c t− t−ëng vÒ c¸i ®Ñp cña C.M¸c vµ Ph.¡ngghen ®· ®−îc nhiÒu nhµ mü häc m¸cxÝt ë c¸c thÕ hÖ tr−íc nghiªn cøu vµ ph¸t triÓn s©u s¾c trong qu¸ tr×nh x©y dùng vµ ph¸t triÓn nÒn v¨n ho¸ míi ViÖt Nam. C¸c t− t−ëng vÒ nguån gèc lao ®éng, b¶n chÊt x· héi cña c¸i ®Ñp; c¸i ®Ñp lµ mét gi¸ trÞ; c¸i ®Ñp g¾n víi c¸i ®óng, c¸i tèt, c¸i cã Ých; c¸i ®Ñp g¾n víi c¸i hµi hoµ, g¾n víi c¸c gi¸c quan thÈm mü … ®−îc nhiÒu c«ng tr×nh mü häc ë ViÖt Nam ph©n tÝch vµ tr×nh bµy. C¸i ®Ñp g¾n víi c¸c b×nh diÖn kh¸c vÒ nghÖ thuËt cña C.M¸c vµ Ph.¡ngghen còng ®−îc nhiÒu nhµ nghiªn cøu nghÖ thuËt ViÖt Nam khai th¸c. VËn dông c¸c t− t−ëng mü häc cña C.M¸c vµ Ph.¡ngghen ph©n tÝch c¸i ®Ñp trong ®êi sèng vµ trong mü häc ë ViÖt Nam, luËn ¸n tù ®Æt cho m×nh hai nhiÖm vô: mét lµ, d−íi ¸nh s¸ng cña c¸c t− t−ëng mü häc cña C.M¸c vµ Ph.¡ngghen, luËn ¸n sÏ lµm s¸ng tá nguån gèc vµ b¶n chÊt cña c¸i ®Ñp trong c¸c x· héi ®−îc C.M¸c vµ Ph.¡ngghen gäi lµ tiÒn t− b¶n ë ViÖt Nam, vµ x· héi thuéc ®Þa nöa phong kiÕn tr−íc c¸ch m¹ng th¸ng T¸m; hai lµ, ph©n tÝch sù vËn dông c¸c t− t−ëng cña chÝnh C.M¸c vµ Ph.¡ngghen trong ®êi sèng vµ trong mü häc ë ViÖt Nam sau C¸ch m¹ng th¸ng T¸m. Víi hai nhiÖm vô Êy, luËn ¸n cè g¾ng lµm râ søc sèng c¸c t− t−ëng mü häc cña C.M¸c vµ Ph.¡ngghen ë ViÖt Nam trong thêi ®iÓm ®Æc biÖt nµy.
  20. 20 3.2. VËn dông c¸c t− t−ëng cña C.M¸c vµ Ph.¡ngghen ph©n tÝch c¸i ®Ñp trong x· héi vµ trong mü häc ë ViÖt Nam tr−íc C¸ch m¹ng th¸ng T¸m 3.2.1. C¸i ®Ñp trong c¸c x∙ héi truyÒn thèng ë ViÖt Nam Trong c¸c x· héi truyÒn thèng ë ViÖt Nam mµ theo ng«n ng÷ cña C.M¸c vµ Ph.¡ngghen ®· dïng lµ: c¸c x· héi tiÒn t− b¶n ë ViÖt Nam. C¸c x· héi nµy ®· tõng t¹o ra ®−îc nhiÒu c¸i ®Ñp vµ nh©n d©n rÊt quan t©m. X· héi cæ truyÒn ViÖt Nam cã nhiÒu nÐt ®Æc thï so víi c¸c x· héi tiÒn t− b¶n trong c¸c vïng ®Þa lý vµ tæ chøc x· héi ë ph−¬ng T©y. Thùc tiÔn ph¸t triÓn c¸i ®Ñp ë ViÖt Nam cßn hoµn toµn ®ång nhÊt víi quan niÖm cña C.M¸c vµ Ph.¡ngghen vÒ nh÷ng tÝnh chÊt huyÒn tho¹i trong c¸i ®Ñp ë c¸c x· héi tiÒn t− b¶n. Trong c¸c x· héi tiÒn t− b¶n, do tÝnh chÊt lÆp l¹i, tÝnh chÊt ®Þa ph−¬ng cña s¶n xuÊt mµ c¸i ®Ñp th−êng cã tÝnh ®Þa ph−¬ng, g¾n bã víi mü c¶m tõng vïng, g¾n bã víi phong tôc tËp qu¸n cña tõng khu vùc d©n c−. C¸i ®Ñp g¾n víi c¸c hiÖn t−îng tù nhiªn. §iÒu ®ã hoµn toµn ®óng víi sù ph¸t triÓn cña c¸i ®Ñp trong c¸c x· héi cæ truyÒn ë ViÖt Nam. 3.2.2. C¸i ®Ñp tõ ®Çu thÕ kû XX ®Õn tr−íc n¨m 1945 ë ViÖt Nam Sau khi chñ nghÜa thùc d©n Ph¸p x©m chiÕm n−íc ta, sau phong trµo CÇn V−¬ng lµ phong trµo Duy T©n më ®Çu cho nh÷ng quan niÖm míi vÒ c¸i ®Ñp. C¸c quan niÖm nµy ®· thÓ hiÖn thµnh nh÷ng quan niÖm lý luËn ®−îc ®¨ng t¶i trªn c¸c b¸o chÝ c«ng khai trong x· héi thuéc ®Þa nöa phong kiÕn ë ViÖt Nam. Giai cÊp t− s¶n ë ViÖt Nam tõ thêi Duy t©n ®Õn c¸ch m¹ng th¸ng T¸m ®· nªu cao tù do s¸ng t¹o c¸ nh©n, ®· chèng l¹i nh÷ng lÔ gi¸o hµ kh¾c cña giai cÊp phong kiÕn. Giai cÊp t− s¶n ë ViÖt Nam ®· t¹o ra nh÷ng c¸i ®Ñp cña ¸ng th¬ v¨n mang kh¸t väng gi¶i phãng c¸ nh©n vµ chèng l¹i sù tï tóng cña gia ®×nh phong kiÕn. Mü c¶m cña ng−êi c«ng nh©n, ng−êi n«ng d©n ®· h−íng vµo cuéc ®Êu tranh chèng ¸p bøc, bãc lét, ®ßi gi¶m giê lµm viÖc, gi¶m nhÑ ®Þa t«, s−u thuÕ. NhiÒu bµi th¬, lêi ca chèng ¸p bøc, bãc lét ®· ra ®êi. Cïng víi nh÷ng bµi th¬, lêi ca ca ngîi c¸c chiÕn sÜ c¸ch m¹ng trong c¸c nhµ tï cña chñ nghÜa thùc
nguon tai.lieu . vn