Xem mẫu

  1. Ti p c n h i ho — t góc nhìn đương đ i Bài 1: Ghi chú v ngư i xem tranh Trư c tranh, công chúng có nhi u ph n ng khác nhau, nhưng đa s thư ng th hi n hai chi u trái ngư c: ho c “kính nhi vi n chi” — né tránh không ý ki n, ho c bình th n bình ph m — khen cái này “đ p”, chê cái kia “x u”, công nh n ho sĩ này “tài năng”, g t ph c ho sĩ kia như m t th “điên r ” v.v... Và, trư c ngư i xem tranh, không ít ho sĩ, cũng v n thư ng nh c nh : “c n ph i chu n b m t tâm h n”, “c n ph i h c h i v ngh thu t” v.v... Trong bài vi t này, tôi không mu n bình ph m các ph n ng c a công chúng hay hay d , các ý ki n c a các ho sĩ đúng hay sai như th nào, mà ch đưa ra m t ít ghi chú sơ sài đ m i ngư i nghĩ l i... : 1. Thư ng th c h i ho là thư ng th c cái đư c th hi n trên m t tranh. Tuy nhiên s thư ng th c h i ho , theo các nhà tâm lý h c ngh thu t hi n đ i, không bao gi thu n túy có nghĩa là thư ng th c cái đư c NHÌN TH Y (tranh). Có r t nhi u th mai ph c bên trong, n kín nơi tâm
  2. h n m i ngư i, chi ph i cái s NHÌN VÀ TH Y đó. Đó chính là nh ng hành trang văn hoá, là v n s ng, v n ki n th c mà m i ngư i mang theo khi ti p c n tác ph m h i ho . V i v n s ng và v n văn hoá khác nhau, ngư i ta s th y tác ph m h i ho đư c nhìn nh ng s c thái và ý nghĩa hoàn toàn khác nhau. Cũng là “Ph ” Hà N i c a m t Bùi Xuân Phái, nhưng trong m t nhìn c a m t ngư i đã t ng g n bó v i Hà N i, đã t ng yêu Hà N i, và trong m t nhìn c a m t ngư i chưa t ng m t l n đ n Hà N i, s hoàn toàn khác nhau. V i nh ng ngư i đã t ng g n bó, t ng yêu Hà n i, “Ph Phái”, không ch ng, ch là nh ng cái c d n h vào m t không gian nào đó trong ký c c a mình. V i h , “Ph ” c a Bùi Xuân Phái, không h n đã là đ i tư ng c a s thư ng lãm ngh thu t, mà nhi u khi ch là đ i tư ng c a k ni m. Cách ti p c n này, có th tr thành m t tr ng i cho s c m th ngh thu t. B i, khi là đ i tư ng c a k ni m, ngư i ta thư ng ch nh n th y khía c nh Ý NGHĨA, mà đó, hình v thu n túy ch như m t khái ni m, th m chí, ch là cái c . Còn v i ngư i xa l , Bùi Xuân Phái, nhi u khi đư c nhìn nh n như m t ho sĩ nhi u hơn. Không bi t v Hà N i, không bi t nhi u v tác gi c a “Ph Phái”, ngư i ta ph i chăm chú vào b m t tranh. Ph i c m Hà N i, ph i c m Bùi Xuân Phái t nh ng gì hi n di n trên m t tranh, không b chi ph i b i nh ng câu chuy n, nh ng huy n tho i, ngư i ta có cơ may tr nên khách quan hơn khi đánh giá tài năng c a nhà ho sĩ n i ti ng...
  3. 2. Ki n th c v h i ho , v ngh thu t nói chung, và s ti p xúc thư ng xuyên, chính là các y u t quy t đ nh cho s thích ng — hi u theo nghĩa quan tâm hay yêu thích —v i KÊNH, DÒNG h i ho nào đó. Và quy t đ nh cho s hoà nh p, th c m v i m t NGƯ NG, Đ giá tr (ngh thu t) nào đó. Không ti p xúc nhi u v i th gi i h i ho , không th y s đa d ng c a các hình th c ngh thu t, và g n li n v i nó là s đa d ng vô cùng t n c a các quan đi m và phương pháp sáng tác v.v... ngư i ta, ho c r t d sa đà trong các ng nh n cho r ng, ngh thu t là cái gì s n có, có b n ch t b t bi n và có nh ng qui ph m có giá tr vĩnh c u..., ho c c qu n quanh trong s đ i chi u ngh thu t v i th gi i hi n th c trong “đôi m t v t lý” nhìn ra. Trong cách th nh t, ngư i ta r t d c th trong nh ng giá tr c a quá kh , l y đó làm chu n m c cho s đánh giá, nhìn nh n. Và, r t d có thái đ d ng, lo i tr nh ng gì quá m i l ... Trong cách th hai, ngư i ta r t d t nh t mình trong s ngưng tr c a tiêu chu n h i ho “truy n th n”, xem v ch là mô ph ng, là tái t o “hi n th c”, đ ng hoá cái đ p trong ngh thu t v i cái “đèm đ p”, cái “xinh”, cái “nhã”, cái “cao thư ng” trong cu c s ng; đ ng hoá công vi c sáng tác c a ngư i ngh sĩ như m t ngh th công, và, xem tài năng ho sĩ, ch là “hoa tay” v.v...
  4. Nói chung, trong m t ngư i xem, như đã “ghi chú” trên, tác ph m h i ho , th c ch t, không còn giá tr Đ C B N n a. Có bao nhiêu ngư i xem, là có b y nhiêu D B N, và thư ng, ch ng có cái nào gi ng cái nào... Bài 2: Ghi chú v ngư i v tranh Ho sĩ, không ít ngư i luôn “kêu gào t do”, nhưng chính h , nhi u khi l i r t “đ c đoán” khi bình ph m v đ ng nghi p — làm như ch có h m i là k c m n m “chân lý”... Th c ra, ngư i ho sĩ, khi sáng tác, cũng ch u s chi ph i c a các y u t mai ph c, n kín như ngư i xem tranh. Trư c khi là con ngư i- sáng t o, ho sĩ là con ngư i-văn hoá. Và, chính cái tính cách và t m vóc con ngư i-văn hoá này s là nh ng tác nhân thúc đ y hay ki m ch con ngư i-sáng t o nơi m i ho sĩ. Nó qui đ nh hay quy t đ nh cách nhìn, cách nghĩ c a ho sĩ v ngh thu t. Kéo theo là qui đ nh hay quy t đ nh phương pháp sáng tác c a ho sĩ. Và đương nhiên, cu i cùng, là quan ni m, là tiêu chu n v hi u qu trên m t tranh. — Nh ng ho sĩ tin r ng h i ho là đ tôn vinh v đ p c a t nhiên, là đ thanh l c tâm h n hay làm thăng hoa các c m xúc con ngư i... d có khuynh hư ng đi vào quĩ đ o c a các chu n m c ngh
  5. thu t đã tr thành C đi n. Các chu n m c đ cao s hài hoà (hi u theo nghĩa cân b ng th giác...), đ cao s cao c , s trong sáng c a hình tư ng, c a tư tư ng và tình c m v.v... — Nh ng ho sĩ tin r ng h i ho là đ ph n ánh hi n th c, hay đ bi u l tâm tư, phơi bày b n ngã... d có khuynh hư ng b u víu vào các n i dung ch đ nh c a hình, vào t m quan tr ng c a đ tài, và tính tư tư ng c a ch đ ... Hi u qu trên m t tranh, đư c khoanh l i trong các tiêu chu n v tính đi n hình c a hình tư ng, v tính ch t l c và khái quát c a ngôn ng th hi n... — t t c , là nh m t o nghĩa, nh m làm “vang nghĩa” cho tranh. đây, cái bi u đ t (hình th c ngh thu t) g n li n v i cái đư c bi u đ t (hi n th c). Và, m c đ b c l sáng t ý nghĩa cái đư c bi u đ t tr thành tiêu chu n xác đ nh giá tr cái bi u đ t (hi u qu trên m t tranh). Và dĩ nhiên, cũng là tiêu chu n xác đ nh tài năng c a ho sĩ... — Nh ng ho sĩ tin theo các quan đi m ngh thu t hi n đ i ch nghĩa, cho r ng các tiêu chu n m h c c đi n ch là gi t o (đ i tư ng c a ngh thu t không ch là nh ng v đ p lý tư ng); cho r ng phương pháp sáng tác Hi n th c hay Lãng m n ch nghĩa l y vi c ph n ánh chân th c hi n th c cu c s ng, hay l y vi c bi u l chân thành cá tính hay tâm tư ngh sĩ làm m c đích t i thư ng ch là o tư ng hay ng nh n do s trì tr c a tư duy trong tâm th l c h u (N u l y ph n ánh chân th c hi n th c cu c s ng làm m c đích t i thư ng, h i ho không th nhanh nh y
  6. và hi u qu như nhi p nh, đi n nh hay truy n hình; n u l y bi u l chân thành cá tính hay tâm tư ngh sĩ làm m c đích t i thư ng, thì trư c tính ch t D B N trong cách nhìn và th y nơi m i ngư i xem, cũng tr thành vô nghĩa...) thì, như m t l đương nhiên, nh ng ho sĩ đó d có khuynh hư ng t đưa mình vào cu c phiêu lưu b t t n c a nh ng tìm tòi sáng t o CÁI M I. Xin lưu ý các ch “d có khuynh hư ng” trong các nh n đ nh trên. Không ai có th lo i tr trư ng h p có nh ng ngh sĩ nghĩ và tin như th này nhưng l i sáng tác theo m t cách khác. Công vi c sáng t o v n vô cùng ph c t p, b /đư c thúc đ y b i nhi u đ ng l c khác nhau, trong b n thân ngư i ngh sĩ cũng như bên ngoài xã h i, t ý th c cũng như t ti m th c, t nh ng tài s n văn hoá tích lu lâu dài cũng như t nh ng ng u h ng b c phát tình c , vư t ra ngoài m i s ch đ i hay tiên đoán. Tuy nhiên, nhìn chung, các nhà lý thuy t ngh thu t cũng như văn hoá đ u tin tư ng vào m i quan h g n gũi gi a quan đi m th m m và phong cách sáng tác. N u l ch s ngh thu t cho th y có nhi u quan đi m th m m và nhi u phong cách khác nhau thì m t k t lu n không th tránh đư c là: không có m t tiêu chu n chung cho cái g i là hi u qu trên m t tranh nói chung. Cũng như, không có tiêu chu n chung cho “cái đ p”, không có qui ph m chung cho cái g i là ngh thu t. Th xem, n u xem nh ng thi u n
  7. no tròn mũm mĩm trong ánh n ng v i b ng màu lung linh c a Renoir là “đ p”, thì nh ng bà già tóp teo, dúm dó trong xó nhà âm u c a Van Gogh là gì? N u xem nh ng v n duyên dáng, thanh tao c a Botticelli là “đ p”, thì nh ng hình m u đàn bà “cao su hoá” nh u nhão c a Dali, hay nh ng m u “nude” như bê tông, như g ch v n c a Picasso là gì?... N u xem nh ng b c tranh ph n ánh chân th c hi n th c cu c s ng như c a Coubert, nh ng b c tranh phơi bày mãnh li t các xung đ ng n i tâm như c a Van Gogh là ngh thu t..., thì nh ng b c tranh không rõ hình thù, không rõ tâm tình như c a Mondrian, c a Kandinsky v.v..., thì g i là gì? v.v... và v.v... Tính ch t đa d ng c a nh ng cái g i là “đ p” y cho th y l ch s ngh thu t là m t s v n đ ng liên t c. Ni m tin vào tính ch t ph quát và vĩnh c u c a môt phong cách hay m t k thu t sáng tác nào đó ch là m t o tư ng. M t ngh sĩ l n ch l n khi góp ph n thúc đ y quá trình v n đ ng c a các quan ni m v ngh thu t cũng như v cái đ p. Nói cách khác, chính b n thân h ph i thay đ i cách nhìn cùng lúc v i vi c thay đ i cách v .