Xem mẫu

  1. Sơn mài Sơn mài ư c coi là m t trong các ch t li u h i h a Vi t Nam. ây là s tìm tòi và phát tri n k thu t c a ngh sơn (ngh sơn ta) th công truy n th ng c a Vi t Nam thành k thu t sơn mài riêng. Tuy nhiên, t dùng g i sơn mài (ti ng Anh: lacquer) thư ng ư c hi u sang các dùng sơn m ngh c a Nh t, Trung Qu c. Xin lưu ý, k thu t mài là i m khác bi t l n gi a th công sơn m ngh và tranh sơn mài Vi t Nam. Tranh sơn mài s d ng các v t li u màu truy n th ng c a ngh sơn như sơn then, sơn cánh gián làm ch t k t dính, cùng các lo i son, b c th p, vàng th p, v trai, v.v. v trên n n vóc màu en. u th p niên 1930, nh ng h a sĩ Vi t Nam u tiên h c t i trư ng M thu t ông Dương ã tìm tòi phát hi n thêm các v t li u màu khác như v tr ng, c, c t tre, v.v. và c bi t ưa k thu t mài vào t o nên k thu t sơn mài c áo sáng tác nh ng b c tranh sơn mài th c s . Thu t ng sơn mài và tranh sơn mài cũng xu t hi n t ó. Tranh có th ư c v r i mài nhi u l n t i khi t hi u qu mà h a sĩ mong mu n. Sau cùng là ánh bóng tranh. Ngư i ta thư ng lưu ý r ng sơn mài có nh ng i m "ngư c i": mu n l p sơn v a v khô, tranh ph i trong t kín gió và có m cao. Mu n nhìn th y tranh l i ph i mài mòn i m i th y hình. H u h t h a sĩ ng ý r ng: k thu t v sơn mài khó và có tính ng u nhiên nên nhi u khi các h a sĩ dày d n kinh nghi m cũng b t ng trư c m t hi u qu t ư c sau khi mài tranh.
  2. Các nguyên li u s d ng trang trí M t s n ph m sơn mài s d ng khá nhi u nguyên li u: ó là sơn, màu và các nguyên li u khác. Có th k ra ây m t vài nguyên li u ph bi n như: • Sơn: khai thác t cây sơn, ngoài ra còn dùng d u tr u, d u trám, nh a thông và nh a dó... • Màu: sơn mài c truy n dùng 2 màu cơ b n là cánh gián en và , lo i màu ch t khoáng ch t vô cơ (ví d : son) nên không b phân hu trư c ánh sáng và th i gian. • Các s n ph m t b c như b c th p, b c dán, b c xay, b c d m... • Các s n ph m t vàng như vàng th p... • Các v t li u khác: v tr ng, v trai, v c, b t i p... • Ngày nay, ngư i ta ã ch t o thành công các lo i sơn công nghi p có th thay th các lo i sơn mài c truy n do có nhi u ưu i m, nh t là d dàng trong s n xu t tranh và màu s c thì vô cùng phong phú. Các công đo n chính c a công ngh sơn mài Có th nói công ngh sơn mài ch có nguyên lý chung nhưng khác bi t trong kinh nghi m, k thu t c a t ng cá nhân, t ng gia ình cũng như nó ư c bi n i k thu t làm tranh khác v i làm tư ng, l i khác v i trang trí v t, sơn ph hoàng kim... Có th chia làm m t s công o n chính sau: bó hom vóc, trang trí, mài và ánh bóng.
  3. Bó hom vóc Vi c hom bó c t g ( v t c n sơn) ngày xưa thư ng ư c ngư i làm s d ng gi y b , lo i gi y ch t g dó nên r t dai, có b n v ng hơn v i. Cách bó hom vóc ư c ti n hành như sau: dùng t phù sa (ngày nay ngư i th có th dùng b t á) tr n sơn ta giã nhuy n cùng gi y b n r i hom, chít các v t r n n t c a t m g . M i l p sơn l i lót m t l p gi y (ho c v i màn) sau ó còn ph i c m ng mang cá cài và g n sơn cho các n p g ngang sau t m vóc (ván g ) ch ng v t r n xé d c t m v i. Sau ó g khô ki t m i hom sơn kín c m t trư c, m t sau. Công o n này nh m b o v t m vóc không th th m nư c, không b m i m t, không ph thu c môi trư ng làm g co ngót. X lý t m vóc càng k , càng kéo dài tu i th cho v t c n sơn, m i tác ph m sơn mài có tu i th 400-500 năm. Trang trí Khi có ư c t m vóc nói trên (ho c các mô hình ch m khác bình hoa, các b khác), ngư i ch các món ph i làm các công o n g n, dán các ch t li u t o màu cho tác ph m trư c tiên như: v tr ng, m nh xà c , vàng, b c...sau ó ph sơn r i l i mài ph ng, ti p n dùng màu. V i k thu t sơn ph tư ng và n i th t như: hương án, hoành phi, câu i... ngư i th ph i làm trong phòng kín và quây màn xung quanh tránh gió th i các nguyên li u: quỳ vàng, quỳ b c, tránh b i bám vào nư c sơn còn ư t. Mài và đánh bóng Vì d u bóng ã pha màu v nên bóng chìm trong c t màu t o thành sâu th m c a tranh, do ó sau m i l n v ph i mài. Ngư i xưa s d ng lá chu i khô làm gi y nháp. n nay, nguyên t c ánh bóng tranh l n cu i chưa có gì thay th phương pháp th công vì lo i tranh này không ư c phép ph d u bóng. ó chính là i m c áo c a tranh sơn mài. S thành công c a m t b c tranh sơn
  4. mài ph thu c r t l n vào công o n sau cùng. Có m t s th mài và ánh bóng như: than c i xoan nghi n nh , tóc r i, á gan gà v.v.. Làng ngh sơn mài T p tin:Em bé.jpg Hai ngư i b n - Tranh sơn mài Vi c làm sơn mài luôn ph thu c th i ti t - nó r t thích h p mùa xuân và nh ng ngày mưa uh . i u ó làm ta th y s phân b làm ngh sơn mài không nh ng chia theo khu v c s n ph m mà còn có y u t liên k t ph c v l n nhau. Làng ngh sơn mài Phù Lào (Tiên Sơn - B c Ninh) thư ng l y quỳ vàng, quỳ b c c a làng Kiêu K (Gia Lâm), l y gi y dó c a làng ông Cao, l y v i màn c a làng ình C , l y vóc ho c s n ph m ch m kh c c a làng Phù Khê, l y ngu n sơn thô c a Phú Th , Yên Bái và l y ngu n d u tr u, d u trám c a L ng Sơn, Cao B ng... Hà N i ngày nay v n là u m i t p trung nguyên li u và các b c ch tác ngh thu t sơn mài n i ti ng. a ph n h có g c thành viên c a các làng ngh truy n th ng nh p cư Hà N i và t o nên 36 ph phư ng ngày trư c. Sơn mài th i hi n đ i Hi n nay, tranh sơn mài s d ng nguyên li u là sơn Nh t ư c dùng khá ph bi n. Do sơn ta có h n ch là d gây tác ng ph cho ngư i s d ng (b "sơn ăn"), ngoài ra, khi dùng sơn ta, tranh l i ph thu c vào th i ti t khá nhi u. Khi th i ti t có m cao thì sơn càng nhanh khô, n u th i ti t khô ráo ( m th p) thì sơn r t lâu khô. Do v y, sơn ta ít khi ư c dùng t i các nư c có khí h u khô ráo. Trong khi ó, sơn Nh t l i nhanh khô và làm cho vi c ai ó mu n v tranh nư c ôn i cũng có th th c hi n ư c. Nhưng khi s d ng sơn Nh t, tranh ư c
  5. bóng, bây gi ngư i ta thư ng dùng m t l p sơn trong (sơn cánh gián) ph ra bên ngoài tranh, còn n u tranh sơn mài dùng sơn ta, ch c n l y n m tóc r i xoa lên tranh, ho c dùng bàn tay có m (có ít m hôi) xoa lên tranh, tranh s r t bóng. Tuy nhiên, tranh sơn màu dùng sơn ta v n ư c ưa chu ng hơn vì s công phu trong quá trình làm tranh và khi nhìn, nó t o sâu cho b c tranh hơn. Sơn mài ngày nay không ch còn ng d ng s n xu t tranh sơn mài, hoành phi hay câu đ i... nó còn đư c phát tri n đ s n xu t các m t hàng n i th t cao c p như bàn gh , Các h a sĩ n i ti ng v i tranh sơn mài Trư c th p niên 1930, ngư i ta ch dùng sơn ta trong trang trí th cúng, làm hàng m ngh . Vào th i gian này, m t s h a s Vi t Nam u tiên ang h c như Tr n Quang Trân, Nguy n Gia Trí, Ph m H u, Nguy n Khang, Tr n Văn C n và ngh nhân inh Văn Thành ã m nh d n th nghi m ưa k thu t sơn ta vào làm tranh ngh thu t. Nh ng b c tranh sơn mài n i ti ng • H i chùa (1939) c a Lê Qu c L c (tác ph m tiêu bi u cho tranh ch t li u sơn mài th k 20) • Nam B c m t nhà (1961) c a Nguy n Văn T (tác ph m tiêu bi u cho tranh ch t li u sơn mài th k 20)