Xem mẫu

  1. Tạp chí Nghiên cứu Dân tộc VĂN HÓA TRUYỀN THỐNG VÀ PHÁT TRIỂN NGHI THỨC HÁT TIỄN HỒN CỦA CỘNG ĐỒNG người Thái Phương Đoàn(1) - Lê Thúy Quỳnh(2) H iện nay, nghi lễ hát tiễn hồn người chết về Mường Trời của cộng đồng Thái trong tang ma vẫn còn, song những cách thức tỉ mỉ theo nghi thức cổ, giàu giá trị nhân văn đã và đang bị mai một đi ít nhiều. Tìm hiểu và quan tâm tới những giải pháp tích cực trong tâm linh con người về cõi chết cũng là yếu tố quan trọng không kém trên phương diện chăm sóc đời sống tình thần tích cực cho nhân dân cũng như thắt chặt mối quan hệ gắn bó đoàn kết trong một quốc gia phong phú sắc tộc như Việt Nam ta. Từ khóa: Nghi thức, hát tiễn hồn, dân tộc Thái, dân tộc thiểu số Dân tộc Thái có trên 1 triệu người sinh sống Trước đây, lễ hát tiễn hồn của người Thái tập trung chủ yếu tại các tỉnh Lai Châu, Điện Biên, thường được kéo dài vài ngày, ngày nay do ý thức Sơn La, Hoà Bình, Yên Bái, Nghệ An, Thanh Hoá được những quan niệm tiến bộ về vệ sinh và hủ và sinh sống rải rác ở một số tỉnh miền núi phía tục tốn kém nên đồng bào đã rút ngắn thời gian để Bắc và Tây Nguyên do di cư. Dân tộc Thái còn người chết ở lại nhà nên lễ hát tiễn hồn thường chỉ có những tên gọi khác là Táy và có các nhóm Táy kéo dài trong khoảng thời gian một đêm cuối cùng Đăm, Táy Khao, Táy Mười, Táy Thanh, Hàng người chết còn ở tại gia. Nếu ngày mai đưa người Tổng, Pu Thay, Thổ Đà Bắc. Tiếng Thái thuộc hệ chết tới rừng ma (Pá hươn) an táng thì thời gian ngôn ngữ Tày-Thái. của nghi lễ bắt đầu từ sau bữa cúng cơm chiều cho Về tâm linh, dân tộc Thái quan niệm con người chết và kéo dài cho tới gà gáy sớm mai. người bao gồm hai phần là phần hồn và phần thân Nghi lễ dài hay ngắn cũng phụ thuộc vào xác, phần hồn có sự gắn bó khăng khít với thân thể, văn bản khắp tiễn hồn dài hay ngắn theo từng địa hồn là một dạng phi vật thể, nhưng là thể sống của phương khác nhau: Văn bản khắp tiễn hồn của con người. Nếu không có hồn sự sống không tồn người Thái đen ở Mường Thanh (dài hơn 3000 câu) tại, thể xác của con người lúc bấy chỉ thuần túy là thì nghi lễ diễn ra từ chiều tối tới khi trời sáng hôm vật thể vô tri, vô giác. Cũng như nhiều dân tộc thiểu sau mới kết thúc; văn bản khắp tiễn hồn của người số Việt Nam, người Thái rất coi trọng tang ma. Với Thái trắng ở Mường Tè Xã – Lai Châu (dài hơn họ, tang ma là việc hệ trọng để con người thực hiện 400 câu) thì thời gian diễn ra nghi lễ chỉ kéo dài hành trình chuyển từ cảnh giới này đến cảnh giới khoảng 2 tới 3 tiếng,... Dù thời gian diễn ra nghi lễ khác. Trong quá trình chuyển đổi đó, phần thể xác ở từng địa phương dài ngắn khác nhau, xong nghi và linh hồn vẫn không tách rời nhau. Với họ, chết lễ ở tất cả các địa phương đều chỉ xảy ra khi có sự không phải là dấu chấm hết, vì sau khi chết, linh kiện tang ma và nghi lễ đó không được ấn định vào hồn sẽ về với quê cha đất tổ - Mường Trời, để tiếp bất kỳ một thời gian nào trong ngày. tục thực hiện những ước mơ chưa thành hiện thực Không gian của nghi lễ là không gian đau nơi trần thế. Vì thế, trong tang ma của người Thái thương, bi thiết giã biệt tại gia đình, tại cộng đồng diễn ra nghi thức hát tiễn hồn độc đáo, đậm chất bản mường. Thời gian tổ chức lễ hát tiễn hồn diễn nhân văn. ra vào ban đêm cũng đã tạo cho nghi lễ đắm chìm 1. Thời gian và không gian diễn ra nghi lễ vào một không gian huyền ảo, dễ dàng cho các Mo lớn dắt dẫn tất cả bà con trong gia đình, bản mường Ngày nhận bài: 10/10/2016. Ngày duyệt đăng: 30/11/2016 (1) Học viện Dân tộc; e-mail: phuongdoan@cema.gov.vn 39
  2. Tạp chí Nghiên cứu Dân tộc VĂN HÓA TRUYỀN THỐNG VÀ PHÁT TRIỂN người chết như cùng về một cõi của thế giới bên sống và lao động hàng ngày chia cho người chết để kia, tiễn người quá cố về với Mường Trời. Nhờ đó người chết có đủ để ăn, để ngủ, để cày cấy, trồng mà không gian diễn xướng trở nên hư ảo, bi thương trọt chăn nuôi... và linh thiêng hơn bao giờ hết. 3. Tiến trình nghi lễ gắn liền với quá trình 2. Cách bài trí đồ cúng lễ, ý nghĩa của các diễn xướng độc đáo vật dụng cúng lễ 3.1. Chủ điều hành và các bước tiến hành Đồ cúng lễ của lễ tiễn hồn thường có rất nghi lễ nhiều thứ khác nhau. Mâm cúng lễ nhiều hay ít Khi trong nhà có người ốm, hấp hối rồi qua cũng còn tùy thuộc vào điều kiện kinh tế của từng đời,... thường có rất nhiều các bà Một, ông Mo tiến gia đình, hay tùy thuộc vào tuổi lớn nhỏ của người hành các nghi lễ như: Cầu cho người ốm khỏi bệnh quá cố. Nếu là với người cao niên có một cuộc đời khi người ốm mới mắc bệnh; cúng tìm hồn lạc khi đầy đủ ý nghĩa trách nhiệm với gia đình bản mường người chết sắp hấp hối và vừa mới qua đời,... Các thì đồ cúng tế bao giờ cũng trang trọng và đầy đủ. lễ này được coi là những lễ nhỏ và có thể do các Về cơ bản đồ cúng phải có gà vịt, xôi trắng, Mo (chức sắc thấp) đảm nhiệm. Nhưng với lễ tiễn rượu cùng với những vật dụng chia của cho người hồn về Mường Trời thì dứt khoát phải do Mo lớn chết. Chính giữa nơi làm lễ, cả trong tang ma của tiến hành (người Thái gọi họ là Mo Luông). Bởi chỉ Thái đen hay Thái trắng đều có một mâm chính có Mo Luông mới có đủ uy lực, pháp thuật dẫn dắt bày biện các thứ theo tuần tự: Lớp dưới cùng là gạo người chết đi tới Mường Trời, vì trên con đường tới trắng đổ đầy trên mâm; xung quanh có bày trầu cau Mường Trời sẽ phải qua nhiều vùng đất dữ nhiều và 4 chén rượu nhỏ đặt 4 góc mâm; trên cùng nằm ma quỷ, hiểm nguy, qua nhiều thác ghềnh... nếu vị trí chính giữa của lớp gạo trong mâm có một không có uy lực giao tiếp với mọi đẳng cấp thần chiếc vòng bạc, trong vòng tròn của chiếc vòng bạc linh của Mo thì người chết không thể đi qua được. có đặt một quả trứng gà. Mâm gạo này là thứ chủ Thày Mo tiến hành các thủ tục lễ tiễn hồn và đồng chốt trong đồ cúng của lễ tiễn hồn. Các thứ gà, vịt, thời là người điều hành gia chủ cùng tham gia các rượu, thịt, xôi cùng các vật dụng chia của được bày công việc để đưa người chết về Mường Phạ. biện hài hòa, hợp lý xung quanh chiếc mâm chính. Theo trình tự của lễ tiễn đưa, đầu tiên Mo sẽ Những đồ vật chuẩn bị cho đêm cúng tiễn gọi hồn người chết dậy, ăn cơm uống rượu cùng hồn người chết về Mường Trời mang nhiều ý nghĩa thân quyến, bà con bản Mường, nói lời chia tay tới quan trọng trong tâm linh cộng đồng người Thái. tất cả mọi người, sau đó làm lễ chia của cho người Mâm lễ có gạo, trầu cau, rượu và chiếc vòng bạc chết, gọi người chết tới nhận từ những đồ dùng cùng quả trứng ở giữa là biểu hiện của những triết thiết yếu như: Gạo; thịt; chăn màn; gối ngủ, cho tới lý giàu ý nghĩa nhân sinh: Gạo thể hiện sự mong các vật dụng lao động, giống má chăn nuôi trồng muốn ấm no cho người chết khi về thế giới bên kia; trọt,.... Tiếp đến, Mo chuyển sang thủ tục tiễn đưa trầu cau và rượu là biểu hiện tình cảm lưu luyến người chết về Mường Trời. Đây cũng là thủ tục kỳ tiễn đưa của người sống dành cho người chết. Đồng công, diễn ra lâu nhất trong lễ tiễn hồn. Người chết thời khi người chết đặt bước chân đầu tiên tới thế muốn đi về tới Mường Phạ phải đi lần lượt tới từng giới bên kia thì những sự vật đó cũng còn là thứ cho chặng đường trên cuộc hành trình. Thông thường người chết mở đầu câu chuyện, hòa nhập với thế người Thái chia chặng đường đi về Mường Trời giới Mường Ma, Mường Trời. Độc đáo hơn nữa đó thành 4 chặng lớn, đưa linh hồn qua một chặng lớn là chiếc vòng bạc cùng quả trứng gà đặt trên chốc này thì Mo lại dừng lại trong khoảng thời gian đủ mâm là biểu tượng mang đậm ý nghĩa phồn thực để cho khối Nhinh Xao (các con rể trong gia đình) trong đời sống của người Thái, tượng trưng cho sự cắt cử một chàng rể đem thả xuống suối khe gần sinh sôi nảy nở không ngừng ngay cả khi người bản một chiếc bè nhỏ, trên chiếc bè có trang bị đủ chết đã về thế giới bên kia. Các vật dụng trong đời các loại cờ ma, và một chú gà con buộc trên bè. 40 Số 16 - Tháng 12 năm 2016
  3. Tạp chí Nghiên cứu Dân tộc VĂN HÓA TRUYỀN THỐNG VÀ PHÁT TRIỂN Người Thái quan niệm chiếc bè sẽ là sự vật đưa sắt/Xếp nó vào trong hòm đồng, đem chốt để đấy,... linh hồn người chết đi đúng từng chặng đường, con Nhờ vào những khả năng khác thường cầm gà buộc trên bè sẽ có uy lực giữ lại một phần linh dao, dẫm lên sắt nung đỏ mà thày Mo đảm nhận hồn ở chặng đường đó. Thông thường mỗi lễ tiễn được vai trò của vị Tướng dẫn đoàn âm binh đi hồn thường được chuẩn bị tối thiểu là 2, tối đa là 4 trong rợp bóng cờ sẳm, cờ sét, cờ hồng đào... qua chiếc bè như vậy. các chặng đường gian khó đến với Mường Phạ. Khi Chặng thứ nhất Mo phải đưa hồn người chết qua mọi chặng đường của cõi phi, phải có Mo trong tới là thế giới Đẳm Đoi (người Thái gọi là thế giới vai trò giao tiếp với những quan binh thì linh hồn tổ tiên), tới chặng đường này Mo sẽ phân chia một mới có thể qua được các cửa đi: Anh lính nhỏ canh phần hồn của người chết ở lại làm ma tổ tiên. Sau cửa kia ơi!/Mở cửa to cho nó vào đi/Mở cửa lớn chặng đường đi tới Đẳm Đoi, Mo tiếp tục đưa hồn gỗ nghiến cho nó vào đi/Mở cửa, không mở không/ người chết về nơi quê tổ của người Thái, một phần Bạc trăm nén tôi thuê/Vải ba trăm sải tôi mướn,... hồn của người chết lại ở lại nơi đây để làm ma gắn Hình tượng Mo Luông vừa mang yếu tố đời bó với quê cha đất tổ. Sau đó, Mo tiếp tục đưa hồn sống thực,vừa mang cả màu sắc tín ngưỡng khi người chết tới sông Ta Khum – Ta Khái, vượt qua giao tiếp với âm binh. Đặc biệt ở những chi tiết làm dòng sông ấy là người chết đã về tới Mường Trời. việc mang rõ tính thực dụng với lính canh khi qua Tới Mường Trời rồi hồn ma ở lại nơi đây cùng tận cửa vào những chặng đường mới (việc lo lót cho hưởng cuộc sống đầy đủ sung sướng và lại tới một quan lính những nơi cửa lớn ra vào là chuyện vốn ngày nào đó khi đã hội tụ đủ nhân duyên tái sinh về có trong đời thực). Như vậy, từ những kinh nghiệm kiếp người sẽ có một bà Me Bảu tới làm phép giúp đời sống thực của thày Mo, thày sẽ có vai trò đứng linh hồn đầu thai trở lại kiếp người. ra thu xếp công việc, ứng xử với những khó khăn, Nếu nghiên cứu kỹ càng văn bản Khắp được cản trở linh hồn trên con đường tới Mường Phạ. thày Mo sử dụng trong nghi lễ thì ta càng cảm nhận Cùng khả năng giao tiếp với thần linh và được rõ ràng hơn về vai trò của Mo Luông trong các linh hồn cõi Mường ma, thày Mo còn có thêm nghi lễ này. Mo như một hình tượng nghệ thuật những khả năng khác thường. Ví dụ trong cách độc đáo mà cộng đồng Thái đã dày công khắc họa. di chuyển để dẫn hồn người chết đi tới thế giới Trên con đường tới Mường Phạ trải qua bao hiểm Mường Phạ, bước đi của thày không còn là bước trở, hình tượng thày Mo trở thành hình tượng phi chân di chuyển bình thường mà đã mang tính hùng thường dẫn dắt linh hồn người chết cũng như toàn mạnh, chinh phục thần tốc, khả năng thần kì, siêu bộ linh hồn những người tiễn đưa đi đến nơi về đến phàm:… Nơi cõi trời mây phủ mênh mang/Nhảy chốn. Điều đặc biệt là hành trình của thày Mo xuất lên cưỡi trên mình con rồng hùng/Nhảy lên cưỡi hiện trong văn bản với những chi tiết hết sức đời mình ngựa phi đi/Nhún lượn tựa tung còn/Tựa như thực nhưng vẫn gợi lên sự linh thiêng, kỳ vĩ: Trời loài rồng lượn xuống đồng,... Và cũng để làm được đã sinh ta xuống trần gian để làm Mo/Ta xin cưỡi công việc dắt dẫn linh hồn về cõi phi, ngôn ngữ của trên mình trâu sừng cong đến để đọc lời Mo/Cưỡi thày Mo trong tác phẩm cũng mang tính cách của trâu sừng khoẻ đến để tiễn đưa,... những mệnh lệnh và khẩu quyết: - Hết đời cây phải Thày Mo là người của trời sai xuống cõi biến vào không trung/Đời người tàn phải biến về trần, sống trong cuộc đời thực để đảm nhận trọng cõi trời... - Qua đây qua cho nhanh/Nhanh nhanh trách phần tâm linh cho con người chốn trần gian. như chèo thuyền qua ghềnh thác,... - Hỏi một tý rồi Con người ấy sống trong đời thực, gắn bó với đời qua/Hỏi nhiều lên mường Bun không hay,... Trong thực và làm được những việc khác thường, đem tác phẩm những từ ngữ, câu nói như trên được lặp lại sự tốt lành cho mọi người: Lòng không gan tôi đi lặp lại nhiều lần trong tác phẩm. Ngôn ngữ của không cầm dao/Dạ không hùng tôi không dẫm lên thày Mo có tác dụng điều chỉnh con người và linh sắt nung đỏ/Tôi sẽ tiễn đưa điều ác vào trong hòm hồn vững bước trong hành trình về cõi Phi. Số 16 - Tháng 12 năm 2016 41
  4. Tạp chí Nghiên cứu Dân tộc VĂN HÓA TRUYỀN THỐNG VÀ PHÁT TRIỂN Qua hình tượng Mo của Lời tiễn hồn ta thấy ngân nên sẽ không có người khóc mà có sức tạo rõ trong đời sống của cộng đồng Thái, thày Mo niềm xúc cảm trong mỗi người nhưng vẫn như bị rất quan trọng, gắn bó với đời sống tâm linh của ghìm nén lại. Sau câu ngân dạo đầu đó, Mo bắt họ. Không chỉ xuất hiện trong nghi lễ tang ma, đầu hát nói đọan văn bản cần hát. Tới khi kết thúc mà trong các lễ hội tâm linh của người Thái như: phần hát của đoạn văn bản ấy, tiếng hát khóc gọi Cúng Xên bản xên mường; lễ hội cầu mùa,... đều người chết lại ngân lên: Ô...nải ...u... oa... Lúc này phải có sự chủ trì của thày Mo. Ấy chính là một thì mọi người quanh linh cữu sẽ cùng đồng thanh yếu tố quan trọng để làm phong phú thêm những khóc. Tiếng khóc được bật ra từ sự ghìm nén tình bản sắc văn hoá mang tính sắc tộc sâu sắc của cảm trước đó nên rất thảm thiết, dễ dàng làm xúc cộng đồng Thái Tây Bắc Việt Nam. động lòng người, kể cả những người không phải là 3.2. Nghi lễ gắn bó chặt chẽ với hình thức con cháu họ hàng. diễn xướng độc đáo Như vậy ta thấy giai điệu chính của văn bản Từ những đọan nhỏ nhưng có bố cục nội Khắp này là phần hát xướng mà đầu và cuối từng dung chặt chẽ đó, thày Mo đã chia thành từng phần đọan hát. Nó mang tính lĩnh xướng dân gian rất rõ để lĩnh xướng. Trước tiên là phần hát dạo đầu, sau ràng. Đặc điểm lĩnh xướng ấy, thể hiện không khí đó tới phần hát nói, kể lại văn bản,và kết thúc lại là cộng đồng bản mường Thái trong những tình cảm phần lĩnh xướng theo âm điệu kéo dài, buồn thảm: tốt đẹp nghĩa tử là nghĩa tận. Tiếng khóc trong đám Ô.... Nải... u... oả..../Me một cò chắng va báu đi/ hát tiễn hồn cũng là tiếng khóc của cộng đồng dòng Chắng khắp một lột cai mợ đu/Cốc sổi nôn/Côn họ và bản mường dành cho người chết. sổi minh/Cáp cốc cò hắng ngạng/Cáp căng cò... TÀI LIỆU THAM KHẢO hắng... lảng... Nải ... ú ...oa./ ...Ô....nải ...u...oả..../ Loong hợ chắng họt tị đăử tặn đăử..../Loong hợ 1. Lê Ngọc Thắng (1998), Đôi nét về tín chắng họt ta nạ chự chêm đai/Phiêng đanh tẳng ngưỡng dân gian Thái // Văn hóa và lịch sử người tịch ta/Cai nỉ chắng họt Vặng... Tâu.../Vằng Tâu mị Thái ở Việt Nam, Nxb. Văn hóa Dân tộc, Hà Nội, đán tẳng cang nặm/Mị Pa cốt - pa cá dú đom vặng/ tr. 604- 614. Tuộng nọi lưng lè cai/Tuộng lai khửn mượng Bun 2. Hoàng Lương, Văn hóa các dân tộc Tây baử... mả... Ô ...nải ...u...oa..... Bắc ở Việt Nam. Nxb Lao Động, Hà Nội, 2005. Cách hát như trên, trong nghi lễ tiễn hồn, khi 3. Cầm Trọng, 1978, Người Thái ở Tây Bắc Mo lĩnh xướng đã không tạo ra tiếng khóc trong sự Việt Nam, Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội. ồn ào huyên náo. mà phải qua sức gợi cảm của thày 4. Cầm Trọng (2007), Huyền thoại Mường Mo và sự thương đau được mọi người nhập tâm và Then, Nxb. Văn hóa Dân tộc, Hà Nội. khóc đúng lúc cảm thấy bi thiết nhất. Chẳng hạn trong mỗi đọan lĩnh xướng của Mo đã minh hoạ 5. Trần Bình, Văn hóa các dân tộc thiểu số ở trên, câu hát theo điệu hò đầu tiên Ô...nải...u... vùng Tây Bắc. Khoa Văn hóa Dân tộc thiểu số, oả.... là câu khởi đầu của Mo. Khi câu đầu tiên này trường Đại học Văn Hóa Hà Nội. H.2012 ABSTRACT RITE OF HAT MONEY THAN SINGING AT THAI COMMUNE Currently, farewell ceremony for the dead of the community Heaven Muong Thai in funeral remains, but the meticulous manner in accordance with ancient rituals, rich in human values have been eroded away at much. Learn and be interested in the positive solution of the human spirit of the dead is also equally important factor in terms of the spirit of life care for people’s positive as well as tighten the relationship bond national unity in an ethnically rich as our Vietnam. Keywords: Ritual, practice singing soul, heaven Muong, Thai ethnicity, ethnic minorities. 42 Số 16 - Tháng 12 năm 2016