Xem mẫu

  1. Ngh thu t múa Vi t Nam theo dòng ch y th i gian Trên m nh t Vi t Nam, 54 dân t c anh em cùng sinh s ng như 54 lo i ch s c màu r c r d t nên t m th c m hình ch S. Trong ó, s a d ng, phong phú, nh ng c trưng, c i m tiêu bi u c a t ng dân t c th hi n qua các i u múa chính là m t ph n t o nên b n s c dân t c trong văn hoá Vi t Nam. T ngh thu t múa dân gian truy n th ng… Ngh thu t múa Vi t Nam t khi hình thành ã mang d u n c a cư dân nông nghi p g n bó v i thiên nhiên, muông thú v i các vũ i u t c nh s n xu t, săn b n. Nh ng hình nh i thư ng i vào múa ư c cách i u hay úng hơn là ngh thu t hoá b ng tài năng c a ngư i ngh sĩ. Cho nên ngh thu t múa gi v trí quan tr ng và là m t thành t trong văn hoá Vi t Nam. i s ng c ng ng, c ng c m ư c th hi n rõ nét qua múa, vì nó không ph i là s di n t u c a m t ngư i mà là ho t ng c a m t nhóm ngư i s d ng ngh thu t ph c v qu n chúng. Th c t r t khó nh m c ư c th i gian ra i c a ngh thu t múa Vi t Nam. Nhìn chung, các nghiên c u ch ra r ng ngh thu t múa ã ra i t kho tàng di n xư ng dân gian (g m c ph c v tín ngư ng và nhu c u thư ng th c c a con ngư i). N u như trư c th k X múa thư ng ư c dùng trong tín ngư ng, thì t khi có nhà nư c c l p, ngh thu t múa ã phát tri n r ng hơn trong dân gian và ư c nâng cao v ngh thu t b i tri u ình phong ki n. H u như ph i n d p h i làng, t l nơi tôn mi u, ngư i nông dân làng xã m i có d p
  2. thư ng th c ngh thu t múa, nhưng nó ã ăn sâu vào ti m th c c a h , và chính h l i tác ng tr l i, phát tri n múa dân gian. Múa dân gian và múa cung ình phát tri n trong nh ng i u ki n không gi ng nhau và có cách ti p c n riêng c a t ng lo i. i u ó ch y u ph thu c vào nh ng ngư i t ch c, di n viên và khán gi ti p nh n. c p t i múa dân gian có th cho th y s phát tri n c a lo i hình này và vai trò c a nó trong l ch s . Múa dân gian là lo i hình ngh thu t múa ư c bi u di n trong qu n chúng do nh ng ngư i di n viên không chuyên bi u di n. Bình thư ng h là nh ng ngư i nông dân, khi h i làng, h i t c n h tham gia t p luy n và bi u di n. Tri u ình phong ki n th hi n s quan tâm và có nh ch rõ ràng nhân dân th c hi n. Năm 1025, Lý Thái T t ch c qu n giáp cho nh ng ngư i múa hát ph c v làng xã, khi m h i vào ám t xuân. Th i kỳ này ã xu t hi n các phư ng múa do nhân dân t t ch c. Nhà Tr n phát tri n múa hát dân gian làm tăng tinh th n và hoà khí nhân dân, góp phân oàn k t dân t c. Nhưng vào th i h u Lê, múa hát dân gian b h n ch , c bi t múa hát c a các dân t c thi u s b coi thư ng. n th i Nguy n, múa dân gian và cung ình ã tách r i nhau. Múa cung ình t p trung vào ch c năng l th c ho c bi u tư ng vương quy n, còn múa dân gian ư c b o lưu b ng nh ng phong t c, l nghi. Trong múa dân gian, nhóm c nh t ư c quy vào nh ng i u múa ph n ánh l nghi nông nghi p như: múa Ch y Cày, Tùng rí, múa Mo. Chúng là nh ng i u múa không có hát mà di n theo nh p tr ng chiêng v i âm hình, ti t t u khá ơn gi n. Nhóm mu n hơn ư c sáng tác trong th i phong ki n dân t c, g n v i t c th Thành Hoàng, anh hùng gi i phóng dân t c như i u múa D m ( Th Lý Thư ng Ki t), múa Dô ( Th T n Viên và b tư ng c a ông), múa Xuân Ph (Pha tr n y u t cung ình và dân gian)…
  3. N i dung múa dân gian có 3 i u chính: C u th n linh ho c chào h i, S n xu t ho c chi n u ch ng thiên tai, ngo i xâm; Tình yêu lao ng. Ngôn ng c a múa dân gian ch y u là các ng tác ph n ánh quá trình lao ng c a ngư i dân làng xã: i c y, ánh cá, săn thú,…Song nó không quá d dãi mu n th hi n sao cũng ư c. Ngư i Vi t có nh ng i u múa tr ng, èn, qu t và c bi t là nh ng ng tác múa tay không v i tính ch t n i b t là s m m m i, uy n chuy n, tr tình, khoan thai. Ngư i ngh s ưa vào ng tác múa tính hài hoà ăng ic av p; ng tác th hi n c gi i tính c a nhân v t: n múa m m m i, uy n chuy n, khoan thai, múa tay là chính v i nh ng ư ng tròn trĩnh, u n lư n, không gãy góc, cơ th không v n ng m nh, chân thư ng khép kín và dùng g i; múa nam phóng khoáng v i ng tác tay chân m r ng, kho nhưng trong c ng có m m. ng th i tình c m và tính cách nhân v t cũng ư c th hi n ng tác múa. Nh ng ư ng nét lư n sóng ư c th hi n qua nhi u ng tác múa, tuy n múa, i hình múa làm tôn nên s c thái văn hoá lúa nư c và nh ng v duyên dáng, tinh t , kín áo c a ngư i Vi t. Nh ng i u múa ô, múa khèn c a ngư i Mông, nh ng i u múa khiên, múa giáo c a các dân t c Tây Nguyên, xét v m t lu t ng, t o hình và tuy n múa nó có nhi u i m phong phú và khác bi t. Chính vì l ó, nên trong m i tác ph m múa òi h i ngư i biên o múa ph i n m b t ư c m t cách chính xác nh ng y u t ngôn ng , i hình, c u trúc múa và nh ng y u t môi trư ng, xã h i, phong t c, t p quán, ph n “h n”, ph n “s c” riêng bi t c a m i dân t c. Ví d như: ng tác vai n chính (Ti u Kính) khác v i ng tác vai n l ch (Th Màu). Ti u Kính gu n i ngón tay m t cách chân phương, tu n t , còn Th Màu gu n i ngón tay m t cách ngo t ngoéo và chuy n ng tác t ng t: khi thì ch m rãi, khi thì nhanh và d ng th ngón tay d dang. Tính ch t ư c l có trong múa dân gian nhưng không quá siêu th c, huy n bí, không s , l ng l y mà bình d , trong sáng, hài hoà cân i, ph n nh quan
  4. ni m th m m c a dân t c. Sinh ho t văn hoá thông qua bi u di n múa ư c ngư i dân thư ng th c c trên phương di n c m th và hi u bi t. S phát tri n c a múa dân gian trong c ng ng ưa n s phong phú v làn i u và tích di n. Ngư i ngh sĩ dân gian xu t phát t làng quê, g n bó v i cu c s ng nông thôn nên h hi u và di n g n v i i s ng c a ngư i dân làng xã hơn. M i mi n có nh ng i u múa c trưng và cũng có khi s c trưng y ư c lan to ra nhi u c ng ng ngư i khu v c khác. S di chuy n t không gian văn hoá này t i không gian văn hoá khác, t thân ngh thu t múa không làm ư c, mà chính giá tr c a nó ã ưa n nhi u vùng khác nhau. Khi phân lo i các i u múa dân gian, i u áng chú ý là s xu t hi n ph bi n c a i u múa chèo thuy n m i mi n t nư c, i vào sinh ho t văn hoá tinh th n c a các c ng ng nhi u khu v c khác nhau. Nh có s giao lưu văn hoá gi a nhi u t c ngư i ã t o ra nét phong phú cho i u múa chèo thuy n. Múa Dô ( n Khánh Xuân) hay còn g i là Xuân ca cung t i làng Li p Tuy t, xã Li p H , huy n Qu c Oai, t nh Hà Tây. ây là i u múa th th n T n Viên và các b tư ng c a ông. Trong các ph n như hát th , hát chúc, hát dâng hương, dâng rư u có múa tay ( Tay c m qu t tư ng trưng cho mái chèo). Các tay chèo (g i là “con”) ng thành hai hàng d c, hư ng th ng vào bàn th và hát v a xô làm ng tác chèo thuy n. Tay chèo thuy n (b ng qu t), chân trái hơi chùng g i, chân ph i hơi nhún khi ti n khi lùi, ngư i hơi v phía trư c (không gian là hai vuông chi u v i). Hà Tây có h i hát chèo T u khá n i ti ng. ây là hình th c di n xư ng dân gian t ng h p, v a hát v a múa có các trò chơi. Các bài hát có dân ca nghi l (hát th ) và dân ca tr tình (hát b b ). H i hát chèo t u b t u t ngày r m n h t ngày 23 tháng Giêng, di n ra T ng G i (Ph Hoài c), nay là xã Tân H i,
  5. Huy n an Phư ng, T nh Hà Tây. chu n b cho bu i hát, ngư i ta làm thuy n r ng b ng g dài 4-5m, r ng 2m, ch cho 13 cái t u và con t u (ngư i) i l i ca hát, gi a có l u nh trên c m c h i và 13 cái l ng cho 13 ngư i. Ngoài thuy n ra ngư i ta còn làm nh ng con voi có c m c . C voi và thuy n ư c g n bánh xe g cho d di chuy n. Hát chèo tàu có 3 hình th c: kh n, xô và ca khúc. Trong khi hát ngư i hát ph i k t h p v i ng tác múa như ang chèo thuy n. H i Hát B Tr o khá ph bi n vùng ng b ng duyên h i mi n Trung. Nó g n li n v i t c th cá ông c a ngư dân vùng ven bi n. Tham gia hát B Tr o là nh ng ngư dân trong làng chài, ư c l a ch n k và m c trang ph c truy n th ng khi hát. i B Tr o g m: t ng mũi, t ng lái và kho ng 10 thuy n viên. T tc u tay c m d m chèo ư c sơn ph t các màu. i hát ư c s p x p theo i hình như m t chi c thuy n: phía trư c là T ng mũi, sau là T ng lái và hai bên là các thuy n viên. H v a i v a làm ng tác chèo thuy n và hát, Ngoài nh ng h i hát có s d ng ng tác múa chèo thuy n trên, h u h t các a phương c a Vi t Nam u có nh ng l h i truy n th ng có s d ng i u múa này. S phát tri n c a i u múa chèo thuy n t c th n cách i u ( c m qu t thay cho c m mái chèo), nhưng không vì th mà ý nghĩa c a nó thay i. S dĩ có s chuy n bi n là do không gian bi u di n khác nhau. Ngoài m c ích tín ngư ng, i u múa này ã th hi n tình yêu lao ng và s c sáng t o văn hoá c a ngư i Vi t Nam. T hình nh c th c a i s ng, con ngư i ã nhân cách hoá thành hình tư ng ngh thu t. Qua hàng trăm năm, ngh thu t múa c a ngư i Vi t Nam ã phát tri n không ng ng, t i u th c ơn gi n n ph c t p, t quy mô m t vùng m r ng ra nhi u khu v c và phát tri n v i nhi u hình th c khác nhau, tr thành b n s c văn hoá Vi t Nam.
  6. … n s k th a và phát tri n ngh thu t múa Vi t Nam trong th i kỳ m i Bư c sang th k XXI – th k c a thông tin, khoa h c, công ngh , xu th toàn c u hoá trên các m t kinh t , khoa h c k thu t, văn hoá, ã và ang m ra nh ng cơ h i và thách th c m i. Cu n theo vòng xoáy ó, văn hoá ngh thu t nói chung, ngh thu t múa nói riêng ph i tìm cho mình nh ng bư c i, hư ng i m i thích ng và phát tri n. V n t ra cho nh ng ngư i làm công tác ngh thu t múa là ph i suy nghĩ, tìm tòi cái m i trong sáng t o nh ng tác ph m múa mang tính tư tư ng, th m m và giáo d c cao, th hi n ư c hơi th , nh p s ng c a ngày hôm nay. Có như v y, ngh thu t múa m i t n t i và áp ng ư c nhu c u thư ng th c c a công chúng trong th i i m i. N n ngh thu t múa Vi t Nam hôm nay ư c b t ngu n và k th a t n n ngh thu t múa dân t c truy n th ng. Trên cái n n c i ngu n ó, m i th h ã góp ph n sáng t o c a mình gìn gi và làm gi u hơn b n s c tâm h n dân t c b ng cách phát huy nh ng giá tr v n có, bên c nh ó c n ph i sáng t o nh ng y u t m i, s c thái m i trên cơ s ti p nh n và c i biên các giá tr c a s lan to văn hoá n i vi và ngo i lai phát tri n n n ngh thu t múa nư c nhà cho phù h p v i i u ki n, hoàn c nh c a dân t c mình. Gi gìn cái c t lõi, tinh tuý nh t trong v n múa, gi ư c cái “ c trưng”, “tiêu bi u” nh t t ó phát tri n và b xung cho hoàn thi n hơn v n múa c a dân t c, nó s là ngu n m ch b n s c văn hoá vô cùng quan tr ng các nhà biên o khai thác và k th a. K th a không ơn thu n là s khai thác và s d ng tinh hoa c a múa dân gian dân t c mà còn ph i bi t phát huy, b sung nh ng thi u h t c a nó.
  7. Múa dân gian dân t c Vi t Nam là h th ng múa phong phú, a d ng, nhưng i u ó không có nghĩa r ng nó ã hoàn ch nh, b t bi n. N m v ng và v n d ng ngôn ng múa nư c ngoài (múa ballet, múa hi n i…), m t di s n văn hoá c a nhân lo i ti p thu vào vi c sáng tác múa hi n nay, là vi c làm vô cùng c n thi t. Múa ballet, múa hi n i phương Tây v i h th ng ngôn ng ng tác múa khoa h c, linh ho t, có k thu t cao, nh ng bư c nh y dài trên không, nh ng vòng quay l n, cùng v i phương pháp c u trúc ngôn ng , c u trúc tác ph m ch t ch có tính lôgic cao…Có th s d ng nh ng nét tiên ti n ó hoà tr n v i ngôn ng múa dân gian dân t c giúp ph n ánh sâu s c hơn tâm tư, tình c m nguy n v ng c a con ngư i Vi t Nam ương i. Do ó, ph i công nh n r ng s có m t c a ballet c i n châu Âu và múa hi n i phương Tây nhi u nư c trên th gi i, ư c s d ng như m t phương ti n, phương pháp trong quá trình xây d ng ngôn ng múa c a mình, ã làm tăng lên hi u qu ngh thu t cho các tác ph m múa c a nư c ó. Chính vì v y mà s k t h p gi a hai dòng ngôn ng múa dân gian dân t c v i múa ballet c i n châu Âu ho c múa hi n i phương Tây ã tr thành m t xu hư ng trong th i i ngày nay. Vi t Nam, các nhà biên o múa cũng ã v n d ng phương pháp k t h p ngôn ng này áp d ng vào vào trong quá trình sáng t o nh ng tác ph m múa m i. Ngay t nh ng năn 60 c a th k XX, tác ph m múa Cánh chim và m t tr i c a biên o múa NSND Thái Ly ã như m t minh ch ng cho s k t h p ngôn ng ông – Tây, s k t h p hài hoà gi a múa dân t c Khơme và múa c i n châu Âu, t o nên s c s ng cho tác ph m múa này. Nh ng ư ng nét cong lư n c a ôi cánh chim, c a nh ng t o hình múa mang m dáng i u t nh ng b c tư ng và nh ng i u múa c s c c a dân t c Khơme, bên c nh ó là nh ng bư c quay, nh y l n và nh ng cách k t c u ngôn ng t h p, c u trúc tác ph m ã kh c ho ư c hình tư ng c a con chim vươn lên bay b ng dư i ánh sáng m t tr i. Tác ph m múa i n hình này mang m b n s c dân t c và nó thành như m t di s n c a n n ngh thu t múa Vi t Nam.
  8. Tuy nhiên, quá trình lai t o ngôn ng này òi h i các nhà biên o ph i nghiên c u m t cách khoa h c, tìm tòi và k t h p khéo léo, bi t nhào n n cái nào là chính, cái nào là ph , ng d ng chúng vào trong m i t h p múa, m i m t o n múa, khúc múa u có s liên k t lôgíc gi a nh ng ng tác múa dân gian dân t c v i nh ng ng tác múa nư c ngoài. Sao cho nhân v t, tác ph m m t m t v n mang phong cách, tâm h n dân t c, m t khác v n áp ng và hoàn thi n hơn v k năng, k x o múa, góp ph n làm phong phú hơn ngôn ng múa trong quá trình xây d ng múa dân t c hi n i. Bên c nh ó, cũng c n lưu ý hi n tư ng l m d ng ngôn ng múa nư c ngoài, s hoà tr n m t cách s ng sư ng, an xen ho c quá ham khai thác nh ng y u t k thu t cao c a ngôn ng múa nư c ngoài mà quên m t s tinh t , kín áo c a múa dân t c, ánh m t i các giá tr th m m v n có c a nó, gây cho ngư i xem nh ng c m nh n hoàn toàn trái ngư c, ph n c m trong hư ng th ngh thu t. Trên con ư ng sáng t o ngh thu t, các biên o Vi t Nam ã i b ng nhi u con ư ng khác nhau, tìm ki m sáng t o theo nhi u xu hư ng khác nhau cùng n m t ích – múa Vi t Nam dân t c hi n i. Chúng ta có th i m qua m t s xu hư ng sáng tác như: Xu hư ng phát tri n t ch t li u múa dân gian; Xu hư ng k t h p múa dân gian v i nh ng ng tác sinh ho t ương i; Xu hư ng k t h p múa dân gian v i múa nư c ngoài (múa ballet c i n và múa hi n i phương Tây). Dù sáng t o theo m t xu hư ng nào i chăng n a, th c ti n òi h i m i nhà biên o múa ph i n m v ng 2 y u t : Dân t c và hi n i – 2 y u t không th tách r i trong m t tác ph m múa hi n nay. Dân t c không ánh rơi truy n th ng, ánh m t chính mình, Hi n i phù h p v i nh p s ng m i, hơi th m i c a th i i. Ph i bi t coi tr ng v n múa dân gian, khai thác ch n l c và phát tri n chúng theo nh ng quy lu t th m m c a dân t c . ng th i, ph i bi t v n
  9. d ng ti p thu nh ng ưu i m t h th ng ngôn ng cùng phương pháp sáng tác c a dòng múa ballet châu Âu và múa hi n i phương Tây – c th là s linh ho t, khoa h c và có tính k thu t, k x o c a ngôn ng múa, cách k t c u ngôn ng t h p, câu, o n múa có tính phát tri n, có cao trào trong tác ph m, c u trúc tài tác ph m lôgic… c bi t là nh ng phương pháp tư duy tr u tư ng nhưng g i m , ư c th hi n thông qua tính t o hình sâu s c, gi u s c bi u c m, ư c k t h p v i tính ph c i u cao trong m t b c c không gian a chi u c a dòng múa hi n i phương Tây, s là nh ng s tìm tòi m i l v i nh ng y u t b t ng lúc thu n, lúc ngh ch t o nên nh ng giá tr th m m m i, s lôi cu n, s c h p d n y n tư ng cho tác ph m múa. ây, tính ch t dân t c và hi n i ph i ư c k t h p ch t ch , xen vào t ng hơi th c a t ng y u t ngôn ng , t o hình và c u trúc tài trong m i tác ph m múa. Gi i quy t t t v n dân t c và hi n i trong ngh thu t múa trên cơ s bi t k th a ngu n v n c a dân t c và ti p thu có ch n l c nh ng tinh hoa c a ngon ng múa nư c ngoài trong quá trình sáng t o ngh thu t s mang l i nh ng tác ph m múa có giá tr , có s c cu n hút cao, nhi u n tư ng và c m xúc mãnh li t cho công chúng ương th i. Trên sân kh u múa chuyên nghi p hi n nay xu t hi n nhi u tác ph m múa ư c công chúng ón nh n và ánh giá cao như: H n là ai?, Mùa xuân trên b n H’Mông, Y ăm, (NSND Công Nh c); Hương quê, Hoa mai n (NSND Chu Thuý Quỳnh); Pho tư ng c (NSND ng Duy Th nh); L i ru c a r ng, Mênh mang mùa xuân, Khai sơn phá th ch (NSƯT Anh Phương); M m t tr i, (Xuân Thanh); Cân b ng (Mai Anh); Tình quê (Thu Hà); S tích tr u cau (NSƯT Minh Thông); Còng Còng gió (Quang Minh)…. Nh ng tác ph m y thành công trư c h t nh nh ng ý tư ng m i, cách c u t c áo, di n t b ng th ngôn ng múa tiên ti n mà n n t ng là tinh hoa trong múa dân gian dân t c, ng th i mang m nh ng tinh th n tìm tòi, i m i. Các tác gi ã
  10. v n d ng ư c s k t h p cách nghĩ theo tâm lý dân t c, v i tính tri t lý th i i phù h p v i nhu c u th m m c a ngày nay. M t khác, qua các tác ph m trên chúng ta th y r ng: Quá trình gìn gi b n s c dân t c không ch ư c hi u như là quá trình phát huy nh ng giá tr v n có mà ch y u ph i sáng t o nh ng ư ng nét, s c thái m i c a dân t c d a trên nh ng c i m múa dân gian Vi t Nam theo nh ng phong t c t p quán, quan ni m o c, quan ni m th m m c a dân t c và s ti p thu có sáng t o tinh hoa ngh thu t múa c a các nư c trên th gi i. Xây d ng và phát tri n n n ngh thu t múa chuyên nghi p Vi t Nam b ng tâm huy t c a nhi u th h ngh sĩ n i ti p nhau ã t o nên b dày thành t u b ng nh ng tác ph m múa có giá tr cao áp ng nhu c u c a t nư c trong t ng giai o n. Nh ng gì mà ngành múa Vi t Nam t ư c, cho phép chúng ta tin tư ng r ng: Ngh thu t múa Vi t Nam ã và s có nh ng bư c ti n dài hoà mình vào bư c ti n c a dân t c, c a th i i.