Xem mẫu

  1. Ngh thu t c i lương v i v n truy n th ng Nói n sân kh u ca k ch c i lương, hi n nay còn có ngư i cho r ng nó chưa nh hình thành m t ngh thu t hoàn ch nh, ho c chưa có h th ng. L y cơ b môn nay xu t x t thính phòng ca nh c tài t em lên sân kh u, nên làn i u hò, lý, ca, ngâm càng phong phú bao nhiêu, thì b i u di n xu t càng nghèo nàn b y nhiêu. Do ó, h có n tư ng: sân kh u ca k ch c i lương không trình th c hóa như hát b i, m t b môn chuyên di n nh ng tu ng c i n, có nhi u thành t u xu t s c. Nh ng ý ki n trên ch c chưa ư c nhi u ngư i tán ng. Ai cũng bi t, ca k ch c i lương k th a truy n th ng sân kh u c h u c a hát b i. Nó ti p thu ph n nào v hình th c, nhưng ch theo m t t l có ch ng thôi. Chính nó ã tinh gi n, ti t ch bư c u t o thành m t sân kh u riêng bi t c a ngành ca k ch c i lương. Th nào là sân kh u riêng bi t c a c i lương? Chúng tôi nghĩ, ã là ngh hý k ch thì dù l i cũ hay l i m i ph i có b t ch riêng, gi ng nói riêng, i u ca riêng. Mà ã có nh ng cái riêng như v y,t hì t t thành ra m t l i sân kh u riêng. Hát b i có i u b và nói l i, hát nam, hát khách (b c xư ng), t u mã, b t bài, ngâm (xư ng thán) v.v... thì c i lương v i tư cách là m t lo i hình ngh thu t sân kh u, cũng dùng i u b và nói l i, nhưng i u b và nói l i không gi ng y h t như hát b i, mà ca thì bài b n cũng khác như: Hành vân,
  2. Lưu th y, Kim ti n, Bình bán, Xuân n , T i oán v.v... T i sao ngh thu t bi u di n c a hát b i thì nghiêm trang, bó h p trong khuôn kh , mà ngh thu t bi u di n c a c i lương thì r ng rãi, khoáng t? Theo chúng tôi ó là nh hư ng c a h tư tư ng và phép x th c a hai luông văn hóa (ngo i bang và dân t c), cho nên nó ph i có nh ng c i m khác nhau. Chúng ta không l y làm l khi th y di n viên hát b i ra sân kh u: ng thì ph i cúi r p như lưng cái khánh (khánh chi t), ng i thì khoanh tay như ôm cái tr ng (bão c ), i tròn thì ph i trúng như thư c quy, i vuông thì ph i trúng như thư c c , nhìn không ư c ra ngoài vòng v t áo, nói không ư c vư t quá ngôi th mình. Ph i chăng hát b i ã d a vào sách L ký mà bi u hi n ngh thu t di n xu t trên sân kh u c a mình ? Hình nh y là hình nh làm s ng l i trên sân kh u m t m u ngư i xưa: hình dáng nghiêm trang, i áp, ón chào u m c thư c, như theo m t cái nh p th i i ã nh s n. ó là m t quy lu t t t nhiên. Tìm hi u ngh thu t c i lương Như trên ã nói, c i lương t khi khai sinh n khi hình thành phát tri n, kinh qua nhi u ch ng ư ng, nhưng cũng r t nhanh chóng. Ch trong m t th i gian ng n mà hình th c “ca ra b ” ti n lên sân kh u, ti p theo là hát ch p; t hát ch p n ca k ch c i lương. V y “ca ra b ” là gì? Là ca hát có i u b minh h a. Hát ch p là cách hát g m nhi u bài liên ca c a t p th hát i nhau, có ng tác linh ho t, phong phú, ti n t i bi t l ng nó vào m t tích hát ng n, có ý nghĩa khuyên răn, có n i dung giao d c, d ng nên m t th lo i “ca k ch c i lương” mà bư c u ã di n tr n v n ư c hai v dài, tương i hoàn ch nh là: L c Vân Tiên, vi tt theo truy n thơ c a c Chi u, m t nhà nho yêu nư c mi n Nam, và Kim Vân Ki u vi t theo tác ph m o n trư ng tân thanh c a c Nguy n Du, m t thi hào c a dân t c. Sau ó, n các v : Lưu Bình Dương L , Cô Ba lưu l c, Tham phú ph b n, Sáu Tr ng, Duyên ch tình em, T tư ng, Áo ngư i quân
  3. t , Màn h nh phúc, Tơ vương n thác, T i c a ai, L tay trói ã nhúng chàm, Khúc oan vô lư ng, Ai b n chung tình, Tô Ánh Nguy t, i cô L u, Lan và i p v.v... Khán gi mi n Nam ã tìm th y trên sân kh u c a dân t c mình nh ng con ngư i Vi t Nam c h u, nh ng m u ngư i Vi t Nam th c s mà hình tư ng áng yêu áng quý c a Nguy t Nga, và áng thương xót như thân th Thúy Ki u. Dù di n theo truy n cũ th i “Tây Minh” hay óng vai ngư i con gái i “Gia Tĩnh” là truy n c a Trung Qu c, dù phóng tá c t truy n Back Street (T c Tô Ánh Nguy t) c a nư c Anh hay d a vào tác ph m La Dame aux Camélias (t c Trà Hoa n ) c a ngư i Pháp, thì l i óng v n rút ra t hi n th c xã h i Vi t Nam, nhân v t th hi n có nh ng nét tiêu bi u, i n hình cho con ngư i s ng trong xã h i Vi t Nam ương th i. Nghĩa là ã Vi t hóa t cách trang ph c, hóa trang n di n xu t. Tuy không gi ng h t như ngoài i, nhưng l i r t g n cu c s ng, ư c nâng cao, ư c c i ti n, nên ph n ông khán gi ưa thích. Nh ng nhân v t “tân th i” m c âu ph c, nh ng nhân v t “c i” m c nam ph c xưa... Nhưng c i lương không th k th a hát b i m t cách r p khuôn. Vì sao? Vì ngh thu t c i lương ph n ánh cu c s ng ch y u b ng bi n pháp ngh thu t hi n th c, m c d u nó ph i vay mư n các ngành ngh thu t khác như: vũ o, võ thu t, xi c, i n nh, h i h a, ki n trúc và iêu kh c, thi ca v.v... nhưng có tuy n l a, có b sung và c i biên. Ngh thu t v n ph i ph c v nhân sinh! Mu n “v nhân sinh”, ngh thu t ph i ph c v con ngư i, ph i i sát nguy n v ng c a con ngư i, ph i tác ng m nh m vào m c m và tư duy con ngư i! Dù mu n hay không, c i lương bư c lên sân kh u kho ng năm 19121 m t cách v ng vàng. Có hàng ngũ di n viên các lo i vai, có dàn nh c dân t c, có tác gi biên k ch, có nhi u tài v dân gian, c tích l n xã h i kim th i, có th y tu ng (h i này chưa có công tác o di n), có h a sĩ v trang trí, ph c trang, có ánh sáng v.v... t c là c i lương ã xác nh ch c năng, v trí và nhi m v c a mình
  4. là do nhân dân trao s m nh cho khá quan tr ng: em ngh thu t ph c v nhân sinh, giáo d c qu n chúng. Giáo d c nói chung thư ng d a vào hai y u t trong th gi i n i tâm c a con ngư i: trí quan và c m quan. Ngh thu t ph i rung ng ư c lòng ngư i và ph i huy ng ư c b óc con ngư i. Như v y s giáo d c v ngh thu t m i có hi u qu . B i vì, trong m t con ngư i, “s nh n bi t và s thích thú luôn luôn g n li n v i nhau. M t con ngư i không th ch bi t suy lý, mà còn ph i bi t yêu, ghét, bu n, vui...”. “Tình c m không ph i là cái ph n th p kém và i l p v i lý trí” (A- ri-xt t). Hu ng n a giáo d c c a sân kh u là m t l i “giáo d c gián ti p” thông qua ngh thu t du hý, trong ó khán gi là nhân dân lao ng ( a s là nông dân) t giác, t nguy n hư ng th ph n mua vui, gi i trí cho mình. Sau i chi n th gi i th nh t, ngư i lính m , n u ư c s ng sót h i hương, ã em theo c hơi hư ng và dáng d p xã h i Pháp v Vi t Nam. Phong t c, t p quán c c u b lung lay và tan rã trư c th l c ng ti n sai khi n. Sài Gòn, L c t nh ngày càng ông nh ng ngư i b n cùng n làm thuê, làm mư n, , kéo xe, mua gánh, bán bưng. Nông dân b lũy tre xanh, ng ru ng, lao vào xư ng máy, công, tư s , hãng tàu, nhà buôn v.v... “Vi c u tư m nh vào nông nghi p t sau chi n tranh th gi i l n th nh t ã làm cho a ch cư p nhi u ru ng t c a nông dân. Càng u tư m nh vào nông nghi p bao nhiêu, b n qu c càng làm cho nông dân phá s n b y nhiêu và bi n h thành tá i n ch có hai bàn tay tr ng”2. T ây, thành th có thêm nh ng nhân v t trư ng gi , ti u tư s n, trí th c, công ch c m i và các t ng l p th dân làm ngh ti u th công quen d n v i sân kh u c i lương. T t c nh ng c i m y làm cho m i thành ph n thành ph , dù nhà cao c a r ng hay hang cùng ngõ h m ho c u ư ng xó ch , u m n chu ng c i lương, vì h ã có m t nhu c u “ngh thu t lãng m n” thích h p v i “n p s ng m i” trong khi chán ghét n n “luân lý phong ki n h b i”.
  5. Nh ng khán gi m i c a c i lương h i ó là: lính t p, b i b p, cai th u, thông ngôn, kýl c, kinh l ch, chánh án, tr ng sư, bi n lý, th m phán, du h c sinh t Pháp v , nông dân t ru ng r y ra, và nh ng tay t chi ng giang h “ki u m i” c nam l n n t b n phương t l i... Thêm vào ó là Pháp, n, Hoa ki u thương m i (có l y v Vi t Nam) cũng h ng êm n thư ng th c sân kh u c i lương. Sân kh u “hia mão bào giáp” ã ư c thay th b ng “u-ve âu ph c”. Hai th i kỳ là c hai th h . Có nhân v t m i, t c ph i có bi u di n m i: - Vai nghi n trong v T tư ng - Vai gái “giang h quý phái”: Tơ vương n thác - Vai Má Chín (khách trú) cũng trong v T tư ng. - Vai b i bàn khách s n trong v H ng y hi p n - Vai h a sĩ: êm dài vô t n. - Vai bác sĩ: Duyên ch tình em. - Vai i úy th y quân: T i c a ai? - Vai công nhân: óa hoa r ng. - Các vai chánh án, tr ng sư, bi n lý, b i th m trong v : Thành s u b kh v.v... Tôi t h i: n u bi u hi n ph i có “vũ o” như hát b i, thì i u b các vai trên s ra sao? Ví d : vai nghi n c m cái tiêm, huơ cái d c t u “múa” th nào? Vai gái “giang h quý phái” có còn dáng d p gì c a nhân v t iêu Thuy n không? Vai Má Chín cãi l n “rùm beng” thì s d ng ng tác, phong cách gì? Vai b i bàn, tay trái mang m t ch ng ĩa, m t cái khăn ăn, tay ph i mang m t ch u nư c á to,
  6. m t chai “Canette” i t ng bàn h u, t ng ch (servir) v a rót rư u, v a hát m i khách, thì ph i vũ o th nào? Vai h a sĩ ng trư c giá v “v n bút” có s d ng ư c “tay nư c” không? Vai bác sĩ g p trư ng h p c u b nh, nh ng l p b t c p, t cách xem m ch, trông ch ng b nh nhân, n tiêm thu c cho ơn v.v... mùa mè, dáng i u th hi n ra sao? Vai i úy th y quân di u binh xu ng tàu, hình th , tư th , i ng th nào?Vai công nhân ánh tên “c p r ng” ph i dùng mi ng vũ thu t gì? Vai chánh án “thi t tòa” có như “thi t tri u” c a tu ng c i không? Còn vai bi n lý bu c t i, tr ng sư cãi án? v.v... V n th t không ơn gi n... M y v và các vai trên ph i thông qua hành ng m i b c l tính cách, v y thì, m i vai u có tâm lý riêng, có i u b riêng. i u b nào cũng ph i chân th t. Vì chân th t là sinh khí c a nhân v t, mà nh ng di n viên không óng theo “th i i m i” thì làm sao xúc ng ư c lòng ngư i? Tóm l i, v vui, bu n, m ng, gi n, cư i, khóc u tùy theo niên h n, khí ch t và hoàn c nh th i i mà bi u hi n tư tư ng, tình c m ch không th theo nh ng i u b ã quy nh b t di b t d ch như hát b i. “M t cô ào cho ta m t câu r t lâm ly bu n bã, áng l ta cũng c m ng ít nhi u, nhưng chán quá, nhìn dư i gh ta th y m t th ng cha th y tu ng búi tó, gương c n th lép nhép nh c cho ch ào h t câu b c, n câu nam, thì th t dù ta c m ng n m y cũng hóa b t cư i”3. Vì sân kh u lúc này, cũng như văn h c, v hình th c cũng như n i dung có khuynh hư ng v t th c xã h i. Cho nên khán gi ph n ông cũng có tâm lý: “Sao b ng i h c làm ông phán. T i rư u sâm banh, sáng s a bò”4. “Trong khi kr này n r p vì bu n không bi t làm gì hơn, thì k khác v a b a ti c y sơn hào h i v ng lên, n c ; i u áng b c hơn n a là nhi u k v a c h t m t t nh t báo, h v i vào r p hát v i thân hình p , và qu n áo l ng l y, nh ng thi u ph di m l thu hút qu n chúng cho ta không l y công...”5. V l i, b môn ngh thu t nào cũng có m c ích là ph n ánh cu c s ng, c i t o cu c s ng, và cu c s ng là cu c s ng chung c a xã h i. Nhưng, m i ngh thu t l i ph n ánh cu c s ng ó theo m t khía c nh riêng, m t phương ti n riêng, v i lo i ngôn ng ngh thu t riêng.
  7. Ngh thu t hát b i ã làm s ng l i m t th i i xa xưa... “M t pho l ch s c a m t con ngư i, t c là m t tính cách xã h i nh t nh. Tính cách i n hình, là ki u m u (type) c a thái và hành ng c a con ngư i xã h i. i n hình, ki u m u này do nh ng i u ki n xã h i nh t nh t o nên”6. Vì nh ng l ó mà c i lương bi u di n c a có ph n khác v i hát b i. Nh ng c i m c a c i lương. Như trên ã nói, c i lương l y ca nh c thính phòng làm g c, nhưng khác v i thính phong ch : sân kh u ca k ch ph i có tính hành ng. Ngoài nh ng bài b n lương khác như hát b i, c ng vào ó, c i lương có thay i sân kh u theo l i kim th i: v tranh c nh, sơn th y, làm bài trí, b c nh, phông màn theo phương pháp m i. Theo s nghiên c u c a chúng tôi, thì c i lương v sau m i xoay sáng di n nh ng tài l y trong l ch s phong ki n Trung Qu c và La Mã c i vì nhi u lý do, nhưng lý do chính là: 1 - Nh ng v xã h i “kim th i” thu c lo i hi n th c phê phán có n i dung ti n b u b th c dân Pháp c m oán; 2 - Giai c p tư b n ã dùng sân kh u c i lương làm phương ti n thương m i, kinh doanh nên quay v khai thác tu ng hát rút t s tích tu ng c i Trung Qu c và La Mã c i tránh né d dàng hơn, và cũng thu nhi u l i nhu n. Tuy nhiên, nh ng tu ng tích này em ra di n, tinh th n v n nhu m màu s c dân t c Vi t Nam. ó là ph n n i dung. Còn ph n hình th c, c i lương cũng c mò m m th hi n l i óng riêng bi t, nh t là v y ph c và cách trang s c: “ ào kép võ, m c ng lo t áo nhưng theo ki u “py-ja-ma” c b , xung quanh vi n lông c u tr ng, hay lông th ho c tua kim tuy n, i khăn x p, i giày “ban”. Qu n thì như qu n ùi c a r p xi c, thư ng dùng bít t t dài n t lên n t n háng. Nh ng ào kép võ này, m c áo choàng, tay c m o n ao, ho c trư ng côn. Còn ào kép văn, m c áo g m dài, i khăn x p v.v...”7. V n này, chúng tôi chưa có ý phê bình sai hay úng, mà ch mu n
  8. ch ng minh m t i u: c i lương là con c a hoàn c nh xã h i trong m t th i kỳl ch s nh t nh. Do ó, c i lương luôn luôn tìm phương hư ng, phong cách hóa ngành ngh thu t non tr c a mình, ngõ h u i sát trào lưu xã h i ương th i. T ca hát n bi u di n u khác hát b i. M t ng thì dùng nh ng i u b tư ng trưng, dùng “ngôn ng phù hi u”, nh y múa nhi u; còn m t ng theo i u b t nhiên. Nh ng màu mè, hình dáng u th hi n tính cách nhân v t, tình c m: h , n , ưu, tư, bi, kh ng, kinh (m ng, gi n, lo, nghĩ, bu n, ho ng, s ). Ph i nói thêm r ng: ch “t nhiên” c a c i lương bi u hi n ây không ph i cái “t nhiên” nguyên th y, cũng không ph i là như i s ng hàng ngày, mà nó ch là căn c vào “t nhiên” trong hoàn c nh i n hình mà sáng t o. B n thân c i lương là “trò di n”, s sáng t o cái chân th c ư c hình tư ng hóa sân kh u, do t ch th nghi m và tư ng tư ng khơi g i ra. Hơn n a, vi c bi u di n cũng r t c n có cái tình c m chân th t thì m i có th làm cho lòng ngư i c m ng. Sân kh u c i lương ng bên b môn chèo và hát b i như tranh: “Lưu Quan Trương trong th i Tam qu c”, l i s n sinh ra “ t m i” c a mi n nam Nam B , nên nó không ư c bi t n công trình kh o c u c a cu n Hý phư ng ph l c c a Lương Th Vinh biên so n t i Lê Thánh Tông. Trong sách này có ghi l i các khoán ư c cho các phư ng: t k ch b n n di n xu t, t cách ánh tr ng n phương pháp múa hát; ã ra nh ng nguyên t c: “t tương” (t c là b n s tương quan) trong múa, lu t “hô ng tương sinh” trong giao lưu nhân v t (t c là th gi ng co) trên sân kh u, quy t c “sáu ch ” (t c là: thanh, s c, th c, tinh, khí, th n) v tiêu chu n c a các di n viên8. Ti c r ng, cu n sách công phu ó ã th t truy n t lâu. T kh i th y, i u hát c i lương ã k th a hát b i (sau g n 200 năm kinh nghi m hý trư ng), nhưng c i lương ti p thu kh u hi u “thanh s c song toàn” b ng
  9. cách thêu b n ch kim tuy n y lên b c trư ng xa-tanh màu lam, treo trư c t m màn nhung . Và c g ng th c hi n m t cách khiêm t n. Nh n th y câu thành ng “nh t thanh nh s c” không th “song toàn” ư c, vì n u coi nh các m t khác, thì không di n t tr ng thái tâm lý trong tình hu ng ph c t p, nên ph i thêm vào hai ch “tài duyên” h p l i, m i th hi n n i th gi i n i tâm c a nhân v t. Nghĩa là có “thanh” ph i có “s c”, có “tài” ph i có “duyên”; b n nhân t liên quan v i nhau, m t thi t như hình v i bóng, là quy t nh s thành công v bi u di n nói chung c a các b môn ngh thu t. Tóm l i, b n y u t này k t thành m t th th ng nh t. Trong “thanh s c” (gi ng hay, ngư i p) thì “tài duyên” (g m có i u b , màu mè) là um ic a ngh thu t bi u di n; n sau l p ph n hương là màu mè, b i u, còn ph i có t n k ch, t c là c t truy n; b c c ph i g n gàng, tích trò ph i có mâu thu n, có xung t k ch li t m i h p d n ngư i xem, dù tu ng, chèo hay c i lương cũng u như v y. Nhưng xét v phương di n k t c u m t v ca k ch, thì c i lương có khác hơn. Như trên ã nói, tu ng hát b i xưa b c c theo l i ti u thuy t trư ng thiên, nên dông dài phi n ph c, có khi hàng tháng, hàng năm m i di n h t, chêm vào nh ng c nh không liên quan gì n chính văn, làm loãng t n tu ng, không làm n i b t ch . ó là h n ch c a hát b i. C i lương bao gi cũng mu n câu chuy n tr n v n, liên t c, ti p di n, ho t ng sôi n i, hình nh nhân v t rõ ràng, tình ti t cô ng, và chú ý nêu b t tr ng i m. Xem cách k t c u c a m t s v ca k ch “kim th i”, chúng ta s nh n th y c i m y c a sân kh u c i lương. M t v ca k ch k t c u theo l i m i ph i g n gàng, mà không m t v t nhiên. Trong màn u ph i hé m cho khán gi bi t v n mà mình mu n di n gi i, dù ch là m m m ng. Trong vài màn ti p theo ph i cho th y k ch di n bi n như th nào, cách x lý làm sao? Màn chót ph i gi i quy t th nào cho th a áng sau khi êm bi u di n k t thúc.
  10. Trư c kia, v t thư ng là nhi u màn, sau ph i thâu tóm câu chuy n l i trong ba, b n màn ho c n năm, sáu màn là cùng. M i màn ph i cho có sinh khí, dài hơi b ng nhau m i gi ư c th quân bình. Cách b c c l p lang ph i ti p t c nhau như s i ch n i li n thành xâu chu i, không nên l n x n... Ph i bi t cái “nút” c a t n k ch mình “th t” l ng hay ch t, ch nào, và “c i m ” cho có lý có l , h p tình h p c nh, cho rõ r t thêm. Câu chuy n ph i ly kỳ, nhưng không có nghĩa là quái n, ph i gay c n nhưng tránh gi t gân, làm náo lo n th n kinh c a khán gi . Ngôn ng c a nhân v t ph i tùy t ng th i i mà tái hi n, ch không gán ghép, cư ng ép m t cách thô b o. Di n tu ng xưa, tích cũ dù ph i dùng l i văn c i n, dù “t thư ngũ kinh”, ngư i so n v cũng ph i d ch di n thành nôm. Ch gi l y cái tinh hoa, thu n túy c a m t n n tri t h c c Á - ông và gi i thi u tinh th n ti n b , o c trong sáng, nghĩa nhân c h u c a ông cha ta (nhưng tránh dùng bác h c). Di n v kim th i ph i dùng văn phong m i cho ph c p, “nhưng tránh thông t c” và ph i nh y bén trư c th i cu c bi n thiên c a xã h i hi n t i, mà vươn t i tương lai. Tóm l i, ngh thu t c a hát b i có cái hay cái p, ngh thu t c a c i lương cũng cái p cái hay. Hát b i hay v âm i u hùng tráng, và pv b i u tư ng trưng, khu ch i; ti c r ng v cách x p tl p lang còn b h n ch . C i lương hay v gi ng nói, ti ng ca “tròn vành rõ ch ”, và pv b i u, cách b c c, dàn c nh theo phương pháp m i, tuy chưa ư c tinh vi, cao di u, nhưng cũng g n v i cu c s ng hơn. V âm i u, có ph n kém hùng tráng, nhưng l i r t tr i ph n tr tình. Nh ng l p “ c b ch” không nh ng i sâu vào tâm h n khán gi , mà nh ng o n i tho i, i ca u h p d n. ó là nh ng ưu i m c a c i lương. Văn chương hát b i hay theo l i c i n, nghĩa lý r ch ròi, tình ý sâu s c, nhưng l i dùng nhi u i n c và ch Hán, nên ít ngư i hi u rõ. Văn chương c i lương hay v tân kỳ, l i bi t ưa thêm vào thơ nôm dân t c, nhưng cũng m c như c i m là dùng nhi u t ng “sáo mòn”, kém ph n hàm súc và tinh t . Mu n cho t n thi n t n m , tư ng c hai b môn nên so sánh cân phân, s a i d n d n,
  11. b sung cho nhau. Ch ng nên th y ngh thu t c a hát b i ã n ích r i mà v i cho r ng c i lương ch ng có truy n th ng và không có ngh thu t bi u di n. Chúng tôi nghĩ r ng, mu n hi u bi t m t lo i hình ngh thu t nào ó c a dân t c thì chúng ta ph i sưu t m, kh o c u cho tinh tư ng th u áo, tránh tình tr ng th y hoa mà ch ng th y g c, ho c ngư c l i. Dư i ch tư b n, m t s di n viên tr không h c t p, thi u tu dư ng, nh y lên sân kh u nh ca trôi ch y ư c sáu câu v ng c , là l p t c bư c lên ài danh v ng. H vào ngh thành công ch có th , mà ký ngay cái h p ng ba trăm ngàn, ư c ông b u, bà ch o b , vu t ve, thì còn coi ai ra gì n a. N u chúng ta òi h i m t s di n xu t có h th ng, có t ch c các lo i di n viên ó thì ch là s không tư ng, và không có cơ s th c t . Lòng t ph , t ái gi t ch t m t s kính tr ng th y, và khinh b b n nh ng ki u ngư i ngh sĩ ó r i. H quên nh ng ngh sĩ tiên phong như: Năm Ph , Phùng Há, Tư Sang, B y Nam, Kim Thoa, Sáu Ng c Sương, Thanh Loan, Thanh Tùng, B y Nhiêu, Năm Châu, Tư út, Tư Chơi, Ba Vân, Tư Th ch, T Anh v.v... khi bư c chân vào ngh ã tr i qua bao nhiêu ch ng ư ng chông gai bão táp, bao nhiêu kh c c gian nan, m i t ư c m t vài thành công b ng nư c m t, m hôi và máu. mi n Nam vùng t m b chi m m y năm nay, ngư i ta ang ca ng i l i di n xu t c a “ t sóng m i”, nghĩa là nhóm tr trên dư i hai mươi tu i, có thông minh và thanh s c như: Thanh Nga, khi c m v bi t li n o n nào làm cho ngư i ta ph i c m ng; H u Phư c, Ng c Giàu là di n viên cua “thiên phú” có l i di n xu t do tr i cho, ch c n ra sân kh u là t ý di n như “s ng th c”9. Chúng ta r t kính ph c và yêu quý nh ng di n viên có “khi u” y. Nhưng, ph i bi t thêm r ng: thiên tài b m sinh ch có năm ph n trăm, còn chín mươi lăm ph n trăm là công phu. Trong cu c nói chuy n v i các văn ngh sĩ và cán b năm 1962 mi n B c, Th tư ng Ph m Văn ng có nói i ý như sau: “... Mu n có b n lĩnh ph i có v n, l i ph i dày công rèn luy n cho có tài năng. Tài năng ph i i ôi v i công phu m i làm nên s nghi p. Tài năng là công phu” v.v...V sân kh u Trung Qu c, có ngư i k l i r ng: “Thư ng ngư i ta v n nói “anh kia óng
  12. tu ng c i mà v n không có khi u”. Khi u ây là nói có n m v ng th nh th o k thu t bi u di n bên ngoài cho h p v i tình c m chân th t bên trong hay không. H n m v ng ư c s k t h p trong ngoài ó sáng t o ư c chân th t sân kh u, thì g i là bi t óng tu ng. Nó là cái m c ánh giá m t di n viên. Mu n t t i cái m c bi t óng tu ng, di n viên chúng ta c n ph i n l c h c t p m i có th thành công ư c”10. V sân kh u nư c Pháp, cũng có chuy n như sau: “Guitry óng v Ông Piégeois tìm ư c m t dáng i u y như th t. Ông v n ph i lôi kéo m t gã hoàn toàn th t v ng ra i, và c làm cho h n hy v ng lên m t chút. Ông bèn i vào u h n m t chi c mũ d ; gã kia m c t nhiên như v t vô h n; áng thì c ch ó ph i làm khán gi c m ng l m m i ph i; nhưng chi c mũ l i em i l ch thành c r p cư i ...”, và, “Mounet Sally v Edipe khéo dàn x p b i u (t trư c) c a mình, nên làm c m ng khách xem n c c i m. Nhưng, trong v Hamlet, ông ta, lúc ra trò m i nghĩ l y cách giơ tay, giơ chân, thành ra có lúc làm cho khán gi phì cư i. Ai cũng c m th y r ng cho m t vai trò th t qu gi n d , th t qu bu n r u, lên sân kh u là m t i u v ng d i. Ch là t i các d u hi u t nhiên t các tình c m con ngư i u có nhi u nghĩa c ; m t k ương lúc tình ng lên c c i m, th t là r , mà khán gi cũng lây cái r y n t... Sau n a, c ch cho chí nét m t không dàn x p trư c, v ngư i thành gi ng in m t trang sách l m ch è lên nhau, c gi m i ngư i hi u m t l i; tình c m không gi ư c duy nh t n a; m i khán gi t t l y cách thư ng th c c a riêng mình, ho c khen, chê hay ch nh o v.v... C hai chuy n trên, u có ý nghĩa i v i nh ng di n viên c a “thiên phú” (S.T. nh n m nh), có l i di n xu ta tr i cho; ch c n ra sân kh u là t ý di n như “s ng th c” (S.T. nh n m nh). Còn tình hình sân kh u mi n B c ra sao? Tôi xin mư n l i ng chí Tr n B ng phát bi u trong bài Ngh thu t sân kh u qua H i di n năm 1970 như sau:
  13. ... “ i ngũ di n viên c a chúng ta trong m y năm qua phát tri n r t nhanh, vư t xa m c ào t o h ng năm c a các trư ng ngh thu t. H i di n l n này m t m t phát hi n ư c nhi u tài năng tr , nhưng m t khác cũng b c l nhi u như c i m c a t ng l p di n viên này. V n nâng cao ch t lư ng ngh thu t bi u di n ư c t ra c p thi t. Bi n pháp nâng cao ch t lư ng ngh thu t bi u di n ư c t ra c p thi t. Bi n pháp nâng cao th c t nh t là h c t p truy n th ng, mà truy n th ng không âu xa, truy n th ng n m c th các ngh nhân, các di n viên già d n tu i ngh ang ho c ít ho c nhi u sinh ho t r i rác các oàn ngh thu t chuyên nghi p c a chúng ta”... “Tình tr ng h n t p trong phong cách ngh thu t c a các v di n, nh t là các v k ch hát dân t c, ch ng t r ng chúng ta còn chưa làm ch ư c ngh thu t c a truy n th ng, do ó, b lúng tùng r t nhi u trong khi phát tri n nó, v n d ng nó. S hi u bi t hi n nay c a chúng ta ph n l n m i d ng l i cái v bên ngoài c a truy n th ng”. Như th , ta th y r ng, sân kh u toàn qu c ang òi h i nh ng ngư i ngh sĩ chúng ta ph i c i ti n và k th a m t cách c p bách. Vì nhân dân ã thay im i quan h xã h i, c o c l n xúc ng th m m c a con ngư i, thư ng th c ngh thu t ngày nay không còn nh ư c n a, ng th i cũng mu n xóa nh ng tình tr ng xô b bi u hi n trên các m t ngh thu t. Nh t là ngh thu t di n viên, không th h n h p, tùy ti n, h th p ngh thu t. Mu n nâng cao ch t lư ng bi u di n thì m t trong nh ng bi n pháp th c t nh t là ph i h c t p k thu t cơ b n c a truy n th ng. V y h c t p k thu t cơ b n như th nào? K th a truy n th ng nh ng gì? Trên sân kh u h i di n, chúng ta ã ch ng th y có nhi u di n viên x lý múa cơ b n m t cách b a bãi, vô m c ích. Có di n viên t ra có công h c t p truy n th ng, như di n viên óng vai Tri u Qu c t trong v tu ng Tri u Qu c Trinh c a ngành hát b i. áng ti c là anh ã l p l i nguyên hình nh ng ng tác c a vai
  14. ng Kim Lân trong tu ng Sơn H u vào vai Tri u Qu c t, không h chú ý t i tính cách riêng bi t c a hai nhân v t này khác nhau như th nào. Qua s trình di n c a các oàn Chuông Vàng, Nam Hà, Vĩnh Phú và Kim Ph ng (thu c ngành c i lương) thì: “Rõ ràng trình hi u bi t v di n xu t lo i “tu ng t u” thiên l ch quá nhi u gi a các di n viên, cho nên c nh “tr ng ánh xuôi, kèn th i ngư c” c di n ra t ng phút t ng giây trên sân kh u”... “T i sao cùng m t v Trưng Vương mà vai Mã T c thì hóa trang và di n xu t theo l i tư ng trưng, v m t eo râu, i ng kh n , còn vai ti u phu thì hóa trang, ph c trang, di n xu t theo l i hi n th c; trong khi Tô nh và Tào Uyên thì cách i u n a v i, ăn m c, i u b thì theo ư c l , nhưng m t mày v n nguyên?”... “T i sao i u b c a m t s nhân v t v L a Diên H ng l i b t chư c l i di n tu ng La Mã?”... “T i sao quân sĩ nhà Tr n xông ra chi n trư ng m c giáp eo gươm mà mi ng l i l m nh m hát m t bài hành khúc (marche) 2/4: Sát Thát! Ti n ra sa trư ng!”, v.v.... và v.v...11. Nói v y không ph i là chúng tôi ph nh n thành tích c a chúng ta qua H i di n năm 1970. V nhi u m t, các b n cũng có nhi u ưu i m. Nhưng, ây chúng tôi chưa nói n ư c, vì không thu c ph m vi bài này. Chúng tôi ch sơ b c p nv n truy n th ng và phong cách. Ph i chăng khi h c t p các vai m u, ngư i k th a truy n th ng, cũng như ngư i ti p thu truy n th ng không ng trên m nh t hi n th c mà khai thác truy n th ng sinh ng, l i i vào b i ng “xương tàn quá kh ”, mà d ng lên m t “t thi c i” b t chư c “nguyên xi”? Hay ngư c l i, ã hi n i hóa l ch s m t cách thô b o, nghĩa là b t chư c ngo i lai m t cách k ch c m, trong các tu ng thu c v l ch s ? Không bi t r ng, trong lĩnh v c ngh thu t sân kh u, n m v ng truy n th ng là v n d ng ư c truy n th ng trong s miêu t và tái hi n cu c s ng và con ngư i trong xã h i m i.
  15. Chúng ta bi t r ng, hi n t i cũng như tương lai không th o n tuy t ư c v i quá kh . Không nh ng c i lương mà ca k ch m i, k ch nói u nên h c t p truy n th ng và ph i k th a mãi mãi. ng th i, cũng c n ph i ti p thu tinh hoa ngh thu t c a nư c ngoài và h c t p k x o ngh thu t c a các v ti n b i. M t khác, l i ph i bi t chú ý n t p quán sinh ho t và trình thư ng th c ngh thu t c a nhân dân, nh t là kh u v c a dân t c. Song, h c t p cũng như ti p thu không có nghĩa là bi n thành như m t, không th em cái này mà thay th cho cái kia. N u hát b i v t b tr ng, ng la, múa hát, như o n “T Trình, Kim Lân, Linh Tá th thách nhau”, ch nói không thôi thì cũng v n là hát b i; c i lương b âm nh c nh (lo i àn kéo và g y) i s d ng múa, có tr ng, có ng la, th m chí có c kèn trong l p “Quan Công nguy t h khán binh thư”, thì cũng v n là c i lương; và k ch nói di n v Thanh niên c n v i dù có nhi u màn ca, màn múa, thì cũng v n là k ch nói, ch không th l n l n ư c. Tóm l i, ngư i di n viên nào cũng ph i tìm th y i u hát c a riêng mình, mà ch có b t chư c câu chuy n nói h ng ngày tìm gi ng t nhiên, nh t là di n viên ca k ch. Trên sân kh u, áng l h kêu thì ph i hát, áng l h ng y thì ph i múa. ng tác sân kh u chính là múa ch không ph i c ng. Giơ con dao âm m t nhát cũng có m t i u riêng, huơ cái g y m t “mi ng” cũng ph i l a ch n ng tác cho p m t. Nguyên lý y ai n y u bi t, và ư c m i ngư i ch p nh n. Chúng ta ph i ra công h c t p truy n th ng n m v ng k thu t c a ông cha. ng th i ph i m nh d n c i cách, m nh d n sáng t o, c hai ph i k t h p v i nhau. K th a là ph i phát huy và phê phán, ch không th sáng t o vi n vông, c i cách vô m c ích. Chúng ta luôn luôn nh r ng s v t m i thư ng s n sinh ra trong lòng nh ng cái cũ. V v n này, ngay sau khi Cách m ng tháng Mư i Nga thành công mà v n còn có ngư i ch trương r ng t t c truy n th ng văn hóa ngh thu t trong quá kh c a dân t c u tiêu bi u cho m t h th ng tư tư ng không
  16. theo ch nghĩa Mác, không phù h p v i tư tư ng xã h i ch nghĩa... M c dù có tư tư ng ti n b chăng n a cũng là n m trong ph m trù tư tư ng tư s n, phong ki n, không th giúp ích ư c gì cho xã h i xã h i ch nghĩa. Lê-nin ã nh n th y s sai l m “quá t ” ó và năm 1920, trong i h i l n th III c a oàn Thanh niên C ng s n Liên Xô, Lê-nin ã ch th r ng: “Văn hóa vô s n âu có ph i là i u mà ch ng ai bi t t âu giáng xu ng, âu có ph i là ư c b a t ra do m t s ngư i t cho mình là nh ng chuyên gia v văn hóa vô s n, nó ph i là s phát tri n theo quy lu t c a nh ng kho tàng ki n th c mà nhân lo i ã t ng t o nên dư i ách c a xã h i tư b n ch nghĩa, xã h i a ch , xã h i quan l i”12. Do ó n n sân kh u c a chúng ta cũng không th m t s m m t chi u v t b truy n th ng làm l i t t c t u ư c. Vì n u như v y s không sáng t o n i cái gì m i, dù cho có sáng t o, c i cách ư c i chăng n a thì cũng ch ng ư c b n lâu, mà qu n chúng cũng không hoan nghênh nh ng “cái m i” như v y. V v n này, ng chí Lê Du n có vi t: “Con ngư i xã h i ch nghĩa c a nư c ta không nh ng ph i h p th ư c nh ng thành t u m i nh t c a n n văn minh hi n i, mà còn ph i k th a và phát tri n nh ng c tính t t p tiêu bi u cho tâm h n c a con ngư i Vi t Nam ư c hun úc su t b n ngàn năm l ch s ”13. ng chí Trư ng Chinh cũng ã nói: “Có khai thác ư c v n cũ c a hàng nghìn năm lao ng sáng t o c a nhân dân ta, chúng ta m i t o nên ư c m t n n văn ngh m i phong phú hơn n n văn ngh c a t t c các th i i t trư c n nay trong l ch s dân t c”14. ó là phương châm ch o cho tôi suy nghĩ và nghiên c u h c t p, t bày m t vài ý ki n nh trong bài này. 1 . Theo Thu n phong, báo Tin Văn s 13, 1964, xu t b n Sài Gòn. 2 . Lê Du n: Giai c p vô s n v i v n nông dân trong Cách m ng Vi t Nam. 3 . H i Tri u: V văn h c ngh thu t.
  17. 4. Thơ Tú Xương 5. Gơ-tơ: (Goethe): Khai trư ng t 6. Ti-mô-phê-ép: Nguyên lý lý lu n văn h c. 7 . Xem b c nh “Thôi T thí T Quân” tr. 57 thì s rõ. 8 . Theo bài “Lương Th Vinh” c a Quỳnh Cư trong Nh ng ngôi sao t nư c, t p I, Nhà xu t b n Thanh niên. 9. Theo báo Văn àn (1962) xu t b n Sài Gòn. 10. Theo N n t ng ngh thu t bi u di n k ch hát Trung Qu c, H Lãng d ch 11 . Lê Văn Ch t: M t s nh n xét v sân kh u c i lương c a H i di n năm 1970. 12 . D n theo Nh ng ý ki n v văn h c dân gian Vi t Nam, Nhà xu t b n Khoa h c, Hà N i, 1966, tr.57. 13. Lê Du n: Dư i lá c v vang c a ng, vì c l p t do, vì ch nghĩa xã h i, ti n lên giành nh ng th ng l i m i, tr.80. 14. D n theo Nh ng ý ki n v văn h c dân gian Vi t Nam, sách ã d n tr.58.