Xem mẫu

  1. Phương pháp phân tích cấu trúc không gian lý luËn häc vµ ph−¬ng ph¸p ph©n tÝch space syntax (Bµi ®¨ng trªn t¹p chÝ KiÕn Tróc – sè 8(136). 2006, trang 67 – 71) ThS, KTS Ng« Lª Minh Khoa KiÕn tróc vµ Quy ho¹ch - Tr−êng §¹i häc X©y Dùng Nghiªn cøu vÒ Space syntax trong kiÕn tróc ra ®êi t¹i London (Anh) kho¶ng n¨m 1980, nh÷ng ng−êi khëi x−íng ®Çu tiªn lµ Bill Hillier, Julienne Hanson vµ c¸c ®ång nghiÖp t¹i Tr−êng ®¹i häc London. Hillier ®· tr×nh bµy lý thuyÕt vµ kü thuËt ph©n tÝch cÊu tróc kh«ng gian trong cuèn s¸ch "L«gÝc x· héi cña kh«ng gian"[1]. Trong nghiªn cøu cña m×nh, Hillier tr×nh bµy nh÷ng c¬ së lý thuyÕt, kh¸i niÖm c¬ b¶n, nh÷ng thuËt ng÷ liªn quan, vµ ph−¬ng ph¸p tiÕp cËn CÊu tróc kh«ng gian. Hillier cho r»ng cÊu tróc cña mét x· héi vèn mang tÝnh kh«ng gian, tÇng bËc râ rµng vµ cÊu tróc ®ã sÏ gióp t¹o lËp mét kh«ng gian ë cã tÝnh chÊt x· héi víi nh÷ng mèi quan hÖ t−¬ng hç cã tÝnh quy luËt nhÊt ®Þnh. VÒ sau nµy, cã rÊt nhiÒu nhµ nghiªn cøu tiÕp tôc quan t©m tíi Space syntax, trong ®ã cã TiÕn sü Sonit Bafna- Tr−êng §¹i häc kiÕn tróc Georgia Tech. ¤ng cã b»ng kiÕn tróc s− cña tr−êng CEPT (Almedabad), b»ng th¹c sü cña MIT vµ b»ng TiÕn sÜ kiÕn tróc cña Tr−êng kiÕn tróc Georgia Tech. HiÖn nay «ng nghiªn cøu vÒ lý thuyÕt ph©n tÝch kh«ng gian m«i tr−êng x©y dùng vµ ph−¬ng ph¸p thÓ hiÖn kiÕn tróc [2]; «ng ®· khai th¸c chñ ®Ò nµy qua c¸c nghiªn cøu vµo thêi kú hiÖn ®¹i ho¸ ®Çu thÕ kû 20 t¹i mét sè ®« thÞ ®ang ph¸t triÓn cña ch©u Mü vµ Nam ¸. 1. ý nghÜa x∙ héi cña kh«ng gian CÊu tróc kh«ng gian (Space syntax) ®−îc m« t¶ nh− mét ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu vÒ mèi quan hÖ gi÷a x· héi víi kh«ng gian tõ quan ®iÓm cña mét lý thuyÕt vÒ cÊu tróc kh«ng gian ë (structure of inhabited space) víi nhiÒu lo¹i h×nh: Nhµ cao tÇng, khu ®Þnh c−, thµnh phè vµ c¶ kiÕn tróc c¶nh quan trong quy ho¹ch ®« thÞ. §iÓm xuÊt ph¸t cña cÊu tróc kh«ng gian lµ x· héi lu«n sö dông kh«ng gian nh− mét m«i tr−êng cã s½n vµ rÊt quan träng ®Ó tõ ®ã tæ chøc chóng thµnh nh÷ng m«i tr−êng sèng vµ lµm viÖc ngµy cµng hoµn thiÖn. Trong qu¸ tr×nh ph¸t triÓn c¸c kh«ng gian sèng, kh«ng gian ë (space of inhabitation) ®−îc h×nh thµnh – mét kh¸i niÖm cÊu tróc kh«ng gian ®−îc ph¸t triÓn liªn tôc thµnh mét tËp hîp c¸c bé phËn t¸ch rêi theo mét hoÆc mét vµi nguyªn t¾c nµo ®ã. ViÖc ph©n t¸ch vµ hîp nhãm mét kh«ng gian lín, phøc t¹p thµnh mét sè phÇn t¸ch rêi nhau trë nªn rÊt h÷u Ých v× c¸c thµnh phÇn ®¬n lÎ th−êng thÓ hiÖn râ chøc n¨ng sö dông chÝnh (chøc n¨ng c¬ b¶n); c¸c thµnh phÇn nµy sau ®ã cã thÓ ®−îc tËp hîp thµnh nhãm theo tõng tÝnh chÊt riªng biÖt; ngay c¶ c¸c quy t¾c vÒ øng xö cña con ng−êi còng cã thÓ liªn quan tíi c¸c bé phËn kh«ng gian kh¸c nhau (different parts of the space); vµ cuèi cïng, c¸c thµnh phÇn riªng lÎ cña kh«ng gian còng cã Trang 1/ 8
  2. Phương pháp phân tích cấu trúc không gian thÓ biÓu hiÖn nh÷ng nÐt biÓu tr−ng hay v¨n ho¸ riªng biÖt (specific symbolic or cultural charge) cña tõng lo¹i h×nh kh«ng gian xung quanh chóng ta. Quan ®iÓm trªn cho thÊy kh«ng gian ®−îc s¾p ®Æt, h×nh thµnh phï hîp víi chÝnh b¶n th©n chóng trong mét c¬ cÊu x· héi nhÊt ®Þnh. Tuy nhiªn, mét gi¶ thiÕt kh¸c trong qu¸ tr×nh nghiªn cøu cÊu tróc kh«ng gian cho r»ng cÊu tróc x· héi vèn ®· mang tÝnh kh«ng gian vµ nã gióp t¹o lËp mét kh«ng gian ë cã tÝnh chÊt x· héi c¬ b¶n víi nh÷ng mèi quan hÖ qua l¹i cã tÝnh quy luËt nhÊt ®Þnh (Hillier & Hanson, 1984). Mèi quan hÖ gi÷a x· héi vµ kh«ng gian thÓ hiÖn tÝnh linh ho¹t theo nhiÒu chiÒu h−íng (dynamic aspects), ®ã kh«ng chØ lµ mèi t−¬ng quan gi÷a kh«ng gian nµy víi kh«ng gian kh¸c mµ thùc chÊt mçi kh«ng gian cã sù thay ®æi trong qu¸ tr×nh ph¸t triÓn, vµ nã l¹i t¸c ®éng lµm thay ®æi kh«ng gian kia. Mét vÝ dô vÒ sù thay ®æi lÉn nhau nµy lµ viÖc h×nh thµnh c¸c ranh giíi kh«ng gian. C¸c ranh giíi cho phÐp x¸c ®Þnh sù t¸c ®éng qua l¹i gi÷a c¸c kh«ng gian thµnh phÇn, ®ång thêi còng chØ ra c−êng ®é giao c¾t nhau gi÷a c¸c luång giao th«ng vµ nh÷ng ng−êi ë trong nhµ. §iÒu nµy cã ¶nh h−ëng trùc tiÕp ®Õn c¶ x· héi vµ chøc n¨ng sö dông cña c¸c kh«ng gian. C¸c kh«ng gian giao tiÕp c«ng céng trong mét c«ng tr×nh sÏ cã tÇn xuÊt sö dông cao h¬n ®èi víi nh÷ng kh«ng gian mang tÝnh riªng t−: ch¼ng h¹n trong ng«i nhµ ë, tiÒn s¶nh vµ hµnh lang lµ nh÷ng kh«ng gian l−u th«ng víi tÇn xuÊt cao nhÊt, tõ ®©y ng−êi ta ®i vµo c¸c kh«ng gian kh¸c nh− phßng kh¸ch, phßng bÕp, phßng ¨n, WC,…, phßng ngñ vµ lµm viÖc lµ nh÷ng kh«ng gian riªng t−, ®−îc bè trÝ ë vÞ trÝ kÝn ®¸o, yªn tÜnh nhÊt. T−¬ng tù, s¬ ®å mét nhµ ë trong ®« thÞ cã s©n trong còng ®−îc ph©n chia thµnh c¸c kh«ng gian trong nhµ- ngoµi nhµ vµ mèi quan hÖ gi÷a nh÷ng kh«ng gian nµy víi ®−êng phè còng ®−îc thÓ hiÖn b»ng mét s¬ ®å d¹ng cµnh c©y (H×nh 1): H×nh 1. S¬ ®å liªn hÖ gi÷a ®−êng phè - kh«ng gian ngoµi nhµ - kh«ng gian trong nhµ (LªMinh, 2005). ViÖc ph©n tÝch c¸c kh«ng gian thµnh phÇn thµnh tõng cÊp ®é riªng biÖt tõ ngoµi vµo trong, tõ tr−íc ra sau hay tõ trªn xuèng d−íi sÏ gióp kiÓm so¸t ®−îc c¸c kh«ng gian nµy, ph©n biÖt kh«ng gian c«ng céng vµ kh«ng gian riªng t−, kiÓm so¸t sù liªn hÖ víi c¸c kh«ng gian ë tõ bªn ngoµi vµ h¹n chÕ sù t¸c ®éng kh«ng cÇn thiÕt gi÷a c¸c kh«ng gian thµnh phÇn víi nhau. §èi Trang 2/ 8
  3. Phương pháp phân tích cấu trúc không gian víi nh÷ng c«ng tr×nh c«ng céng th× viÖc ph©n chia kh«ng gian nµy gãp phÇn ph©n khu chøc n¨ng sö dông, thiÕt lËp trËt tù c«ng viÖc, tÝnh chÊt c«ng viÖc, ®Þa vÞ x· héi, vµ gióp duy tr× tæ chøc giao th«ng ë mét møc ®é phøc t¹p nhÊt ®Þnh. Mét trong nh÷ng môc ®Ých cña nghiªn cøu cÊu tróc kh«ng gian lµ s¬ ®å hãa vµ chØ ra c¸c kh«ng gian cô thÓ trong nhµ ë, nh− c¸c c¨n hé trong nhµ chung c−, nhµ cao tÇng, nhµ ë ®« thÞ, khu ®Þnh c− hoÆc quÇn thÓ x©y dùng, … ®−îc h×nh thµnh theo nhu cÇu sö dông th«ng th−êng cña con ng−êi. §Ó cã ®−îc nh÷ng ph©n tÝch nµy, ng−êi nghiªn cøu ph¶i n¾m ®−îc nh÷ng nguyªn lý c¬ b¶n vÒ tæ chøc mÆt b»ng nhµ ë vµ mèi quan hÖ gi÷a c¸c phßng chøc n¨ng trong nhµ ë. Ngoµi ra còng ph¶i hiÓu biÕt vÒ vÊn ®Ò t¹o h×nh kh«ng gian, qu¸ tr×nh h×nh thµnh vµ ý nghÜa x· héi cña kh«ng gian sèng. Trong h×nh vÏ d−íi ®©y, c¸c nót trßn thÓ hiÖn c¸c kh«ng gian (c¸c phßng) vµ c¸c c¹nh thÓ hiÖn mèi liªn kÕt gi÷a c¸c phßng ®ã (H×nh 2). H×nh 2. S¬ ®å mèi liªn hÖ gi÷a c¸c kh«ng gian, dùa theo nghiªn cøu cña Hillier & Hanson, 1984 (LªMinh, 2005). C¸c s¬ ®å tõ sè 1 ®Õn sè 6 thÓ hiÖn møc ®é tæ chøc kh«ng gian tõ ®¬n gi¶n ®Õn phøc t¹p gi÷a lèi vµo nhµ (ký hiÖu P) vµ c¸c phßng chøc n¨ng cña c¨n nhµ (ký hiÖu A, B, C, D). VÝ dô, s¬ ®å 1 cho thÊy mèi quan hÖ trùc tiÕp gi÷a P vµ A hay A vµ B, nh−ng mèi quan hÖ gi÷a lèi vµo P vµ Trang 3/ 8
  4. Phương pháp phân tích cấu trúc không gian phßng B l¹i lµ quan hÖ gi¸n tiÕp, ®i qua A. Th«ng qua nh÷ng s¬ ®å tæ chøc nµy, ta cã thÓ thÊy ®−îc møc ®é riªng biÖt cña tõng kh«ng gian ®−îc thÓ hiÖn rÊt râ rµng theo tõng cÊp ®é kh¸c nhau (ch¼ng h¹n, c¨n phßng D trong c¸c s¬ ®å 5 vµ 6). Tãm l¹i, viÖc ph©n tÝch cÊu tróc kh«ng gian ®−îc cô thÓ hãa b»ng c¸c s¬ ®å tuyÕn, trong ®ã mçi mét kh«ng gian sèng hay lµm viÖc trong mét c«ng tr×nh ®−îc ®¬n gi¶n hãa vµ ký hiÖu b»ng mét h×nh trßn. Mèi liªn hÖ gi÷a c¸c kh«ng gian vµ c¶ c¸ch tiÕp cËn tíi kh«ng gian ®ã ®−îc ký hiÖu b»ng nh÷ng ®−êng th¼ng nèi liÒn gi÷a chóng. Møc ®é tæ chøc cña kh«ng gian ®−îc ph¶n ¶nh qua sè l−îng c¸c kh«ng gian thµnh phÇn vµ c¶ chiÒu s©u cña kh«ng gian, tÊt c¶ ®Òu ®−îc thÓ hiÖn b»ng sè l−îng h×nh trßn vµ cÊp ®é trong s¬ ®å tuyÕn. Cã nghÜa lµ, s¬ ®å tuyÕn cµng ph¸t triÓn, cã nhiÒu cÊp vµ nhiÒu nh¸nh th× kh«ng gian ®ã cµng phøc t¹p vµ ®ång thêi sÏ xuÊt hiÖn nhiÒu kh«ng gian kÝn ®¸o, riªng t−. 2. Kh¶ n¨ng tiÕp cËn vµ chiÒu s©u cña kh«ng gian Víi c¸ch thøc s¬ ®å hãa, hay cßn gäi lµ phÐp m« t¶ h×nh häc (topological description), viÖc ph©n tÝch sÏ trë nªn ®¬n gi¶n vµ râ rµng khi ta l−îc bá mét c¸ch cã hÖ thèng nh÷ng chi tiÕt nhá vÒ h×nh häc, chØ gi÷ l¹i nh÷ng kh«ng gian t¹o h×nh chÝnh víi nh÷ng chøc n¨ng chñ ®¹o cña c«ng tr×nh, ®iÒu nµy cho phÐp ph©n lo¹i c¸c kh«ng gian thµnh tõng nhãm cã c¸ch tiÕp cËn kh¸c nhau. Lý thuyÕt nµy ®−îc minh chøng cô thÓ trong s¬ ®å tæ chøc cña mét hµnh lang v¨n phßng khi ta nghiªn cø tõ ngoµi vµo trong (H×nh 3). §èi víi hµnh lang P, c¸c phßng A vµ X n»m kh«ng ®èi xøng, cßn A vµ B ®èi xøng. Mèi quan hÖ trùc tiÕp gi÷a c¸c phßng ®−îc thÓ hiÖn b»ng c¸c c¹nh, vµ c¸c nót trßn thÓ hiÖn c¸c kh«ng gian (c¸c phßng). S¬ ®å d¹ng cµnh c©y bªn c¹nh cã c¸c ®−êng kÎ ngang ®¸nh sè 0, 1, 2, 3 thÓ hiÖn chiÒu s©u t−¬ng øng cña c¸c kh«ng gian tõ ngoµi hµnh lanh P. Râ rµng, mèi quan hÖ gi÷a ng−êi ®iÒu hµnh hay ng−êi qu¶n lý (A) víi trî lý cña «ng ta (X) sÏ kh«ng ®èi xøng qua hµnh lang chung. Nãi c¸ch kh¸c, chØ cã P míi cã thÓ tiÕp xóc trùc tiÕp ®−îc víi X, vµ chØ khi ®i qua ng−êi trî lý X th× P míi tíi ®−îc chç A. MÆt kh¸c, mèi quan hÖ gi÷a A vµ B ®èi xøng qua P. Nh− vËy, mçi mét ng−êi A hay B ë phßng phÝa trong cã mét lèi ®i vµo trùc tiÕp th«ng qua X, ®ã chÝnh lµ ®Çu mèi duy nhÊt liªn hÖ víi hµnh lang bªn ngoµi, khi ®ã vÞ trÝ P hay X ®ãng vai trß nh− mét kh«ng gian tæ chøc, s¾p xÕp c¸c häat ®éng, hay còng cã thÓ coi ®ã nh− mét kh«ng gian giao tiÕp c«ng céng. Møc ®é riªng biÖt cña kh«ng gian còng ®−îc thÓ hiÖn râ tõ ngoµi hµnh lang vµo bªn trong. H×nh 3. S¬ ®å tæ chøc c¸c kh«ng gian cña mét khu v¨n phßng lµm viÖc (Sonit Bafna, 2003). Trang 4/ 8
  5. Phương pháp phân tích cấu trúc không gian Qu¸ tr×nh ph©n tÝch nh− trªn râ rµng kh«ng ®Ò cËp tíi kÝch th−íc cña c¸c c¨n phßng hay vÞ trÝ cöa ®i - cöa sæ trong t−êng mµ chØ quan t©m tíi vÞ trÝ t−¬ng ®èi gi÷a c¸c c¨n phßng víi nhau. §«i khi c¨n phßng cña trî lý réng h¬n phßng cña xÕp, hay thËm chÝ c¨n phßng cña xÕp kh«ng cã cöa sæ lÊy ¸nh s¸ng vµ th«ng giã tù nhiªn. Nh−ng d−íi gãc ®é riªng t− th× viÖc tæ chøc mÆt b»ng v¨n phßng nh− vËy ch−a thùc sù hîp lý ®èi víi c¶ A vµ X khi A lu«n lu«n ph¶i ®i qua X ®Ó ra ngoµi hµnh lang. §©y chÝnh lµ mèi quan hÖ vÒ h×nh häc gi÷a c¸c kh«ng gian sö dông víi vÊn ®Ò x· héi häc. Bëi v×, cho dï c¨n phßng cña ng−êi qu¶n lý A ë vÞ trÝ s©u h¬n ph¶n ¸nh vÞ trÝ cao h¬n, quan träng h¬n ®èi víi ng−êi trî lý X th× thùc tÕ chÝnh ng−êi trî lý nµy l¹i cã kh¶ n¨ng qu¶n lý, kiÓm so¸t cao h¬n ®èi víi mäi ho¹t ®éng cña ng−êi qu¶n lý A. VÞ trÝ X cã thÓ kiÓm so¸t viÖc ®i vµo phßng A cña mäi ng−êi kh¸c vµ ®ång thêi còng cã thÓ gi¸m s¸t viÖc ®i l¹i cña chÝnh ng−êi A. Tuy nhiªn, nÕu c¨n phßng A cã mét cöa ®i riªng biÖt tõ phÝa sau th× viÖc kiÓm so¸t cña trî lý X sÏ gi¶m ®i ®¸ng kÓ. T−¬ng tù nh− vËy ®èi víi c¸c kh«ng gian kh¸c, hµnh lang phÝa sau lµm t¨ng kh¶ n¨ng l−u th«ng cña c¸c phßng vµ sÏ lµm gi¶m sù kiÓm so¸t t−¬ng ®èi cña X, ®¶m b¶o tÝnh riªng t− cho c¶ hai ®èi t−îng mµ vÉn gi÷ nguyªn cÊp bËc qu¶n lý trong c«ng viÖc (H×nh 4). H×nh 4. S¬ ®å tæ chøc c¸c kh«ng gian cña khu v¨n phßng cã 2 hµnh lang P vµ Q (Sonit Bafna, 2003). Nh− vËy, nguyªn t¾c chung ë ®©y lµ t¹o ra c¸c ®−êng vßng hoÆc vµnh ®ai, bëi v× viÖc më thªm mét hµnh lang l−u th«ng thø hai kh«ng chØ lµm gi¶m hiÖu qu¶ cña ®é s©u cña kh«ng gian b»ng c¸ch gi¶m tÝnh riªng t− ë c¸c phßng A, B mµ cßn t¹o ra sù th«ng tho¸ng cho nh÷ng kh«ng gian nµy, ®ång thêi gi¶m bít møc ®é l−u th«ng cña hµnh lang c«ng céng P. Do ®ã, ta nhËn thÊy r»ng mèi quan hÖ gi÷a c¸c kh«ng gian thµnh phÇn vµ c¶ mèi quan hÖ x· héi cña con ng−êi trong mét c«ng tr×nh ®−îc x¸c ®Þnh bëi b¶n th©n chøc n¨ng c¸c kh«ng gian vµ c¶ vÞ trÝ t−¬ng ®èi cña c¸c vµnh ®ai vµ ®iÓm giao th«ng c«ng céng. C¶ hai khÝa c¹nh nµy cña viÖc ®Þnh d¹ng kh«ng gian ®Òu ®−îc thÓ hiÖn ®Çy ®ñ qua s¬ ®å tuyÕn kh«ng gian ë bªn ph¶i cña H×nh 4, do ®ã s¬ ®å nµy ®ãng vai trß quan träng trong qu¸ tr×nh ph©n tÝch cÊu tróc kh«ng gian. H×nh d¹ng riªng biÖt cña c¸c c¨n phßng cho phÐp x¸c ®Þnh nh÷ng ranh giíi kh«ng gian vµ ph©n chia thµnh c¸c kh«ng gian nhá víi c¸c mèi quan hÖ thø bËc, do ®ã, nh÷ng ranh giíi kh«ng gian nµy kh«ng chØ thÓ hiÖn c¸c mèi quan hÖ x· héi vµ cßn ph¶n ¸nh chiÒu s©u cña kh«ng gian (depth of space/ profondeur des espaces). ChiÒu s©u cña mét kh«ng gian so víi mét kh«ng gian kh¸c cã thÓ ®−îc x¸c ®Þnh trùc tiÕp b»ng sè l−îng c¸c kh«ng gian xen gi÷a hai kh«ng gian ®ã (H×nh 5). Trang 5/ 8
  6. Phương pháp phân tích cấu trúc không gian H×nh 5. Kh¶ n¨ng tiÕp cËn vµ chiÒu s©u cña kh«ng gian (Hillier,1984 vµ Do·nTrung, 2003) Trong H×nh 6, chiÒu s©u t−¬ng ®èi cña hai kh«ng gian A vµ B ®èi víi kh«ng gian P (ë ®©y lµ hµnh lang c«ng céng) lµ t−¬ng ®−¬ng nhau, th«ng qua kh«ng gian phô lµ X (H×nh 6a). Do ®ã, s¬ ®å tæ chøc c¸c kh«ng gian theo thø bËc lµ P-X-A hay P-X-B. TrËt tù cña c¨n phßng A vµ B lµ gièng nhau vµ do ®ã cã cïng cÊp trong mèi quan hÖ ®èi xøng chung. Cßn A vµ X kh¸c nhau vÒ thø tù kh«ng gian so víi hµnh lang P, do ®ã chóng cã cÊp bËc kh¸c nhau trong mèi quan hÖ kh«ng ®èi xøng chung. H×nh 6. ChiÒu s©u cña kh«ng gian liªn quan tíi cÊp bËc cña c¸c kh«ng gian ®ã (Sonit Bafna, 2003). Khi kh«ng gian cña c¨n phßng A ®−îc ng¨n chia ra thµnh 2 phÇn nhá th× phÇn bªn trong s©u h¬n vµ cã tÝnh ®éc lËp, kÝn ®¸o h¬n (H×nh 6b). Nãi c¸ch kh¸c, h×nh d¸ng ®Æc biÖt cña kh«ng gian A ®· t¹o nªn chiÒu s©u cho c¨n phßng, vµ s¬ ®å tuyÕn xuÊt hiÖn thªm mét cÊp bËc n÷a nh− mét nh¸nh më réng cña cµnh c©y. 3. Kh¶ n¨ng nhËn thøc kh«ng gian vµ cÊu tróc kh«ng gian VÊn ®Ò ®Æt ra khi ®· cã mét kh«ng gian lµ lµm thÕ nµo ®Ó nhËn biÕt vµ ®Þnh d¹ng ®−îc kh«ng gian ®ã? Nh÷ng mèi liªn hÖ ®a chiÒu trong qu¸ tr×nh sö dông cña con ng−êi, chøc n¨ng vµ kÕt cÊu cña kh«ng gian, vµ ®Æc biÖt lµ mèi t−¬ng quan gi÷a sè l−îng c¸c kh«ng gian thµnh phÇn vµ sè ng−êi sö dông khiÕn nh÷ng nhµ nghiªn cøu vÒ kh«ng gian ph¶i quan t©m tíi vÊn ®Ò nhËn Trang 6/ 8
  7. Phương pháp phân tích cấu trúc không gian thøc kh«ng gian (spatial cognition). Mét trong nh÷ng yÕu tè chÝnh lµ mét kh«ng gian ph¶i dÔ hiÓu vµ dÔ nhËn biÕt ®èi víi ng−êi sö dông, cho dï nã cã bao gåm nhiÒu kh«ng gian nhá víi mét sè chøc n¨ng kh¸c nhau. Khi míi b¾t ®Çu quan s¸t tõ vÞ trÝ bÊt kú nµo ®ã, chóng ta ph¶i hiÓu ®−îc cÊu tróc cña nã, h−íng tiÕp cËn tíi kh«ng gian ®ã vµ thËm chÝ c¶ h−íng di chuyÓn bªn trong kh«ng gian ®ã. ChÝnh viÖc nghiªn cøu vÒ cÊu tróc kh«ng gian th«ng qua c¸c s¬ ®å tuyÕn nh− ®· tr×nh bµy phÇn trªn lµ mét ph−¬ng ph¸p h÷u hiÖu nhÊt ®Ó hiÓu vÒ m«i tr−êng x©y dùng, nã kh«ng chØ ¸p dông ®−îc cho mét c«ng tr×nh cô thÓ mµ cßn cã kh¶ n¨ng ph©n tÝch ë qui m« lín h¬n. Ch¼ng h¹n, ë qui m« cña mét ®« thÞ-thµnh phè, viÖc ph©n tÝch b»ng s¬ ®å tuyÕn cho phÐp thÓ hiÖn mét khu ®« thÞ ®−îc tæ chøc b»ng mét hÖ thèng ®−êng giao th«ng ®a cÊp, nh÷ng tuyÕn ®−êng chÝnh gièng nh− cµnh c©y chÝnh cña mét c¸i c©y, nh÷ng tuyÕn ®−êng nhá h¬n (ë cÊp ®é nhá h¬n) nèi vµo tuyÕn chÝnh, vµ råi nh÷ng con ®−êng nµy l¹i bÞ ph©n t¸ch ra bëi nh÷ng con ®−êng khu vùc nhá h¬n n÷a. Nh− vËy, cÊu tróc cña ®« thÞ ®−îc thÓ hiÖn rÊt râ rµng, cã cÊp ®é vµ cã l«gÝc vÒ tæng thÓ (H×nh 7). §èi víi nh÷ng ®« thÞ H×nh 7. CÊu tróc kh«ng gian cña mét kh«ng gian më lín cã m¹ng l−íi ®−êng kÎ « vu«ng th«ng (A); S¬ ®å c¸c tuyÕn ®−êng (B) (Alan Penn, 2003). th−êng khã hiÓu vµ khã nhËn biÕt h¬n mét khu ®« thÞ truyÒn thèng víi mét hoÆc mét vµi tuyÕn phè th−¬ng m¹i chÝnh. VÝ dô thùc tÕ t¹i khu phè cæ Hµ Néi, khu 36 phè ph−êng cã s¬ ®å tæ chøc ®−êng giao th«ng theo kiÓu « cê c¸ch kh¸ ®Òu nhau. Khi quan s¸t trªn b¶n ®å, d−êng nh− ta kh«ng gÆp khã kh¨n nµo ®Ó nhËn biÕt mét tuyÕn phè, nh−ng khi ®i vµo trong kh«ng gian chËt hÑp ®ã th× rÊt khã cho mét ng−êi l¹ cã thÓ ®Þnh h−íng ®−îc trõ khi cã nh÷ng th«ng tin trî gióp (hay cßn gäi lµ th«ng tin thø cÊp), theo kiÓu ®¸nh sè cho ®−êng phè hoÆc ph©n khu (vÝ dô: khu phè th−¬ng m¹i Manhattan, NewYork hay khu d©n c− cña thµnh phè Houston, Texas). Râ rµng, khi so s¸nh víi mét khu th−¬ng m¹i hay khu nhµ ë cã dÊu hiÖu næi bËt nµo ®ã, ch¼ng h¹n mét tuyÕn ®−êng chÝnh hay mét qu¶ng tr−êng nhá, … th× kh¶ n¨ng nhËn biÕt kh«ng gian vµ vÞ trÝ kÕt nèi cña c¸c tuyÕn ®−êng trë nªn dÔ dµng h¬n nhiÒu. Tãm l¹i, viÖc nghiªn cøu vÒ cÊu tróc kh«ng gian ®· ®Æt ra vÊn ®Ò nhËn thøc kh«ng gian, ph©n tÝch kh«ng gian chÝnh lµ ph©n tÝch m«i tr−êng sèng vµ lµm viÖc, ®Ó tõ ®ã ®−a ra c¸c gi¶i ph¸p quy ho¹ch – kiÕn tróc cho ®« thÞ, c«ng tr×nh nh»m gi¶i quyÕt c¸c mèi quan hÖ gi÷a x· héi vµ kh«ng gian. ChÝnh ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu cÊu tróc kh«ng gian ®· lµm t¨ng thªm nh÷ng nhËn thøc vµ hiÓu biÕt vÒ kh«ng gian sèng xung quanh chóng ta. Trang 7/ 8
  8. Phương pháp phân tích cấu trúc không gian Tµi liÖu tham kh¶o: 1. Hillier, B., Hanson, J. (1984) The social logic of space. Cambridge, UK: Cambridge University Press. 2. Bafna, Sonit. (2003) Space syntax-A brief Introduction. Environment and Behavior. 35(1): 17 ÷ 29. 3. Do·n, ThÕ Trung. (2003) Étude de la transformation des espaces extérieurs sur les parcelles d’habitation du quartier Bui Thi Xuan, à Hanoi, au Vietnam. Mémoire de Maîtrise. Québec: École d'architecture, Université Laval. 4. Gifford, R. (2002) Environmental psychology: principles and practices. 3e ed. Colville, WA: Optimal Books. 5. Penn, A. (2003) Space syntax and spatial cognition : Or why the axial line?. Environment and Behavior. 35(1): 30 ÷ 65. Trang 8/ 8