Xem mẫu

  1. L ch s C i lương C i lương là m t lo i hình k ch hát có ngu n g c t mi n Nam Vi t Nam, hình thành trên cơ s dân ca mi n ng b ng sông C u Long và nh c t l . Gi i thích ch "c i lương" (改良) theo nghĩa Hán Vi t, giáo sư Tr n Văn Khê cho r ng: "c i lương là s a i cho tr nên t t hơn", th hi n qua sân kh u bi u di n, tài k ch b n, ngh thu t bi u di n, dàn nh c và bài b n. V th i gian ra i, theo Vương H ng S n: tuy "có ngư i cho r ng c i lương ã manh nha t năm 1916, ho c là 1918", nhưng theo ông thì k t ngày 16 tháng 11 năm 1918, khi tu ng Gia Long t u qu c ư c công di n t i Nhà Hát Tây Sài Gòn, cách hát m i l này m i "bành trư ng không thôi, m u cho ngh m i, l y n ca và ca ra b ra ch nh n, thêm th t mãi, v a canh tân, v a c i cách...nên c i lương hình thành lúc nào cũng không ai bi t rõ..." L ch s Nh c l i giai o n này, trong H i ký 50 năm mê hát, có o n: Căn c theo sách v thâu th p và nh ng l i c a ngư i l n tu i nói l i, và n u tôi (Vương H ng S n) không l m thì bu i sơ kh i c a c i lương, là do s ng u nhiên, s tình c , là do lòng ái qu c mà nên.
  2. Tác gi gi i thích: Ngư i mi n Nam có cái hay là khi bi t dùng b o l c c i h i thân vào tù, thì h không dùng b o l c. H c è nén lòng thương nư c, chôn gi u trong m t b ngoài lêu l ng, chơi b i...H (nh ng tài t ) thư ng t h p v a t p ca cho vui, v a trau gi i ngh thu t...r i m i khi có ám tang, vào lúc canh khuya...h cũng hòa n, t p dư t ca cho úng nh p, ánh cơn bu n ng . Sau thành thói t c, m i d p “quan - hôn - tang - t ” (ch nhà) u có m i h cho rôm ám n ca tài t ã n lúc, theo Vương H ng S n, ngư i ta nghe hát b i hoài, hát b i mãi, cũng chán tai thét hóa nhàm thì các ban tài t n ca xu t hi n. Bu i u, kho ng cu i th k 19 n u th k 20, các nhóm n ca ư c thành l p c t tiêu khi n, ph c v trong các bu i l t i tư gia, như ám tang, l gi , tân hôn...nhưng chưa h bi u di n trên sân kh u hay trư c công chúng. Và n u trư c kia “c m” (trong “c m, kỳ thi, h a”) là c a t ng l p thư ng lưu thì n giai o n này nó không còn b bó bu c trong ph m vi ó n a, mà ã ph bi n r ng ra ngoài. Chính vì th nh c tài t các t nh phía Nam, v n i dung l n hình th c, d n dà thoát ly kh i nh c truy n th ng có g c t Trung, B c.
  3. Khi y, àn ca tài t g m hai nhóm: Nhóm tài t mi n Tây Nam B , như: B u An, Lê Tài Kh (Nh c Kh ), Nguy n Quan i (Ba i), Tr n Quang Di m, T ng H u nh, Kinh L ch Qư n, Ph m ăng àn... Nhóm tài t Sài Gòn, như: Nguy n Liên Phong, Phan Hi n o, Nguy n Tùng Bá... n l i Ca ra b Qua l i năm 1910, ông Tr n Văn Kh i k : M Tho có ban tài t c a Nguy n T ng Tri u, ngư i Cái Thia, t c g i Tư Tri u ( n kìm), Mư i Lý (th i tiêu), Chín Quán ( n c huy n), B y Vô ( n cò), cô Hai Nhi u ( n tranh), cô Ba c (ca sĩ). Ph n nhi u tài t n y ư c ch n i trình bày c nh c Vi t Nam t i cu c tri n lãm Pháp. Khi v , h cho bi t r ng Ban t ch c có cho h ư c n ca trên sân kh u và ư c công chúng n xem ông o... Nghe ư c cách cho " n ca trên sân kh u", Th y H , ch r p chi u bóng Casino, sau ch M Tho, bèn m i ban tài t Tư Tri u, n trình di n m i t i th tư và th b y trên sân kh u, trư c khi chi u bóng, ư c công chúng hoan nghinh nhi t li t. Trong th i kỳ này, M Tho là u m i xe l a i Sài Gòn. Khách các t nh mi n Tây mu n i Sài Gòn u ph i ghé tr m M Tho. Trong s khách, có ông Phó Mư i Hai Vĩnh Long là ngư i hâm m c m ca. Khi ông nghe cô Ba c ca bài T i, như bài “ Bùi Ki m - Nguy t Nga”, v i m t gi ng g n như có i áp, nhưng cô không ra b . Khi v l i Vĩnh Long,
  4. ông li n cho ngư i ca ng trên b ván ng a và "ca ra b ". Ca ra b phát sinh t ó, l i năm 1915 - 1916. Cũng theo Vương H ng S n: Các i u ca ra b và c i lương sau này u ch u nh hư ng c a các bu i hát nhân nh ng kỳ bãi tư ng do các trư ng trung h c Taberd, M Tho, trư ng t nh Sóc Trăng...Cho nên chúng ta không nên ơn các nhà ti n b i, ph n ông là các giáo sư trư ng Pháp, ã có sáng ki n dìu d t và d y cho ta bi t m t ngh thu t hát ca khác v i i u hát b i th i y... Nhà văn Sơn Nam còn cho bi t: Năm 1917, Lương Kh c Ninh, sành v hát b i, ã di n thuy t t i h i khuy n h c Sài Gòn: Ngư i An Nam ta thu nay v n cho ngh hát là ngh h ti n, nên ngư i có h c th c m t ít thì không làm…(nay) mu n c i lương ph i làm sao?... Chuy n nói ây không khó. Có h c trò trư ng Taberd n lúc phát thư ng, nó ra hát theo Lang Sa (Pháp), b t ch như Lang Sa. R t i là hát theo ngo i qu c, tr em còn làm ư c, hà hu ng ngư i An Nam mà hát An Nam không ư c sao?... R i oàn ca nh c k ch bên Pháp m i năm sáu tháng ã n Sài Gòn trình di n, có màn có c nh phân minh, m i tu ng d t tr n m t êm. Công chúng ngư i Vi t hâm m , th y h p lý, thêm tranh c nh g i Sơn th y, p m t. Và r i ngay năm này (1917), ông André Th n (Lê Văn Th n) Sa éc l p gánh hát xi c, có thêm ít màn ca ra b .
  5. Hình thành C i lương Qua năm 1918, cũng theo Vương H ng S n, năm 1918, b ng Tây th ng tr n ngang ( nh t th chi n), m ng quá, toàn quy n Albert Sarraut n i tay cho phép phe trí th c bày ra m t cu c hát l y ti n dâng “m u qu c” và cho phép l p h i gánh hát dân b n x lãng quên vi c nư c, th a d p ó dân trong Nam bèn trau gi i ngh n ca và ưa tài t salon lên sân kh u.... Nhân cơ h i y, ông Năm Tú (Châu Văn Tú) M Tho chu c gánh c a ông André Th n r i s m thêm màn c nh, y ph c và nh ông Trương Duy To n so n tu ng, ánh d u s ra i c a lo i hình ngh thu t c i lương. n năm 1920, cái tên “c i lương” xu t hi n l n u tiên trên b n hi u gánh hát Tân Th nh (1920) v i câu liên i: C i cách hát ca theo ti n b Lương truy n tu ng tích sánh văn minh. M c dù Vương H ng S n ã nói c i lương hình thành lúc nào cũng không ai bi t rõ, nhưng theo s hi u c a ông thì:
  6. Năm 1915 tr v trư c, t i mi n Nam, tài t còn ca ki u “ c tho i”. Năm 1916, có ca ki u " i tho i" (ca ra b ) êm 16 tháng 11 năm 1918, t i R p Hát Tây Sài Gòn, có di n tu ng Pháp - Vi t nh t gia (t c Gia Long t u qu c) ánh d u th i kỳ phôi thai c a c i lương. Sau êm này, André Th n trư c và Năm Tú sau, ã ưa c i lương lên sân kh u thi t th . Năm 1922, tu ng Trang T th v và tu ng Kim Vân Ki u di n t i r p M Tho r i lên di n t i r p Ch L n và r p Modern Sài Gòn...lúc này hát c i lương m i thành hình th t s ... Và di n bi n ti p theo c a c i lương ư c T i n Bách khoa toàn thư Vi t Nam tóm g n như sau: Nh ng năm 1920 - 1930 là th i kì phát tri n r c r , nhi u gánh hát ra i, n i ti ng nh t là hai gánh Phư c Cương và Tr n c có dàn k ch g m 3 lo i: các tu ng tích c a Trung Qu c, lo i xã h i và lo i phóng tác (như "Tơ vương n thác", "Giá tr và danh d "). Trong th i kì 1930 - 1934, ngh thu t c i lương lan truy n ra ngoài B c và nhi u ngh sĩ xu t s c xu t hi n như Năm Ph , Phùng Há, B y Nhiêu, Năm Châu... Th i kì kinh t kh ng ho ng, nhi u gánh hát tan rã. D a vào tâm lí c a dân chúng ng v tôn giáo, các gánh hát ua nhau di n các tích v Ph t, tiên, i u là gánh hát Tân Th nh. T 1934, xu t hi n phong trào "ki m hi p", i u là gánh Nh n Tr ng và tác gi M ng Vân ngư i B c Liêu. Nh ng v n i ti ng: "Chi c lá
  7. vàng", "Bích Liên vương n ", "B o Nguy t Nương". T sau Cách m ng tháng Tám n nay... Nhi u v di n m i xu t hi n, n i dung phong phú và a d ng.