Xem mẫu

  1. HOÀNG THÀNH THĂNG LONG GIÁ TR L CH S VĂN HOÁ VI T Phát l di tích Hoàng Thành năm 2003 ã gây nên m t ch n ng l n trong dư lu n xã h i và nh n ư c s quan tâm sâu s c c a nhân dân trong nư c và c ng ng ngư i Vi t Nam nư c ngoài. Nhi u báo chí coi phát hi n kh o c này là m t trong nh ng s ki n văn hóa tr ng i năm 2003. M t s di v t ư c trưng bày t i Văn Mi u Qu c T Giám Hà N i và sau ó chuy n vào trưng bày t i B o tàng l ch s thành ph H Chí Minh ư c khách tham quan trong và ngoài nư c ánh giá r t cao. Trong Thư chúc T t năm Giáp Thân năm 2004, ch t ch nư c Tr n c Lương có o n vi t: “... ti n hành kh o c khu v c Ba ình Hà N i làm xu t l nhi u di tích l ch s - văn hóa vô giá v kinh thành Thăng Long c xưa. Nh ng thành t u ó ang ti p t c khích l , c vũ lòng t hào dân t c và ý chí vươn lên c a nhân dân ta...” Trên cơ s nh n th c giá tr c a khu di tích l ch s văn hoá do kh o c h c phát hi n, ngày 24/9/2003 H i Khoa h c l ch s Vi t Nam ã trân tr ng ngh các ng chí lãnh oc a ng, Qu c h i và Chính ph cho phép gi i kh o c h c ti p t c m r ng di n khai qu t có cơ s khoa h c y
  2. hơn trong ánh giá cũng như trong các gi i pháp b o t n. Hai cu c h i th o khoa h c do Trung tâm Khoa h c xã h i và nhân văn qu c gia và do B Văn hoá thông tin t ch c, tuy có m t s ý ki n khác nhau trong th o lu n nh ng v n c th , nhưng không ai có th ph nh n ư c giá tr l n lao c a di s n văn hoá này và nguy n v ng c a h u h t các nhà khoa h c là mong mu n ư c b o t n lâu dài. B Chính tr ã có m t phiên h p sáng ngày 1/11/2003 bàn v s phát hi n di s n văn hoá ư c gi i khoa h c và c xã h i c bi t quan tâm này. Theo thông báo s 126-TB/TW ngày 5/11/2003, B Chính tr ã quy t nh cho phép ti p t c khai qu t kh o c h c trên di n tích ư c Chính ph phê duy t có cơ s khoa h c nh giá và k t lu n y hơn v qu n th di tích này, trên cơ s ó xây d ng phương án b o t n và phát huy ý nghĩa l ch s c a di tích. Thông báo cũng cho bi t H i trư ng Ba ình m i s chuy n nm t a i m khác v i tên m i là Trung tâm H i ngh qu c gia. Còn H i trư ng Ba ình hi n nay s ư c lưu gi như m t di tích l ch s và Nhà qu c h i s ư c xem xét, quy t nh sau khi có báo cáo k t qu khai qu t kh o c h c. Hi n nay Vi n Kh o c h c ang ti p t c công vi c khai qu t kh o c h c và v i di n tích khai qu t ư c m r ng, ch c ch n nhi u di tích và di v t m is ư c phát l và nh n th c v giá tr khu di tích s ư c nâng cao hơn. Tuy nhiên công vi c khai qu t cũng như b o qu n trư c m t và b o t n lâu dài ang t ra không ít nhi m v n ng n mà dư lu n h t s c quan tâm. Công vi c b o qu n nh ng di v t thu th p c n ư c th c hi n v i nh ng kho hi n v t có ti n nghi b o v theo t ng lo i ch t li u và s p x p khoa h c. UBND Hà N i ã ch n a i m xây d ng m t kho b o qu n hi n v t như v y. c bi t khó khăn là công vi c b o t n t m th i nh ng di tích ngoài tr i trong i u ki n t ai, khí h u vùng này, nh t là khi mùa mưa
  3. n, ti n t i m t k ho ch b o t n lâu dài toàn b khu di tích. Chính ph ã giao cho các cơ quan ch c năng và chuyên môn t p h p l c lư ng chuyên gia trong nư c và tranh th s h p tác qu c t nghiên c u và xu t nh ng gi i pháp khoa h c và công ngh phù h p, h u hi u nh m b o t n di s n văn hoá này. M t di s n văn hoá vô giá mà bao nhiêu th h t tiên ã sáng t o nên và lòng t này ã gìn gi chúng ư c cho n hôm nay, vì th chúng ta ph i gánh vác trách nhi m này ti p t c b o t n, phát huy r i chuy n giao l i cho các th h mai sau v i nhi m v cao c là GÌN GI B OT N M T DI S N VĂN HOÁ VÔ GIÁ C A DÂN T C VI T NAM. N i dung chính Hoàng Thành Thăng Long – nh ng phát hi n kh o c h c • C i ngu n l ch s • Nh n nh ban u v m t s ph tích ki n trúc Hoàng Thành Thăng Long – góc nhìn c a ngư i trong cu c • C m Thành trư c nh ng l a ch n mang tính l ch s • B n C m Thành qua s li u và d u v t th c a • GS s h c Phan Huy Lê – V n còn gi i pháp hay cho C m Thành • GS s h c Phan Huy Lê- Hoàng Thành Thăng Long trong tương quan v i các kinh ô c • GS s h c Phan Huy Lê – ã xác nh ư c C m Thành Thăng Long HOÀNG THÀNH THĂNG LONG – NH NG PHÁT HI N KH O C H C
  4. I. C I NGU N L CH S 1. Vài nét v l ch s nh ô và ki n t o Hoàng Thành Thăng Long B n Thăng Long th i H ng c (1490) Lý Công U n lên ngôi vua, sáng l p vương tri u Lý (1009 - 1225) t i kinh ô Hoa Lư (Ninh Bình) ngày 2-11 K D u (21 – 11 - 1009). Tháng 7 mùa thu năm 1010, nhà vua d i ô t Hoa Lư v thành i La và i tên là Thăng Long. Ngay trong mùa thu năm ó, nhà Lý ã kh n trương xây d ng m t s cung i n làm nơi và làm vi c c a vua, tri u ình và hoàng gia. Trung tâm là i n Càn Nguyên, nơi thi t tri u c a nhà vua, hai bên có i n
  5. T p Hi n và Gi ng Võ, phía sau là i n Long An, Long Th y làm nơi vua ngh . n cu i năm 1010, 8 i n 3 cung ã hoàn thành. Nh ng năm sau, m t s cung i n và chùa tháp ư c xây d ng thêm. M t vòng thành bao quanh các cung i n cũng ư c xây p trong năm u, g i là Long Thành hay Phư ng Thành. ó chính là Hoàng Thành theo cách g i ph bi n v sau này. Thành p b ng t, phía ngoài có hào, m 4 c a: Tư ng Phù phía ông, Qu ng Phúc phía tây, i Hưng phía nam, Di u c phía b c. Tuy còn nh ng ý ki n khác nhau, nhưng căn c vào s li u và di tích còn l i, có th xác nh c a Tư ng Phù m ra phía Ch ông và khu ph buôn bán t p n p c a phư ng Giang Kh u và n B ch Mã. C a Qu ng Phúc m ra phía chùa Diên H u (chùa M t C t) và ch Tây Nhai (ch Ng c Hà). C a i Hưng kho ng g n C a Nam hi n nay. C a Di u c nhìn ra trư c sông Tô L ch, kho ng ư ng Phan ình Phùng hi n nay. Trong Long Thành có m t khu v c ư c c bi t b o v g i là C m Thành là nơi và ngh ngơi c a vua và hoàng gia. Trong i Lý, các ki n trúc trong Hoàng Thành còn qua nhi u l n tu s a và xây d ng thêm. Long Thành và C m Thành là trung tâm chính tr c a Kinh Thành. Phía ngoài, cùng v i m t s cung i n và chùa tháp là khu v c cư trú, buôn bán, làm ăn c a dân chúng g m các b n ch , ph phư ng và thôn tr i nông nghi p. M t vòng thành bao b c toàn b khu v c này b t u ư c xây p t năm 1014, g i là thành i La hay La Thành. Vòng thành này v a làm ch c năng thành lu b o v , v a là ê ngăn lũ l t. Thành ư c p m i và có t n d ng, tu b m t ph n thành i La cũ i ư ng. Thành i La phía ông ch y d c theo h u ng n sông Nh như m t o n ê c a sông này t B n N a nÔ ng Mác, phía b c d a theo h u ng n sông Tô L ch phía nam H Tây t Bư i n Hàng Bu m ngày nay, phía tây theo t ng n sông Tô L ch t Bư i n Ô C u Gi y, phía nam
  6. theo sông Kim Ngưu qua Gi ng Võ, Ô Ch D a, Ô C u D n, nÔ ng Mác. Thành i La i Lý m các c a: Tri u ông (d c Hòe Nhai), Tây Dương (C u Gi y), Trư ng Qu ng (Ô Ch D a), C a Nam (Ô C u D n), V n Xuân (Ô ng Mác). Thành i La ư c bao b c m t ngoài b i ba con sông: sông Nh , sông Tô L ch, sông Kim Ngưu và ư c t n d ng như nh ng con hào t nhiên. M t c i m n i b t c a c nh quan thiên nhiên c a thành Thăng Long là nhi u sông h . Có th nói Thăng Long - Hà N i là m t thành ph sông-h và ngay t khi ki n l p, nhà Lý ã bi t t n d ng a th t nhiên này trong qui ho ch xây d ng nh m bi n nh ng sông, h ó thành nh ng con hào t nhiên, nh ng giao thông ư ng thu ti n l i và m t h th ng thoát nư c, i u ti t môi trư ng, b o v sinh thái. Vì v y m t b ng các vòng thành Thăng Long không coi tr ng tính k hà, i x ng, vuông v n mà u n mình theo a hình, thích nghi và t n d ng i u ki n thiên nhiên. Hình vuông trên b n là Hoàng thành Hà n i trong b n Hà N i năm 1885 Trong nh ng bi n lo n cu i i Lý, Hoàng Thành b tàn phá n ng n . Sau khi thành l p, nhà Tr n ph i p l i thành, xây l i các cung i n, nhưng v
  7. trí, qui mô c a Hoàng Thành, thư ng g i là Long Phư ng Thành, không thay i. Th i Lê sơ, Hoàng Thành nhi u l n ư c tu b và m r ng thêm mà trung tâm i m là i n Kính Thiên d ng năm 1428, xây l i năm 1465 v i lan can b ng á ch m r ng năm 1467 nay v n còn trong thành Hà N i. Năm H ng c th 21 (1490), vua Lê Thánh Tông nh b n c nư c g m 13 th a tuyên và ph Trung ô t c thành ông Kinh th i Lê sơ. T p B n H ng c còn l i n nay ã qua nhi u l n sao chép l i v sau, nhưng v n là t p b n xưa nh t c a nư c i Vi t, trong ó có b n thành ông Kinh. Qua b n này, có th hình dung ư c qui mô và c u trúc c a Hoàng Thành và C m Thành c a thành Thăng Long th k XV cùng m t s cung i n ương th i Sang th i Nguy n, thành Hà N i do vua Gia Long xây năm 1805 theo ki u Vauban không nh ng h th p cao mà còn thu nh v qui mô so v i Hoàng Thành c a Thăng Long xưa. Tuy nhiên tr c trung tâm oan Môn Kính Thiên c a Hoàng Thành Thăng Long th i Lê v n không thay i và trên tr c này thêm C t C , C a B c th i Nguy n. 2. Phát l di tích Hoàng thành Thăng Long Theo Lu t di s n văn hoá, trư c khi th c hi n d án xây d ng Nhà Qu c h i và H i trư ng Ba ình, trên khu v c n m gi a các ư ng ph Hoàng Di u, Hoàng Văn Th , c L p, B c Sơn, Chính ph cho phép Vi n Kh o c h c ti n hành khai qu t trên di n r ng. T tháng 12/2002 n nay, ã khai qu t trên di n tích hơn 19.000 m2. ây là quy mô khai qu t kh o c h c l n nh t Vi t Nam và cũng vào lo i l n nh t ông Nam Á. T ó ã phát l m t ph c h di tích – di v t r t phong phú, a d ng t thành i La (th k VII -
  8. IX) n thành Thăng Long (th k Xl -XVIII) và thành Hà N i (th k XIX). Trên cơ s phát hi n kh o c h c này, các nhà kh o c h c còn ph i dành nhi u th i gian ch nh lý hi n v t và hoàn ch nh h sơ khoa h c v các di tích, di v t. V phương di n khoa h c, các nhà khoa h c thu c nhi u chuyên ngành liên quan như kh o c h c, s h c, ki n trúc, văn hoá, a lý, a ch t, môi trư ng,,, cũng c n có nhi u th i gian nghiên c u, th o lu n hàng lo t v n như c nh quan t nhiên, c u t o c a các sông, h , quan h gi a các l p t; tên g i, ch c năng, niên i c a các di tích ki n trúc; c u trúc c a khu di tích và s bi n i qua các th i kỳ l ch s ; phân lo i và xác nh ngu n g c, niên i các di v t. Vì v y không có gì ng c nhiên, trong m t vài h i th o khoa h c hay trên báo chí, xu t hi n m t s ý ki n khác nhau v nh ng v n khoa h c c th này. Tuy nhiên, trên t ng th ã có cơ s khoa h c ưa ra nh ng ánh giá khái quát v giá tr l ch s văn hoá c a khu di tích ã phát hi n. D u tích ki n trúc th i Lý - Tr n h D4 - D6 (khu D u v t n n cung i n th i Lý H A20
  9. D) Ch p l i t cu n Hoàng Thành Thăng Long, quà t ng cho các i bi u qu c t tham d H i ngh APEC 2006. Khu v c khai qu t hi n nay n m v phía tây c a i n Kính Thiên trong Hoàng Thành th i Lê sơ. Rõ ràng ây là di tích c a m t ph n phía tây Hoàng Thành Thăng Long th i Lý, Tr n, Lê sơ, M c, Lê Trung Hưng th k XI - XVIII, ngư c lên thành i La th k VII - IX và kéo dài n hành Hà N i th k XIX. Khu di tích b c l m t b dày l ch s t th k VII n th k XIX g m th i ti n Thăng Long, th i Thăng Long và Hà N i. Các di tích và t ng văn hóa ch ng x p lên nhau qua nhi u th i kỳ l ch s m t cách khá liên t c. Th t hi m có m t khu di tích l ch s -văn hoá tr i dài qua nhi u th i kỳ l ch s như v y gi a vùng t trung tâm c a th ô và cũng th t hi m có th ô m t nư c có l ch s lâu i l i phát hi n m t qu n th di tích ch y dài su t b dày l ch s như v y. Các di tích ki n trúc và m t kh i lư ng r t l n di v t cho th y m t ph n qui mô và di n m o c a Hoàng Thành cùng i s ng cung ình c a vua quan, quý t c qua các th i kỳ l ch s . T ng t ng l p l p di tích - di v t hi n lên như m t b s nghìn năm văn hi n c a Thăng Long – Hà N i ph n chi u trình và b n s c dân t c c a m t trung tâm văn hóa l n nh t và lâu i nh t c a t nư c. V phương di n l ch s , phát hi n kh o c h c này cung c p nhi u c li u khoa h c xác nh v trí trung tâm c a thành Thăng Long - ông ô- ông Kinh, hi u thêm m i quan h gi a thành i La v i thành Thăng Long th i Lý, Tr n, Lê và thành Hà N i th i Nguy n. Thành i La qua nhi u l n xây d ng, t T Thành do Khâu Hoà xây năm 618 ch 900 b (kho ng 1,65 km), La Thành do Trương Bá Nghi xây năm 767 r i Tri u
  10. Xương p thêm năm 791, thành i La do Trương Chu xây năm 808 mà La Thành bên ngoài dài 2000 b (kho ng 3,70 km) r i Lý Nguyên Gia d i thành và Cao Bi n m r ng thêm thành 1982 trư ng (kho ng 6,5 km), ngoài có ê dài 2125 trư ng (kho ng 7 km). ó là toà thành có qui mô l n nh t trong th i B c thu c. T i khu v c khai qu t, ã tìm th y d u tích thành i La trên c b n khu A, B, C, D, ch ng t vùng này n m trong thành i La. Bên trên d u tích i La là di tích ki n trúc và các di v t th i Lý. i u ó ch ng t vua Lý Thái T ã d i ô t Hoa Lư v ô cũ c a Cao Vương thành i La úng như Chi u d i ô, i tên là thành Thăng Long và bu i u ã s d ng toà thành này cùng m t s ki n trúc có s n r i s a sang, xây d ng thêm nh ng cung i n m i. Ph m vi c a Hoàng Thành t th i Lý, Tr n sang Lê sơ thay i như th nào còn ph i nghiên c u thêm, nhưng qua phát hi n kh o c h c Ba ình thì rõ ràng khu v c này là m t b ph n phía tây c a Hoàng Thành xưa và không thay i. Hơn n a, theo b n thành ông Kinh th i H ng c thì khu v c khai qu t này n m trong ph m vi c m thành c a Hoàng Thành. K t qu khai qu t kh o c h c k t h p v i tư li u thư t ch và b n c cho phép hình dung khu trung tâm c a Hoàng Thành rõ nét hơn. Phát hi n này còn cung c p thông tin cho bi t trong lòng t Hoàng thành Thăng Long xưa còn b o t n nhi u di tích di v t quý. T ây có th ưa ra kh năng m r ng di n i u tra và khai qu t, xây d ng quy ho ch b o t n m t khu v c di tích l ch s văn hoá c a kinh thành Thăng Long, thành Hà N i c và m r ng n các di tích cách m ng và kháng chi n th i iH Chí Minh như H i trư ng Ba ình, Lăng và Nhà sàn Bác H , T ng hành dinh Quân i nhân dân Vi t Nam th i kháng chi n ch ng M , H i trư ng Ba ình, kéo dài t th k th VII (hi v ng có th phát hi n nh ng di tích, di v t s m hơn) n th k XX. ây là m t di s n văn hóa vô giá c a dân
  11. t c n m gi a th ô Hà N i và n u nghiên c u, b o t n t t, có th ư c UNESCO công nh n là Di s n Văn hóa Th gi i. M t di s n văn hoá như v y s tăng thêm v th c a th ô Hà N i, phát huy tác d ng sâu s c trong giáo d c truy n th ng dân t c cũng như trong các ho t ng giao lưu văn hoá và du l ch. Ch m t b ph n di s n ã ư c phát hi n Ba ình hi n nay ã làm xúc ng bi t bao nh ng ngư i có d p n tham quan, chiêm ngư ng và c nh ng ngư i ch m i ư c nghe tin và xem nh qua các phương ti n thông tin i chúng. 3. S thăng tr m c a Hoàng thành Tô L ch - Nùng Sơn theo phong th y xưa là hai bi u tư ng c a nư c non Thăng Long - Hà N i. Nói theo sinh thái h c nhân văn thì Thăng Long - Hà N i là m t ô th sông - h ư c bao b c b i m t “t giác nư c” 30 km “ ư ng ê La Thành”: Nh Hà quanh b c sang ông Kim Ngưu, Tô L ch là sông bên này. Tô L ch tách ra kh i Nh Hà kho ng ch G o, ch y qua gi a Ngõ G ch - Hàng Bu m, lu n qua C u ông - Hàng ư ng - Hàng Cá - C ng Chéo Hàng Lư c, ngo n ngoèo theo ư ng Quán Thánh r i ch y xu ng Th y Khuê - H Kh u... Kim Ngưu m c a vào H Tây (cũng có tên khác là h Kim Ngưu), ch y theo chi u b c – nam thành Ng c Hà, d c dài ư ng Ông Ích Khiêm - Lê Tr c (nay là c ng ng m) lu n qua ư ng Cát Linh mà ch y xu ng Hào Nam
  12. C a B c c a thành Hà N i th i Nguy n (xây trên n n C a B c th i Lê) Thích nghi t i ưu - t i a v i môi trư ng t nhiên sông nư c trên i th ư c v ch ra tóm g n như trên, ta d dàng hi u nhà phong th y Cao Bi n (th k IX) và các nhà quy ho ch La Thành - i La Thành - Long Phư ng Thành s l y núi Nùng làm trung i m và các ư ng - v t nư c sông h Tô L ch - Kim Ngưu (Ng c Hà) làm “hào” mà p xây các lũy thành. Các t m b n Thăng Long thành i Lê, tuy không v theo h a pháp a lý h c tân th i, v cơ b n cũng cho ta hình dung ư c i u ó (trong bài này tôi xin phép ư c s d ng b n do PGS.TS Ngô c Th v a sưu t m ư c trong cu n Thiên t i nhàn àm c a àm Nghĩa Am vi t và v l i năm Gia Long th 9 - 1810). Theo “th chi u” c a Lý Thái T thì ngài mu n d i ô t Hoa Lư ra “thành i La c ô c a Cao Vương”. C nhiên Ngài và các vua k v v sau cũng xây d ng thêm nhi u cung i n,c u c ng Nhà Tr n thay ngôi nhà Lý m t cách hòa bình cũng s d ng l i Hoàng thành Thăng Long và có xây d ng, s a ch a thêm, nh t là sau nh ng cơn binh h a ch ng Mông - Nguyên. Nhà H d ng Tây ô x Thanh, i tên Thăng Long thành ông ô và có d m t vài cung i n Thăng Long ưa vào Tây ô. Sau 20 năm Minh thu c và ch ng Minh, tháng 4/1428, Lê L i, ngư i sáng nghi p tri u Lê vào yên v ông ô (1430 i là ông
  13. Kinh, nhưng cái tên tuy t p Thăng Long v n t n t i dài dài). Nhà M c xây Dương Kinh quê nhà g n bi n, ít xây d ng ông Kinh ngoài vi c p thêm nhi u lũy thành phía nam kinh thành ch ng Tr nh. Th i Lê Trung Hưng, chúa Tr nh xây Vương ph riêng bên b t - h u V ng H (H Hoàn Ki m). Vua Lê v n ng i trên ngôi hư v hoàng thành cũ, có nát i hơn là xây d ng thêm. R i Gia Long và Minh M ng phá Hoàng Thành cũ, xây B c Thành, t nh thành Hà N i m i theo ki u Vauban. Thi hào Nguy n Du than th : Thiên niên c th t thành quan o Nh t phi n tân thành m t c cung. T m d ch: Cung i n ngàn năm thành ư ng cái M t tòa thành m i m t cung xưa. Bà Huy n Thanh Quan hoài c Thăng Long Thành: L i xưa xe ng a h n thu th o N n cũ lâu ài bóng t ch dương. N a cu i th k XIX, Vi t Nam - Hà N i rơi vào tay th c dân Pháp. Pháp phá thành Hà N i xây “khu ph Tây”, khu nhà binh Pháp, sân v n ng Mangin (nay là Trung tâm Th d c th thao quân i)... Cái thiêng “Nùng Sơn chính khí” v i tòa i n Kính Thiên xây bên trên ã b gi i thiêng. Kính Thiên ngai ng th p vàng Tây ng i ánh chén cùng oàn thanh lâu. i n Kính Thiên còn 4 b 9 b c (c u trùng) R ng á th i u Lê. “Cô Tư H ng” u th u phá thành, ch dùng g ch c a thành cũ ã xây ư c vài khu ph m i ư ng Nguy n Bi u - ng Dung nay, sau khi dùng ph tích l p
  14. h C Ng a - cái h kéo dài H Tây - h Trúc B ch v i h Hàng u-h Hàng Khoai - h Hàng ào n i v i h Hoàn Ki m qua C u G (cái c u g y năm 1901 v n còn - nay thì ch còn cái tên “Ph C u G ”). Nh ng d u v t còn sót l i: phía b c thì còn Chính B c Môn v i m t v t n chưa m trên C a B c. V t tích tr n gi c 1882 và vi c ngài Hoàng Di u t ti t. Lùi vào m t chút thì còn H u Lâu, Pháp g i là “L u Công Chúa” mà ki n trúc ã b làm bi n d ng, lai căng i r t nhi u r i. Năm 2001, gi i kh o c h c ư c phép ào khu v c quanh H u Lâu và C a B c. Phía dư i C a B c hi n t n, các nhà kh o c ã tìm th y m t C a B c khác th i Lê, r ng hơn, chìm sâu hơn, ang r i nylon l p cát vùi l i, ch công cu c khai qu t quy mô l n hơn. Còn quanh H u Lâu, ã tìm th y t ng á kê chân c t ch m hoa sen th i Lý cùng nhi u hi n v t khác th i Lê, nhưng ã ư c “dùng l i” v i công năng khác. Kh o c h c xác nh ây có th là m t cái b n i Hoàng Thành b c, thông v i sông Tô L ch ( ư ng Quán Thánh - Th y Khuê). Cũng ã giăng nylon vùi cát l p l i ch khai qu t ti p. C t c thành Hà N i th i Nguy n. Quang c nh trư c khi doanh tr i binh lính Pháp ư c d ng lên xung quanh
  15. phía nam, may mà còn oan Môn, năm c ng xây b ng á, phía ngoài là c a Tam Môn kho ng 1812 - 1814, tri u Nguy n Gia Long phá, xây C t C (nay v n còn s ng s ng). Năm 2002, gi i kh o c h c Vi t Nam ư c phép ào phía trong oan Môn ã tìm th y “l i xưa xe ng a” thu c th i Tr n, dùng l i nhi u g ch Lý. N u khai qu t ti p, s có th th y c con ư ng t oan Môn. Phía nam n a là ch C a Nam (may còn cái tên, c a i Hưng (Nam) ã b phá). Ngoài c a Nam, còn có m y cái tên t ình Ngang (nơi d ng l i soát xét gi y t , th bài trư c khi vào Hoàng Thành), C m Ch (d ng nơi khu c m) và cái vư n hoa, th i Pháp thu c có d ng tư ng “Bà m xòe”. Căn c vào câu thơ c a nho sĩ Hà Thành cu i th k XIX: T i Qu ng Minh ình t mu n nghe Quang Minh không th y, th y m Xòe Qu ng Minh ình i Minh M ng, là nơi hàng tháng có quan t i gi ng “Th p i u” (10 i u trung hi u ti t nghĩa) b t dân i nghe. Qu ng Minh ình, như s chép là xây d ng trên n n Qu ng Văn ình i Lê Thánh Tông, là nơi dán b cáo, m nh l nh c a vua quan, cho dân bi t mà thi hành. N u ư c phép khai qu t vư n hoa C a Nam, nhà kh o c có th tìm th y n n cũ Qu ng Minh ình r i Qu ng Văn ình. S cũng là i u lý thú. phía ông, thì trên m t t còn di tích ông Môn ình ( ình C a ông) nay eo bi n s nhà 10 Hàng Cân và ông Môn t (Chùa C a ông), nay eo bi n s nhà 38b Hàng ư ng mà nhi u t m bia c còn gi ư c trong chùa có niên i Lê - Nguy n kh ng nh là chùa ư c xây d ng ngay phía ngoài c a ông Hoa, Hoàng Thành Lê. Cu c i n dã kh o c - nhân h c văn hóa cu i năm 2002 ã xác nh ư c c a ông Hoa gi a s 4 ( ông Cung) và s 5 (Càn (Ki n) i n trên b n , nay ánh s 4b) là n n nhà
  16. H i quán Phúc Ki n ph Lãn Ông hi n nay. Các bia Gia Long, T c còn gi trong nhà h i quán nói là “Mân thuy n” (thuy n t Mân Phúc Ki n) n Thăng Long buôn bán, mua ư c khu t hoang, thu c c a ông Hoa th i Lê cũ, xây nhà h i quán. Tư ng u chim phư ng Chi ti t di v t u M td i g m s th i và lá trang trí ôi phư ng Lê dùng trong hoàng chim phư ng tìm th y tri u tìm th y bên dòng h A2,A3 sông c h A11 V phía tây Hoàng Thành Lê, thì còn ch ng c : Khán Sơn. Toàn thư chép là góc tây b c Hoàng Thành, nơi vua Lê Thánh Tông và các i quan ng xem (khán) quân sĩ t p tr n (s 11 trên b n ). Th i Pháp thu c, chính quy n Pháp sai san ph ng Khán Sơn làm n n, trên ó xây d ng trư ng trung h c mang tên viên toàn quy n Albert Sarraut, nay ư c c i t o, s a thành tr s TƯ ng CSVN. Chùa M t C t (tên ch là chùa Diên H u), v n theo s chép là ư c xây d ng th i Lý Thánh Tông (1049) c u cho vua s ng lâu. T m bia Thiên phù du vũ (1 121) trên chùa i (Hà Nam - “Sùng thi n diên linh tháp bi ký”) nói chùa Diên H u ư c xây d ng l i hoành tráng vào th i Lý Nhân Tông. Hư ng tây c m chi danh viên, Quy t Diên H u chi ng t (Hư ng v khu vư n n i ti ng phía tây c m thành
  17. Xây d ng ngôi chùa ng (c a vua sai xây - Diên H u). Chùa M t C t nay, tr i bao l n tàn phá, xây d ng l i (cái hi n th chùa M t C t là ư c d ng l i tháng 4/1955) nhưng v n a i m nguyên sơ. V y chùa M t C t là m t i m m c ghi d u C m thành th i Lý. Chùa Am Cây (Thanh Ninh t ) hi n còn cu i ư ng Ông Ích Khiêm, u ư ng Sơn Tây. Hai t m bia Gia Long còn gi l i ư c trong chùa cho ta bi t: Chùa ngay sát phía ngoài hành lang phía tây c a Hoàng Thành Thăng Long th i Lê. Th i u Lê C nh Hưng (1740 - 1786) có m t v cư sĩ B c Giang t i ây, xây m t cái am dư i cây trong chùa th và gi i hóa ám cô h n không nơi nương t a. Cu i năm 2002, gi i kh o c ã n t n nơi (nay trong lãnh th xí nghi p may Chi n Th ng). Cây v n còn ó, c th m y trăm năm, r g c ôm vào lòng m t cái am di n tích kho ng 9m2, xây hoàn toàn b ng g ch v Lê C nh Hưng. Công nhân xí nghi p may v n gi nguyên v n cái am (th i ch ng M dùng làm nơi trú n máy bay M ném bom), có ban th èn nhang liên t c... D u tích dư i lòng t Th là rõ! Căn c vào sách v , bi ký, b n , l i truy n mi ng, m t s di tích trên m t t, gi i kh o c ã xác nh ư c quy mô Hoàng Thành Thăng Long Lý - Tr n - Lê kho ng 400ha. ông là kho ng ph Lãn Ông, tây kho ng Ng c Hà, nam kho ng Ch C a Nam - Hàng y (Nguy n Thái H c), b c kho ng ti p g n ư ng Quán Thánh.
  18. Vư n hoa C a Nam, nơi xưa kia có tư ng "Bà m Xoè Khu di tích kh o c v a khai qu t 14.000m2 n 16.000m2 phía tây Hoàng thành Lý - Tr n - Lê. Mùa hè năm 1973, sau Hi p nh Paris, Nhà nư c ta m công trư ng xây d ng Lăng Ch t ch H Chí Minh. Ông Trư ng Chinh, Trư ng ban ch o xây d ng Lăng, có d c m là nơi ây k c n Hoàng Thành Tr n - Lê nên yêu c u tìm h i cán b kh o c có chút am hi u v khu v c có th có di tích l ch s này. Tôi cùng v i ông Văn Ninh và m t cán b k thu t ( o v kh o c ) ư c thu nh n vào theo dõi công vi c ào móng xây d ng công trư ng Lăng Bác. Chúng tôi ã th y gì? - Th y ư c C a Tây - Dương Mã Thành - c a cái thành i Nguy n cùng nhi u o n thành, n n là l p á ong r t dày, trên xây g ch Nguy n l n l n g ch v Lê. - Th y nhi u di v t (g ch, ngói lưu li xanh vàng, g m s Lý - Tr n - Lê - Nguy n...). - Th y nh ng ng xương: ngư i, thú (trâu bò, l n, gà...), có xương b vai trâu có m t inh ba s t xuyên qua (l hi n t ).
  19. Gi ng c th i i La và d u G ch " i Vi t qu c G ch "Lý gia tam v t cung i n th i Lý Tr n quân thành chuy n" Long Th y Thái h B9-B5 (g ch xây thành nư c Bình t niên t o" i Vi t) th i inh - (ch t o năm Long Lê, th k 10, tìm Th y Thái Bình 4 th y h A1 (1057) th i vua Lý Thánh Tông tìm th y h B1 Th y m t vài cái gi ng xây b ng g ch ''Giang Tây quân'' (ch in trên g ch, niên i thu c ư ng th k VII - IX), có g ch in ch ''Lý gia tam Long Th y thái bình t niên t o'' (làm năm Long Th y thái bình th tư, i vua th 3 nhà Lý - 1057) v.v... (th i y ph i nghiêm ng t tuân th nh ch c a công trư ng: Không ư c mang vào và mang ra b t c hi n v t gì, không ư c h i, ư c nói b t c cái gì mình bi t và không bi t, không ư c i ra kh i nơi quy nh...) V i công trư ng Lăng Bác (cũng như vi c tìm th y b xương voi 42 Tr n Phú khi s a ư ng), chưa th nói là ã có m t n n kh o c h c ô th Vi t Nam (kh o c h c m i Vi t Nam ư c phát sinh và phát tri n t cu i th p niên 50 và th p niên 60 c a th k XX, song ch y u là kh o c vùng thôn dã - hang ng - i gò (Hòa Bình, B c Sơn, Phùng Nguyên, ông Sơn
nguon tai.lieu . vn