Xem mẫu

  1. BµI 3 C¥ Së SINH TH¸I HäC CñA SøC KHOÎ Vµ BÖNH TËT MôC TI£U 1. M« t¶ ®−îc mèi quan hÖ gi÷a c¸c ho¹t ®éng cña con ng−êi víi mÊt c©n b»ng sinh th¸i. 2. Tr×nh bµy ®−îc nh÷ng t¸c ®éng cña thay ®æi hÖ sinh th¸i lªn søc khoÎ con ng−êi. 3. Gi¶i thÝch ®−îc mèi quan hÖ gi÷a søc khoÎ con ng−êi víi m«i tr−êng xung quanh. 4. Tr×nh bµy ®−îc mét sè bÖnh truyÒn nhiÔm vµ kh«ng truyÒn nhiÔm liªn quan ®Õn m«i tr−êng. 1. CON NG¦êI Vµ HÖ SINH TH¸I 1.1. ThÕ nµo lµ mét hÖ sinh th¸i? HÖ sinh th¸i lµ mét quÇn x· ®éng vËt, thùc vËt vµ vi sinh vËt sèng, t¸c ®éng qua l¹i víi nhau vµ víi m«i tr−êng xung quanh. HÖ sinh th¸i bao gåm c¶ thµnh phÇn lý häc vµ ho¸ häc nh− ®Êt, n−íc vµ c¸c chÊt dinh d−ìng cung cÊp cho c¸c sinh vËt sèng trong nã. Nh÷ng sinh vËt nµy cã thÓ lµ nh÷ng ®éng vËt, thùc vËt bËc cao, víi cÊu tróc c¬ thÓ phøc t¹p nh−ng còng cã thÓ lµ c¸c vi sinh vËt nhá bÐ. HÖ sinh th¸i bao gåm nh÷ng mèi t¸c ®éng qua l¹i gi÷a c¸c sinh vËt sèng trong mét sinh c¶nh nhÊt ®Þnh vµ con ng−êi lµ mét phÇn cña hÖ sinh th¸i. Søc khoÎ vµ sù phån thÞnh cña x· héi loµi ng−êi phô thuéc vµo nh÷ng lîi Ých mµ hÖ sinh th¸i mang l¹i. Con ng−êi ®· ®−îc h−ëng rÊt nhiÒu s¶n phÈm cña c¸c hÖ sinh th¸i tù nhiªn nh− thøc ¨n, ®éng - thùc vËt lµm c¶nh, gç ®Ó x©y dùng vµ lµm nhiªn liÖu, cïng v« vµn c¸c loµi ®éng vËt, thùc vËt rÊt cã gi¸ trÞ trong c«ng t¸c phßng vµ ch÷a bÖnh. Nh÷ng s¶n phÈm nµy chiÕm mét phÇn quan träng trong nÒn kinh tÕ cña c¸c quèc gia. Tuy nhiªn, gÇn ®©y ng−êi ta míi nhËn thÊy r»ng c¸c hÖ sinh th¸i tù nhiªn cßn ®ãng nhiÒu vai trß hÕt søc quan träng kh¸c cho sù tån t¹i vµ ph¸t triÓn cña con ng−êi. Mét sè vai trß quan 58
  2. träng cã thÓ ®−îc kÓ ®Õn lµ kh¶ n¨ng lµm s¹ch kh«ng khÝ vµ n−íc, gi¶i ®éc vµ ph©n gi¶i c¸c lo¹i r¸c th¶i, ®iÒu hoµ khÝ hËu, t¨ng sù mµu mì cho ®Êt, kiÓm so¸t hÇu hÕt c¸c ®éng - thùc vËt cã h¹i cho n«ng nghiÖp, t¹o ra vµ duy tr× ®a d¹ng sinh häc cung cÊp gièng cho n«ng nghiÖp, nguyªn vËt liÖu cho c«ng nghiÖp, d−îc liÖu v.v. Nh÷ng lîi Ých nµy t−¬ng ®−¬ng hµng ngh×n tû ®« la mçi n¨m, tuy nhiªn hÇu nh− kh«ng ®−îc quy thµnh tiÒn ®Ó cã thÓ thøc tØnh nhËn thøc con ng−êi nh»m thay ®æi c¸c hµnh vi lµm tæn h¹i tíi hÖ sinh th¸i . 1.2. C¸c ho¹t ®éng cña con ng−êi vµ nh÷ng t¸c ®éng lªn hÖ sinh th¸i C¸c hÖ sinh th¸i tù nhiªn tham gia vµo rÊt nhiÒu qu¸ tr×nh kh¸c nhau vµ cã ¶nh h−ëng trùc tiÕp hay gi¸n tiÕp tíi con ng−êi vµ c¸c sinh vËt kh¸c. Nh÷ng ho¹t ®éng cña con ng−êi trong m«i tr−êng ®·, ®ang vµ sÏ lµm thay ®æi rÊt nhiÒu qu¸ tr×nh tù nhiªn nµy theo mét chiÒu h−íng bÊt lîi cho søc khoÎ vµ sù phån thÞnh cña chÝnh x· héi loµi ng−êi. B¶ng 3.1 tãm t¾t mét sè qu¸ tr×nh tù nhiªn vµ nh÷ng t¸c ®éng cña con ng−êi lªn nh÷ng qu¸ tr×nh nµy. B¶ng 3.1. Nh÷ng ¶nh h−ëng cña con ng−êi lªn mét sè qu¸ tr×nh diÔn ra trong hÖ sinh th¸i C¸c qu¸ tr×nh cña hÖ sinh th¸i T¸c ®éng cña con ng−êi Qu¸ tr×nh t¹o ®Êt C¸c ho¹t ®éng trong n«ng nghiÖp ®· t¨ng sù tiÕp xóc cña líp ®Êt bÒ mÆt víi m−a n¾ng, cïng víi viÖc sö dông c¸c lo¹i thuèc b¶o vÖ thùc vËt vµ kÝch thÝch sinh tr−ëng ®· lµm gi¶m ®¸ng kÓ líp ®Êt bÒ mÆt mµu mì KiÓm so¸t chu tr×nh n−íc ViÖc chÆt ph¸ rõng bõa b·i vµ c¸c ho¹t ®éng kh¸c cña con ng−êi ®· g©y ra lôt léi, lò quÐt hay h¹n h¸n ë nhiÒu n¬i Ph©n gi¶i c¸c lo¹i r¸c th¶i N−íc th¶i, r¸c th¶i kh«ng qua xö lý vµ n−íc th¶i ch¶y tõ ®ång ruéng, trang tr¹i ch¨n nu«i lµm t¨ng « nhiÔm n−íc Dßng n¨ng l−îng Mét sè ngµnh c«ng nghiÖp vµ nhµ m¸y h¹t nh©n ®· lµm t¨ng nhiÖt ®é cña bÇu khÝ quyÓn bao quanh tr¸i ®Êt. C¸c ho¹t ®éng ®èt ch¸y nhiªn liÖu ho¸ th¹ch sÏ ph¸t th¶i ra c¸c khÝ nhµ kÝnh vµ cã thÓ dÇn dÇn lµm t¨ng nhiÖt ®é tr¸i ®Êt (hiÖu øng nhµ kÝnh) Chu tr×nh tù nhiªn cña c¸c chÊt ViÖc sö dông c¸c nguyªn liÖu kh«ng ph©n huû ®−îc dinh d−ìng vµ c¸c ho¹t ®éng ch«n lÊp r¸c ®· ng¨n c¶n qu¸ tr×nh hoµn tr¶ l¹i m«i tr−êng nhiÒu nguyªn liÖu h÷u Ých Con ng−êi lµ mét phÇn cña hÖ sinh th¸i trªn tr¸i ®Êt. Nh÷ng ho¹t ®éng cña con ng−êi cã thÓ cã lîi hay cã h¹i ®èi víi sù c©n b»ng cña hÖ sinh th¸i. ViÖc ph¸ ho¹i n¬i 59
  3. sinh sèng cña c¸c loµi ®éng - thùc vËt do c¸c ho¹t ®éng v« t×nh hay cè ý cña con ng−êi, ®Òu ®e däa ®Õn sù c©n b»ng cña c¸c hÖ sinh th¸i trªn tr¸i ®Êt. NÕu nh÷ng t¸c ®éng nµy kh«ng ®−îc gi¶i quyÕt th× sù æn ®Þnh cña nhiÒu hÖ sinh th¸i sÏ bÞ ph¸ vì mµ kh«ng cã kh¶ n¨ng phôc håi. Con ng−êi cã thÓ ¶nh h−ëng lªn hÖ sinh th¸i theo nhiÒu khÝa c¹nh kh¸c nhau (b¶ng 3.2). B¶ng 3.2. Nh÷ng t¸c ®éng tiªu cùc mµ con ng−êi g©y ra cho c¸c hÖ sinh th¸i Ho¹t ®éng cña con ng−êi ¶nh h−ëng lªn hÖ sinh th¸i Gia t¨ng d©n sè Gia t¨ng d©n sè dÉn ®Õn gia t¨ng tèc ®é tiªu thô nguån tµi nguyªn thiªn nhiªn t¸i t¹o vµ kh«ng t¸i t¹o trªn tr¸i ®Êt Tiªu thô å ¹t NÒn c«ng nghiÖp nh÷ng n−íc ph¸t triÓn tiªu thô nhiÒu tµi nguyªn trªn ®Çu ng−êi h¬n nh÷ng n−íc nghÌo vµ chËm ph¸t triÓn C¸c kü thuËt tiªn tiÕn S¶n xuÊt ra vµ øng dông v« vµn c¸c kü thuËt hiÖn ®¹i mµ kh«ng hiÓu râ nh÷ng t¸c ®éng tiÒm tµng mµ nã sÏ g©y ra cho m«i tr−êng sinh th¸i ChÆt ph¸ rõng Lµm mÊt ®i mét diÖn tÝch rÊt lín rõng nhiÖt ®íi vµ c¸c s¶n phÈm cña ®a d¹ng sinh häc trong c¸c khu rõng nµy Lµm gia t¨ng « nhiÔm m«i ¤ nhiÔm ®Êt, n−íc, kh«ng khÝ vµ phãng x¹ ®· cã nhiÒu tr−êng ¶nh h−ëng tiªu cùc tíi hÖ sinh th¸i G©y ra nh÷ng thay ®æi trong Bao gåm sù gia t¨ng cña c¸c khÝ nhµ kÝnh mµ chñ yÕu lµ khÝ quyÓn hËu qu¶ cña qu¸ tr×nh ®èt ch¸y c¸c lo¹i nhiªn liÖu ho¸ th¹ch vµ sù suy gi¶m ozon ë tÇng b×nh l−u Gia t¨ng d©n sè t¸c ®éng trùc tiÕp tíi qu¸ tr×nh ®« thÞ ho¸ vµ sù lan trµn bÖnh dÞch. Trong mét ngh×n n¨m qua, d©n sè thÕ giíi ®· gia t¨ng víi mét tèc ®é chãng mÆt. B¶ng 3.3 ®−a ra sè liÖu −íc l−îng vÒ d©n sè trªn thÕ giíi vµo mét sè n¨m cô thÓ tõ n¨m 1000 ®Õn n¨m 2050. B¶ng 3.3. D©n sè thÕ giíi −íc tÝnh vµo mét sè thêi ®iÓm nhÊt ®Þnh D©n sè thÕ giíi vµo mét sè thêi ®iÓm 1000 5 triÖu 1650 500 triÖu 1850 1 tû 1950 2, 5 tû 2000 6 tû 2050 8-12 tû (−íc tÝnh) 60
  4. Nguån: Sir McCartney P.(2002). Global Environmental Change: Human Impacts ...in this ever-changing world in which we live in. Gia t¨ng d©n sè lµm t¨ng tèc ®é ®« thÞ ho¸, ng−êi d©n ë n«ng th«n di c− ra thµnh phè ®Ó m−u cÇu mét cuéc sèng tèt ®Ñp h¬n cho b¶n th©n còng nh− cho t−¬ng lai cña thÕ hÖ con ch¸u. Tr−íc nh÷ng n¨m 1950, d©n sè sèng ë ®« thÞ trªn thÕ giíi chØ chiÕm kho¶ng d−íi 30%, nh−ng ®Õn n¨m 2050 th× con sè nµy −íc tÝnh sÏ t¨ng lªn tíi h¬n 60%. Vµo n¨m 2000, trªn thÕ giíi cã kho¶ng 20 thµnh phè víi sè d©n v−ît qu¸ 10 triÖu ng−êi (McCartney, 2002). §iÒu kiÖn sèng ®«ng ®óc chËt hÑp, vÖ sinh m«i tr−êng kÐm do qu¸ tr×nh ®« thÞ ho¸ x¶y ra m¹nh mÏ ë nhiÒu n¬i t¹o ®iÒu kiÖn cho c¸c bÖnh truyÒn nhiÔm ph¸t triÓn vµ l©y lan. Mét sè bÖnh dÞch phæ biÕn trªn thÕ giíi, ®Æc biÖt lµ ë c¸c n−íc ®ang ph¸t triÓn lµm nhiÒu ng−êi m¾c vµ chÕt lµ c¸c bÖnh tiªu ch¶y, lao phæi, sèt rÐt vµ t¶. Ngoµi ra cßn cã nhiÒu bÖnh míi n¶y sinh hay c¸c bÖnh cò quay trë l¹i do sù thay ®æi c¸c hÖ sinh th¸i. §iÒu nµy chøng tá mèi t−¬ng quan chÆt chÏ gi÷a gia t¨ng d©n sè, thay ®æi m«i tr−êng sinh th¸i vµ søc khoÎ con ng−êi. C¸c ho¹t ®éng cña con ng−êi trong thêi gian qua ®· cã nh÷ng ¶nh h−ëng tiªu cùc tíi tr¹ng th¸i c©n b»ng cña nhiÒu hÖ sinh th¸i. Mèi ®e däa tr−íc m¾t lµ sù ph¸ ho¹i nh÷ng n¬i sinh sèng tù nhiªn cña sinh vËt còng nh− sù x©m nhËp cña c¸c loµi l¹ x¶y ra sau khi sinh c¶nh bÞ tµn ph¸. §èi víi hÖ sinh th¸i biÓn th× viÖc ®¸nh b¾t c¸ vµ c¸c loµi h¶i s¶n trµn lan lµ mét mèi ®e däa lín tíi sù c©n b»ng vµ phån thÞnh cña c¸c hÖ sinh th¸i ë ®©y. Mét trong nh÷ng t¸c ®éng lín nhÊt mµ con ng−êi g©y ra cho hÖ sinh th¸i ®ã lµ lµm mÊt ®a d¹ng sinh häc tù nhiªn. Theo −íc tÝnh cña Lawton vµ May (1995), cø mçi giê qua ®i trªn thÕ giíi sÏ cã mét loµi bÞ tuyÖt chñng nh−ng ®¸ng tiÕc lµ trong qu¸ tr×nh tiÕn ho¸ ph¶i mÊt tíi 10.000 n¨m hoÆc thËm chÝ l©u h¬n míi sinh ra ®−îc mét loµi míi. C¸c mèi ®e däa kh¸c tíi hÖ sinh th¸i bao gåm sù thay ®æi chu tr×nh carbon, nit¬ vµ c¸c chÊt ho¸ häc kh¸c trªn tr¸i ®Êt do t¸c ®éng cña qu¸ tr×nh ®èt ch¸y c¸c nhiªn liÖu ho¸ th¹ch, sö dông ph©n bãn chøa nit¬ trong s¶n xuÊt n«ng nghiÖp víi mét l−îng lín v.v. Tuy nhiªn, mét trong nh÷ng ¶nh h−ëng lín nhÊt do c¸c ho¹t ®éng cña con ng−êi g©y ra vµ th−êng ®−îc bµn tíi trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y, ®ã lµ sù thay ®æi khÝ hËu trªn toµn cÇu. T¸c ®éng nµy sÏ ¶nh h−ëng trùc tiÕp tíi c¸c hÖ sinh th¸i còng nh− tíi søc khoÎ cña con ng−êi. 1.3. HËu qu¶ cña thay ®æi khÝ hËu vµ biÕn ®æi hÖ sinh th¸i Theo nhiÒu nhµ khoa häc, sù thay ®æi khÝ hËu mµ nguyªn nh©n lµ do chÝnh c¸c ho¹t ®éng cña con ng−êi g©y ra - ®Æc biÖt lµ sù Êm lªn trªn toµn cÇu (global warming) do sù gia t¨ng nång ®é khÝ carbon dioxyd vµ c¸c khÝ nhµ kÝnh kh¸c trong khÝ quyÓn ®· g©y ra nh÷ng t¸c ®éng tiªu cùc lªn søc khoÎ cña céng ®ång. C¸c nhµ khÝ t−îng häc dù ®o¸n r»ng, do sù tÝch tô cña c¸c khÝ nhµ kÝnh mµ khÝ hËu toµn cÇu sÏ thay ®æi víi mét tèc ®é nhanh h¬n rÊt nhiÒu trong kho¶ng thêi gian kÓ tõ 10.000 n¨m trë l¹i ®©y. Trong thÕ kû qua, nhiÖt ®é trung b×nh trªn bÒ mÆt tr¸i ®Êt t¨ng kho¶ng 0,30C ®Õn 0,60C. Theo Sidney vµ Raso (1998), c¸c m« h×nh dù b¸o khÝ hËu toµn cÇu ®−îc thùc hiÖn trªn m¸y 61
  5. vi tÝnh hiÖn ®¹i ®· tiªn ®o¸n r»ng: nÕu nång ®é c¸c khÝ nhµ kÝnh vÉn tiÕp tôc t¨ng nh− dù ®o¸n th× ®Õn n¨m 2100 nhiÖt ®é trung b×nh trªn tr¸i ®Êt sÏ t¨ng lªn tõ 10C ®Õn 3,50C. NhiÖt ®é t¨ng lªn sÏ thay ®æi hÖ sinh th¸i vµ ¶nh h−ëng tíi søc khoÎ con ng−êi nh− thÕ nµo? LiÖu chóng ta cã thÓ dù ®o¸n ®−îc mét c¸ch chÝnh x¸c c¸c hËu qu¶ cña sù thay ®æi khÝ hËu lªn cuéc sèng ®Ó tõ ®ã cã nh÷ng hµnh ®éng hay ch−¬ng tr×nh b¶o vÖ søc khoÎ cña céng ®ång? Cho tíi nay, cã rÊt nhiÒu ng−êi trong sè chóng ta cßn ch−a hiÓu ®−îc nh÷ng t¸c h¹i mµ viÖc thay ®æi khÝ hËu cã thÓ g©y ra cho søc khoÎ con ng−êi. Mèi liªn hÖ sÏ trë nªn râ rµng h¬n mét khi chóng ta nhËn ra r»ng søc khoÎ con ng−êi vµ sù phån thÞnh cña x· héi phô thuéc vµo sù phån thÞnh cña c¸c hÖ sinh th¸i tù nhiªn trªn tr¸i ®Êt, ®ång thêi nh÷ng thay ®æi trong m« h×nh khÝ hËu vµ nh÷ng ¶nh h−ëng lªn hÖ sinh th¸i sÏ lµ nguy c¬ cho søc khoÎ con ng−êi. C¸c nhµ khoa häc dù ®o¸n r»ng khÝ hËu thay ®æi sÏ cã nhiÒu t¸c ®éng mµ hÇu hÕt lµ tiªu cùc tíi søc khoÎ céng ®ång. Xem hép 3.1 vÒ t¸c ®éng cña En Ni-n« lªn søc khoÎ céng ®ång. Mét sè t¸c ®éng tiªu cùc cña khÝ hËu thay ®æi vµ mÊt c©n b»ng sinh th¸i lªn x· héi chóng ta sÏ ®−îc tr×nh bµy trong hép 3.1. Hép 3.1. En ni-n« vµ søc kháe céng ®ång ë nhiÒu vïng trªn thÕ giíi, trong thêi gian xÈy ra En Ni-n« th× c¸c bÖnh truyÒn qua vÐc-t¬ vµ c¸c bÖnh truyÒn qua n−íc t¨ng lªn râ rÖt. Lò lôt sinh ra nh÷ng vòng chøa n−íc ngät t¹o ®iÒu kiÖn cho muçi sinh s«i n¶y në. §ît En Ni-n« x¶y ra vµo n¨m 1997-1998 ®−îc xem lµ m¹nh nhÊt trong thÕ kû 20 ®· g©y hËu qu¶ ë nhiÒu n¬i trªn thÕ giíi. H¹n h¸n nÆng vµ ch¸y rõng x¶y ra ë nhiÒu n−íc thuéc ch©u ¸, c¸c n−íc vïng §Þa Trung H¶i, vïng Amazon, c¸c khu rõng nhiÖt ®íi ë Mexico, Trung Mü vµ c¸c bang California, Florida ë Mü; ngøa m¾t dÞ øng, c¸c bÖnh ®−êng h« hÊp vµ tim m¹ch t¨ng vät ë nh÷ng vïng nµy. H¹n h¸n vµ lò lôt x¶y ra ë nhiÒu vïng nhiÖt ®íi lµm dÞch t¶ lan trµn. Sãng nhiÖt lµm hµng ngµn ng−êi ë Ên §é vµ hµng tr¨m ng−êi ë ch©u ¢u vµ Mü bÞ tö vong. ë Trung Quèc vµ B¨ngladesh th× lò lôt x¶y ra víi søc tµn ph¸ ghª gím. ë vïng mám cña ch©u Phi, trËn ®¹i hång thuû x¶y ra g©y lôt léi vµo cuèi n¨m 1997 lµm gia t¨ng bÖnh dÞch t¶, sèt rÐt vµ sèt Thung lòng Rift (Rift Valley fever) lµm nhiÒu ng−êi vµ gia sóc bÞ chÕt. ë ch©u Mü La Tinh, lôt léi x¶y ra däc theo biÓn §¹i T©y D−¬ng vµ vïng phÝa nam Brazin ®· liªn quan víi sù bïng næ bÖnh t¶ vµ c¸c bÖnh truyÒn qua vÐc-t¬, cßn ë nhiÒu vïng ë phÝa Nam n−íc Mü th× ®· x¶y ra c¸c vô dÞch hantavirus do chuét truyÒn. §©y lµ bÖnh míi n¶y sinh vµ xuÊt hiÖn lÇn ®Çu tiªn ë n−íc Mü, lµ mét quèc gia cã nÒn y tÕ c«ng céng ph¸t triÓn vµo bËc nhÊt trªn thÕ giíi. En Ni-n« hay cßn gäi lµ giao ®éng nam lµ mét chu tr×nh khÝ hËu tù nhiªn. Tuy nhiªn, sù hÊp thô nhiÖt cña ®¹i d−¬ng do nhiÖt ®é tr¸i ®Êt t¨ng lªn cã thÓ lµm ®¶o lén chu kú tù nhiªn cña En Ni-n« vµ lµm cho chóng x¶y ra th−êng xuyªn h¬n vµ d÷ déi h¬n. Trong thêi gian x¶y ra En Ni-n«, nh÷ng thay ®æi cña thuû triÒu vµ giã ë vïng ®«ng Th¸i B×nh D−¬ng sÏ lµm thay ®æi giã xo¸y vµ c¸c m« h×nh khÝ hËu trªn toµn cÇu. 62
  6. H¹n h¸n bÊt th−êng x¶y ra ë nhiÒu n¬i, cßn nhiÒu vïng kh¸c th× l¹i ph¶i ®èi mÆt víi c¸c trËn hång thuû vµ b·o lôt d÷ déi. Cuèi mçi ®ît En Ni-n« th−êng x¶y ra mét giai ®o¹n kh¸c cña chu tr×nh, gäi lµ La Ni-na - sù kiÖn tr¸i ng−îc víi En Ni-n«. ë Ên §é, Mexico, vµ §«ng Nam n−íc Mü ®· ph¶i chÞu c¶nh h¹n h¸n khèc liÖt trong giai ®o¹n 1997-1998 do t¸c ®éng cña En Ni-n«, sau ®ã l¹i x¶y ra c¸c trËn lôt lín vµo th¸ng 8, th¸ng 9 n¨m 1998 do ¶nh h−ëng cña La Ni-na. Theo sè liÖu thèng kª cña Trung t©m D÷ liÖu KhÝ t−îng Thuû v¨n Quèc gia Hoa Kú th× trong suèt thÕ kû qua c¸c th¶m häa cña thiªn nhiªn nh− h¹n h¸n, lò lôt, b·o vµ ch¸y ®· g©y thiÖt h¹i nÆng nÒ ë nhiÒu vïng trªn thÕ giíi c¶ vÒ ng−êi vµ cña. 1.3.1. ¶nh h−ëng tíi n¨ng suÊt cña mïa mµng KhÝ hËu thay ®æi cã thÓ g©y t¸c ®éng tíi n¨ng suÊt cña mét sè mïa mµng ë nhiÒu n¬i. BÊt cø thay ®æi bÊt lîi nµo trªn diÖn réng vÒ c«ng t¸c s¶n xuÊt, cung øng vµ ph©n phèi c¸c s¶n phÈm n«ng nghiÖp - ®Æc biÖt lµ ë nh÷ng n−íc ®ang ph¸t triÓn còng cã thÓ g©y ra t¸c ®éng nghiªm träng. Tû lÖ suy dinh d−ìng vµ hé bÞ ®ãi còng cã kh¶ n¨ng t¨ng lªn. Tr¸i ®Êt nãng lªn g©y nhiÒu hËu qu¶ trªn toµn cÇu vµ mét trong sè nh÷ng t¸c ®éng ®¸ng chó ý lµ sù gia t¨ng mùc n−íc biÓn do b¨ng ë hai cùc tan ra vµ sù në cña n−íc biÓn do nhiÖt ®é. C¸c nhµ thuû v¨n häc dù ®o¸n r»ng, ®Õn n¨m 2100 th× mùc n−íc biÓn trung b×nh trªn toµn cÇu sÏ t¨ng lªn tõ 0, 2 ®Õn 1, 0 mÐt vµ sÏ tiÕp tôc gia t¨ng h¬n n÷a trong nh÷ng thÕ kû tíi. Mùc n−íc biÓn gia t¨ng cã thÓ lµm trµn ngËp c¸c khu vùc tr−íc ®©y lµ khu d©n c− ®«ng ®óc hay lµm ngËp mÆn c¸c vïng ®Êt canh t¸c vèn dÜ rÊt h¹n hÑp ë mét sè quèc gia. §Æc biÖt, Bangladesh vµ mét sè quèc ®¶o kh¸c lµ nh÷ng n−íc rÊt dÔ bÞ tæn th−¬ng. H¬n n÷a, lôt léi ë nh÷ng céng ®ång d©n c− sèng vïng ven biÓn sÏ lµm cho nhiÒu gia ®×nh bÞ mÊt nhµ cöa vµ buéc ph¶i dêi ®Õn sèng ë nh÷ng vïng ®«ng ®óc, chËt hÑp n¬i hä rÊt dÔ bÞ m¾c c¸c bÖnh lao, b¹ch hÇu vµ c¸c bÖnh tiªu ch¶y. MÆt kh¸c, nh− chóng ta ®· biÕt, −íc tÝnh kho¶ng 99% c¸c loµi ®éng thùc vËt cã h¹i cho n«ng nghiÖp cã thÓ bÞ kiÓm so¸t bëi c¸c kÎ thï trong tù nhiªn nh− chim, r¾n, nhÖn, ong, nÊm, c¸c bÖnh do virus vµ nhiÒu sinh vËt kh¸c. Nh÷ng t¸c nh©n kiÓm so¸t sinh häc tù nhiªn nµy ®· gióp cho n«ng d©n tiÕt kiÖm ®−îc hµng tû ®« la mçi n¨m b»ng c¸ch b¶o vÖ mïa mµng khái bÞ thÊt tho¸t vµ gi¶m nhu cÇu sö dông ho¸ chÊt b¶o vÖ thùc vËt (Naylor vµ Ehrlich, 1997). KhÝ hËu thay ®æi, hÖ sinh th¸i tù nhiªn bÞ mÊt c©n b»ng lµm cho qu¸ tr×nh kiÓm so¸t sinh häc tù nhiªn bÞ ¶nh h−ëng vµ ®iÒu nµy sÏ trùc tiÕp lµm gi¶m n¨ng suÊt trong s¶n xuÊt n«ng nghiÖp vµ gi¸n tiÕp t¸c ®éng lªn nÒn kinh tÕ vµ søc khoÎ cña céng ®ång. 1.3.2. NhiÖt ®é qu¸ cao vµ hËu qu¶ søc khoÎ Do sù t¨ng nhiÖt ®é, cµng ngµy chóng ta cµng thÊy nhiÒu tr−êng hîp bÞ c¨ng th¼ng do nhiÖt ®é, nhiÒu tr−êng hîp cã thÓ dÉn tíi tö vong, ®Æc biÖt lµ ë ng−êi giµ, trÎ em vµ ®èi t−îng cã thu nhËp thÊp. Sù nh¹y c¶m cña c¸c nhãm ®èi t−îng nµy cã thÓ do 63
  7. nhiÒu yÕu tè vËt lý vµ x· héi kh¸c nhau quyÕt ®Þnh, bao gåm: viÖc hä ph¶i sèng trong ®iÒu kiÖn m«i tr−êng kh«ng tho¸ng m¸t, kh«ng cã hÖ thèng th«ng giã hay ®iÒu hoµ nhiÖt ®é. Nh÷ng bÖnh nh©n bÞ c¸c bÖnh tim m¹ch vµ h« hÊp m¹n tÝnh lµ nh÷ng ng−êi cã nguy c¬ rÊt cao. Chóng ta ®· chøng kiÕn hËu qu¶ cña thêi tiÕt qu¸ nãng bøc x¶y ra ë Chicago n¨m 1995 lµm 500 ng−êi chÕt chØ trong mét thêi gian ng¾n. Nh÷ng m« h×nh dù b¸o gÇn ®©y cho r»ng ®Õn n¨m 2050 ë nhiÒu thµnh phè trªn thÕ giíi sÏ cã thªm hµng ngµn ng−êi bÞ chÕt mçi n¨m do nãng bøc. 1.3.3. Gia t¨ng « nhiÔm kh«ng khÝ vµ hËu qu¶ cña nã tíi søc khoÎ NhiÖt ®é t¨ng lªn lµm gi¶m chÊt l−îng kh«ng khÝ, chñ yÕu lµ do vÊn ®Ò t¨ng « nhiÔm khÝ carbon dioxyd, nit¬ oxyd, ozon v.v. ë nh÷ng khu vùc ®« thÞ n¬i m«i tr−êng bÞ « nhiÔm nÆng. NhiÖt ®é vµ tia tö ngo¹i ë tÇng thÊp cña khÝ quyÓn t¨ng lªn t¹o ®iÒu kiÖn cho c¸c ph¶n øng ho¸ häc x¶y ra m¹nh mÏ vµ s¶n xuÊt ra khÝ ozon. Ozon lµ mét khÝ ph¶n øng rÊt m¹nh vµ cã thÓ trùc tiÕp lµm oxy ho¸ c¸c ph©n tö, t¹o ra c¸c gèc tù do chøa nhiÒu n¨ng l−îng vµ cã thÓ lµm tæn th−¬ng ®Õn tÕ bµo. Nång ®é ozon cao trong kh«ng khÝ cã thÓ lµm gia t¨ng c¸c tr−êng hîp bÞ bÖnh h« hÊp vµ bÖnh tim m¹ch. Ng−êi ta thÊy r»ng, nh÷ng t¸c ®éng h« hÊp cÊp tÝnh do ozon g©y ra cã liªn quan tíi bÖnh hen suyÔn ë trÎ em. KhÝ hËu Êm h¬n vµ Èm −ít h¬n ë nhiÒu vïng cã thÓ lµm t¨ng nång ®é c¸c lo¹i phÊn hoa trong kh«ng khÝ vµ rÊt cã kh¶ n¨ng sÏ cã t¸c ®éng tiªu cùc lªn nh÷ng ng−êi bÞ rèi lo¹n dÞ øng, vÝ dô nh÷ng bÖnh nh©n bÞ hen suyÔn hay bÞ sèt mïa cá kh« (sèt mïa hÌ). 1.3.4. Nh÷ng thay ®æi trong hÖ sinh th¸i vµ c¸c bÖnh truyÒn nhiÔm Sù kÕt hîp cña thay ®æi khÝ hËu, suy tho¸i m«i tr−êng vµ mÊt c©n b»ng c¸c hÖ sinh th¸i ®· t¹o ®iÒu kiÖn lý t−ëng cho sù quay trë l¹i còng nh− sù xuÊt hiÖn vµ l©y lan cña nhiÒu c¨n bÖnh truyÒn nhiÔm - nh÷ng bÖnh ®· lµm h¬n 17 triÖu ng−êi bÞ tö vong hµng n¨m trªn thÕ giíi. H×nh 3.1 m« t¶ mét sè vÝ dô vÒ c¸c bÖnh míi n¶y sinh vµ c¸c bÖnh cã nguy c¬ xuÊt hiÖn trë l¹i ë c¸c n−íc trªn thÕ giíi. 64
  8. Tô cÇu kh¸ng Vancomycin Cryptosporidi Lao kh¸ng thuèc Sèt rÐt kh¸ng thuèc Cyclosporlasis E.coli E.coli B¹ch hÇu Cóm gia cÇm HSN1 Héi chøng viªm phæi do H©ntvirus Sèt xuÊt huyÕt §Ëu mïa khØ ë ng−êi T¶ Sèt Lassa Sèt xuÊt huyÕt do DÞch h¹ch Ebola H×nh 3.1. Mét sè vÝ dô vÒ c¸c bÖnh míi xuÊt hiÖn vµ c¸c bÖnh cã nguy c¬ quay trë l¹i Nguån: Fauci. A.S. "C¸c bÖnh míi xuÊt hiÖn vµ c¸c bÖnh cã nguy c¬ quay trë l¹i" - ViÖn Søc khoÎ Quèc gia, Bethesda, Maryland. KhÝ hËu thay ®æi lµm thay ®æi c¸c hÖ sinh th¸i, tû lÖ gi÷a ®éng vËt s¨n måi vµ con måi bÞ mÊt c©n b»ng dÉn tíi c¸c ph−¬ng thøc kiÓm so¸t sinh häc tù nhiªn còng bÞ ph¸ vì. C¸c loµi c¸ n−íc ngät, chim, l−ìng c− vµ d¬i lµ nh÷ng loµi giíi h¹n sù ph¸t triÓn cña muçi (lµ vÐc-t¬ truyÒn c¸c bÖnh sèt rÐt, sèt xuÊt huyÕt, sèt vµng vµ viªm n·o). Qu¹, chã sãi ®ång cá vµ r¾n gióp kiÓm so¸t c¸c quÇn thÓ gÆm nhÊm. Mét sè loµi gÆm nhÊm lµm l©y truyÒn c¸c bÖnh Lyme, hantavirus, arenavirus (sèt xuÊt huyÕt), Leptospiroses vµ dÞch h¹ch. Khi kÎ thï cña c¸c vÐc-t¬ truyÒn bÖnh bÞ gi¶m vÒ sè l−îng do t¸c ®éng cña thay ®æi khÝ hËu trong lóc c¸c quÇn thÓ vector truyÒn bÖnh l¹i ph¸t triÓn m¹nh mÏ th× c¸c bÖnh truyÒn qua vÐc-t¬ sÏ cã ®iÒu kiÖn lan trµn vµ chóng ta khã cã thÓ kiÓm so¸t ®−îc. C¸c nhµ khoa häc cho r»ng khÝ hËu Êm vµ Èm h¬n ®· t¹o ®iÒu kiÖn më réng ph¹m vi ho¹t ®éng cña nhiÒu lo¹i bÖnh truyÒn nhiÔm. TiÕn sü Epstein trong mét nghiªn cøu gÇn ®©y vÒ " Søc khoÎ con ng−êi vµ sù thay ®æi khÝ hËu" ®· c¶nh b¸o r»ng " Thay ®æi khÝ hËu sÏ cã nhiÒu t¸c ®éng lªn søc khoÎ con ng−êi vµ hÇu hÕt lµ c¸c t¸c ®éng cã h¹i" (Epstein, 1998). 1.3.5. Thay ®æi m« h×nh bÖnh tËt Trong qu¸ khø ®· cã nhiÒu giai ®o¹n bÖnh tËt tµn ph¸ x· héi loµi ng−êi, vÝ dô nh− bÖnh dÞch h¹ch thêi trung cæ x¶y ra ë ch©u ¢u. VÊn ®Ò nµy ®· x¶y ra ®ång thêi 65
  9. víi sù gia t¨ng d©n sè, sù ®« thÞ ho¸ vµ m«i tr−êng sèng bÞ « nhiÔm trÇm träng. Víi sù Êm lªn cña toµn cÇu nh− hiÖn nay cïng víi sù thay ®æi m¹nh mÏ c¸c hÖ sinh th¸i ®· t¹o ®iÒu kiÖn cho c¸c m« h×nh bÖnh tËt thay ®æi trªn mét diÖn réng. Trong nghiªn cøu cña TiÕn sÜ Epstein, «ng ®· ®−a ra 3 t¸c ®éng chÝnh mµ sù thay ®æi khÝ hËu cã thÓ g©y ra cho søc khoÎ céng ®ång, ®ã lµ: − T¹o ®iÒu kiÖn thuËn lîi cho sù bïng næ c¸c vô dÞch bÖnh truyÒn nhiÔm. − T¨ng kh¶ n¨ng l©y truyÒn c¸c bÖnh truyÒn qua vÐc-t¬ vµ lµm hµng triÖu ng−êi bÞ ph¬i nhiÔm víi c¸c bÖnh míi n¶y sinh còng nh− ph¬i nhiÔm víi nhiÒu nguy c¬ søc khoÎ kh¸c nhau. − C¶n trë sù kiÓm so¸t bÖnh dÞch trong t−¬ng lai. Ngoµi ra, mét trong nh÷ng nh©n tè kh«ng kÐm phÇn quan träng trong viÖc lµm l©y lan c¸c bÖnh míi n¶y sinh, gãp phÇn thay ®æi m« h×nh bÖnh tËt trªn thÕ giíi ®ã lµ viÖc ®i l¹i, th«ng th−¬ng gi÷a c¸c quèc gia b»ng « t«, tµu cao tèc hay m¸y bay. Thêi xa x−a, ph−¬ng tiÖn vËn t¶i chñ yÕu gi÷a c¸c n−íc lµ tµu biÓn hay xe th« s¬, v× vËy thêi gian ®i sang mét vïng kh¸c hay mét n−íc kh¸c lµ kh¸ l©u. C¸c vi sinh vËt g©y bÖnh truyÒn nhiÔm cã thÓ bÞ chÕt trªn ®−êng ®i vµ lµm h¹n chÕ sù l©y lan bÖnh tËt gi÷a c¸c vïng. Trong x· héi hiÖn ®¹i ngµy nay, viÖc ®i l¹i gi÷a c¸c n−íc b»ng m¸y bay thuËn tiÖn vµ nhanh h¬n nhiÒu. Theo Alleyne (1998), n¨m 1995 cã h¬n 1 triÖu ng−êi sö dông m¸y bay mçi ngµy. MÆc dï ®em l¹i nhiÒu lîi Ých cho con ng−êi nh−ng ®iÒu nµy còng gãp phÇn lµm l©y lan bÖnh tËt. Ngoµi c¸c bÖnh truyÒn nhiÔm th× ngµy nay ë nhiÒu n−íc mµ nhÊt lµ ë nh÷ng n−íc ph¸t triÓn ®ang ph¶i ®−¬ng ®Çu víi c¸c bÖnh kh«ng truyÒn nhiÔm nh−ng cã tû lÖ tö vong cao nh− ung th−, tiÓu ®−êng, tim m¹ch, bÐo ph× v.v… 2. M¤ H×NH BÖNH TËT ë VIÖT NAM THEO C¸C VïNG SINH TH¸I §Æc ®iÓm chung cña n−íc ta lµ ®åi nói chiÕm 3/4 diÖn tÝch l·nh thæ vµ ®ång b»ng chØ chiÕm 1/4 l·nh thæ. KhÝ hËu nhiÖt ®íi, giã mïa, phÝa B¾c cã 4 mïa, phÝa Nam cã 2 mïa, nhiÖt ®é trung b×nh n¨m cao 21-260C, ®é Èm cao. Do ¶nh h−ëng cña giã mïa, ®Þa h×nh phøc t¹p nªn khÝ hËu cña n−íc ta lu«n thay ®æi trong n¨m, gi÷a n¨m nµy víi n¨m kh¸c, gi÷a n¬i nµy víi n¬i kh¸c, tõ B¾c xuèng Nam, tõ §«ng sang T©y, tõ thÊp lªn cao. Do ®Æc tÝnh Êy lµm ¶nh h−ëng s©u s¾c ®Õn ®êi sèng x· héi nh− lÒ lèi sinh ho¹t: ¨n, mÆc, ë vµ b¶o vÖ søc khoÎ. Theo ®Þa lý vµ thèng kª y tÕ (2001) n−íc ta ®−îc chia thµnh 8 vïng sinh th¸i nh− sau: vïng §«ng B¾c, T©y B¾c, ®ång b»ng S«ng Hång, B¾c Trung Bé, Duyªn h¶i miÒn Trung, T©y Nguyªn, §«ng Nam Bé vµ §ång b»ng S«ng Cöu Long. 2.1. MiÒn nói Trung du B¾c Bé (§«ng B¾c vµ T©y B¾c) 66
  10. KÓ tõ n¨m 2001, MiÒn nói Trung du B¾c Bé ®−îc chia thµnh vïng §«ng B¾c vµ T©y B¾c, gåm 16 tØnh thµnh: Hµ Giang, Tuyªn Quang, Cao B»ng, L¹ng S¬n, Lai Ch©u, Lao Cai, Yªn B¸i, Th¸i Nguyªn, B¾c C¹n, S¬n La, Hoµ B×nh, Phó Thä, VÜnh Phóc, B¾c Giang, B¾c Ninh vµ Qu¶ng Ninh. 2.1.1. §Æc ®iÓm ®Þa lý, kinh tÕ - x· héi Lµ n¬i tiÕp gi¸p víi c¸c n−íc Lµo vµ Trung Quèc, liÒn kÒ víi ®ång b»ng S«ng Hång, nªn cã ®iÒu kiÖn ®Ó giao l−u. §Þa h×nh nói non hiÓm trë, giµu tµi nguyªn, nhÊt lµ tµi nguyªn rõng vµ c¸c kho¸ng s¶n, nhiÒu s«ng, suèi, biÓn KhÝ hËu vÉn lµ khÝ hËu nhiÖt ®íi, cã 4 mïa. Lµ n¬i sinh sèng cña nhiÒu d©n téc Ýt ng−êi nh−: Tµy, Nïng, Th¸i, M−êng, Dao, M«ng v.v. Lµ vïng cßn nghÌo vµ khã kh¨n, mÆc dï cã nhiÒu tiÕn bé vÒ ®êi sèng v¨n ho¸ x· héi, nh−ng vÉn cßn cã nh÷ng phong tôc tËp qu¸n l¹c hËu, ¶nh h−ëng ®Õn c«ng viÖc b¶o vÖ søc khoÎ céng ®ång. 2.1.2. §Æc ®iÓm bÖnh tËt Tõ nh÷ng ®Æc ®iÓm vÒ ®Þa lý, kinh tÕ nh− vËy nªn kÐo theo nh÷ng vÊn ®Ò vÒ søc khoÎ, bÖnh tËt còng cã nh÷ng ®iÓm kh¸c so víi c¸c vïng kh¸c nh− ®©y lµ n¬i tËp trung kh¸ nhiÒu nh÷ng bÖnh liªn quan ®Õn c«n trïng, ®ãi nghÌo, phong tôc... biÓu hiÖn qua 10 bÖnh m¾c cao nhÊt nh− ®−îc tr×nh bµy trong b¶ng 4. B¶ng 3.4. M−êi bÖnh cã tØ lÖ m¾c cao nhÊt ë vïng miÒn nói Trung du B¾c bé, n¨m 1999 vµ 2001 STT MiÒn nói Trung du Vïng §«ng B¾c Vïng T©y B¾c B¾c Bé (n¨m 1999) (n¨m 2001) (n¨m 2001) 1 C¸c bÖnh viªm phæi Viªm häng vµ viªm ami®an C¸c bÖnh viªm phæi cÊp 2 Viªm häng vµ viªm Viªm phÕ qu¶n vµ viªm tiÓu Viªm häng vµ viªm ami®an cÊp phÕ qu¶n cÊp ami®an cÊp 3 Viªm phÕ qu¶n vµ viªm C¸c bÖnh viªm phæi Øa ch¶y, viªm d¹ dµy, tiÓu phÕ qu¶n cÊp viªm ruét non cã nguån gèc nhiÔm khuÈn 67
  11. 4 Øa ch¶y, viªm d¹ dµy, Øa ch¶y, viªm d¹ dµy, viªm Cóm viªm ruét non cã nguån ruét non cã nguån gèc gèc nhiÔm khuÈn nhiÔm khuÈn 5 Cóm C¸c tæn th−¬ng kh¸c x¸c Viªm nhiÔm cæ tö cung ®Þnh, kh«ng x¸c ®Þnh vµ ë nhiÒu n¬i 6 N¹o hót thai Tai n¹n giao th«ng Tai n¹n giao th«ng 7 Sèt rÐt Viªm d¹ dµy - hµnh t¸ trµng Viªm phÕ qu¶n vµ viªm tiÓu phÕ qu¶n cÊp 8 Øa ch¶y do Shigella Cóm C¸c tæn th−¬ng kh¸c x¸c ®Þnh, kh«ng x¸c ®Þnh vµ ë nhiÒu n¬i 9 C¸c tæn th−¬ng do chÊn G·y c¸c phÇn kh¸c cña chi C¸c biÕn chøng kh¸c th−¬ng cña chöa ®Î 10 LoÐt d¹ dµy-hµnh t¸ trµng T¨ng huyÕt ¸p nguyªn ph¸t Th−¬ng hµn, phã th−¬ng hµn 2.2. §ång b»ng S«ng Hång §ång b»ng S«ng Hång gåm 9 tØnh thµnh phè: Hµ Néi, H¶i Phßng, Hµ T©y, H¶i D−¬ng, H−ng Yªn, Th¸i B×nh, Nam §Þnh, Hµ Nam vµ Ninh B×nh. 2.2.1. §Æc ®iÓm ®Þa lý, kinh tÕ - x· héi §ång b»ng S«ng Hång réng gÇn 1,3 triÖu ha, chiÕm 3,8% diÖn tÝch toµn quèc víi mét vïng biÓn bao quanh ë phÝa §«ng vµ §«ng-Nam. Lµ n¬i d©n c− tËp trung ®«ng ®óc nhÊt trong c¶ n−íc, mËt ®é d©n sè trung b×nh 1180 ng−êi/km2 (1999). §Þa h×nh b»ng ph¼ng cã thÕ m¹nh vÒ ph¸t triÓn l−¬ng thùc, thùc phÈm, khoa häc kü thuËt, c«ng nghÖ. Do thÕ m¹nh vÒ ph¸t triÓn l−¬ng thùc thùc phÈm, ch¨n nu«i, canh t¸c n«ng nghiÖp nªn g©y ra m« h×nh bÖnh tËt cã kh¸c víi c¸c vïng kh¸c. Lµ vïng cã ý nghÜa then chèt trong sù nghiÖp ph¸t triÓn kinh tÕ x· héi cña ®Êt n−íc. 2.2.2. §Æc ®iÓm bÖnh tËt B¶ng 3.5. M−êi bÖnh cã tû lÖ m¾c cao nhÊt vïng §ång b»ng S«ng Hång n¨m 1999 vµ 2001 STT 10 bÖnh cã tû lÖ m¾c cao nhÊt 10 bÖnh cã tû lÖ m¾c cao nhÊt n¨m 1999 n¨m 2001 68
  12. 1 C¸c bÖnh viªm phæi C¸c bÖnh viªm phæi 2 Viªm phÕ qu¶n vµ viªm tiÓu phÕ qu¶n Viªm phÕ qu¶n vµ viªm tiÓu phÕ qu¶n cÊp cÊp 3 Viªm häng vµ viªm ami®an cÊp C¸c bÖnh kh¸c cña bé m¸y tuÇn hoµn 4 I¶ ch¶y, viªm d¹ dµy, viªm ruét non cã Viªm häng vµ viªm ami®an cÊp nguån gèc nhiÔm khuÈn 5 SÈy thai do can thiÖp y tÕ I¶ ch¶y, viªm d¹ dµy, viªm ruét non cã nguån gèc nhiÔm khuÈn 6 BÖnh kh¸c cña bé m¸y h« hÊp Tai n¹n giao th«ng 7 BÖnh kh¸c cña bé m¸y tiªu ho¸ Viªm khíp d¹ng thÊp vµ viªm khíp kh¸c 8 BÖnh giun s¸n kh¸c C¸c tæn th−¬ng kh¸c do chÊn th−¬ng x¸c ®Þnh, kh«ng x¸c ®inh vµ ë nhiÒu n¬i 9 Viªm khíp d¹ng thÊp vµ viªm khíp Viªm d¹ dµy - t¸ trµng kh¸c 10 LoÐt d¹ dµy - t¸ trµng Viªm nhiÔm cæ tö cung 2.3. B¾c Trung Bé B¾c trung bé gåm 6 tØnh lµ: Thanh Ho¸, NghÖ An, Hµ TÜnh, Qu¶ng B×nh, Qu¶ng TrÞ, Thõa Thiªn HuÕ 2.3.1. §Æc ®iÓm ®Þa lý, kinh tÕ, x· héi §©y lµ vïng l·nh thæ hÑp theo chiÒu §«ng T©y nh−ng dµi theo chiÒu B¾c - Nam. Lµ vïng cã c¶ ®ång b»ng, miÒn nói cao, lµ n¬i cã d·y Tr−êng S¬n ch¹y däc theo chiÒu B¾c - Nam, ch¹y däc theo biÓn §«ng, tiÕp gi¸p víi n−íc Lµo. §−êng x¸ giao th«ng trong vïng cßn nhiÒu khã kh¨n, cã ®−êng 1 vµ ®−êng Hå ChÝ Minh ch¹y qua. − KhÝ hËu ¶nh h−ëng cña giã lµo vÒ mïa hÌ nªn nãng, Èm, m−a lò theo mïa. Lµ vïng chÞu ¶nh h−ëng kh¸ nhiÒu thiªn tai vµ bÞ tµn ph¸ nhiÒu trong thêi gian chiÕn tranh. − Lµ vïng ph¸t triÓn c¶ kinh tÕ rõng, biÓn vµ n«ng nghiÖp. − Lµ n¬i c− tró cña nhiÒu d©n téc kh¸c nhau, cßn nhiÒu d©n téc Ýt ng−êi sèng rÊt s©u - xa cã nhiÒu phong tôc tËp qu¸n l¹c hËu. 2.3.2. §Æc ®iÓm vÒ bÖnh tËt B¶ng 3.6. M−êi bÖnh cã tû lÖ m¾c cao nhÊt vïng B¾c Trung bé n¨m 1999 vµ 2001 STT M−êi bÖnh cã tû lÖ m¾c cao nhÊt M−êi bÖnh cã tû lÖ m¾c cao nhÊt 69
  13. n¨m 1999 n¨m 2001 1 C¸c bÖnh viªm phæi C¸c bÖnh viªm phæi 2 Viªm häng vµ ami®an cÊp Tai n¹n giao th«ng 3 Viªm phÕ qu¶n vµ viªm tiÓu phÕ qu¶n Viªm phÕ qu¶n vµ viªm tiÓu phÕ qu¶n cÊp cÊp 4 Cóm C¸c biÕn chøng cña chöa ®Î 5 SÈy thai do can thiÖp y tÕ Øa ch¶y, viªm d¹ dµy, viªm ruét non cã nguån gèc nhiÔm khuÈn 6 Sèt rÐt C¸c tæn th−¬ng kh¸c x¸c ®Þnh, kh«ng x¸c ®Þnh vµ ë nhiÒu n¬i 7 Øa ch¶y, viªm d¹ dµy, viªm ruét non cã Viªm häng vµ viªm ami®an cÊp nguån gèc nhiÔm khuÈn 8 ChÊn th−¬ng dËp n¸t vµ c¾t côt ®· x¸c Sèt rÐt ®Þnh vµ nhiÒu vïng trong c¬ thÓ 9 GÉy c¸c phÇn kh¸c cña chi do lao ®éng G·y c¸c phÇn kh¸c cña chi do lao ®éng vµ giao th«ng vµ giao th«ng 10 Øa ch¶y do Shigella BÖnh kh¸c cña bé m¸y h« hÊp 2.4. Duyªn h¶i Nam Trung Bé Vïng ®Þa lý Duyªn h¶i Nam Trung Bé gåm 8 tØnh thµnh lµ: §µ N½ng, Qu¶ng Nam, Qu¶ng Ng·i, B×nh §Þnh, Phó Yªn, Kh¸nh Hoµ, Ninh ThuËn vµ B×nh ThuËn. 2.4.1. §Æc ®iÓm vÒ ®Þa lý, kinh tÕ - x· héi − Kh¸c víi B¾c Trung Bé, qua ®Ìo H¶i V©n, vïng Duyªn h¶i MiÒn Trung cã khÝ hËu hai mïa lµ mïa kh« vµ mïa m−a, kh«ng cã mïa ®«ng, khÝ hËu «n hoµ h¬n, nh−ng vÉn lµ vïng chÞu nhiÒu thiªn tai vµ hËu qu¶ cña chiÕn tranh. − L·nh thæ hÑp ch¹y däc theo bê BiÓn §«ng, ®Þa h×nh cã nói ®åi, ®ång b»ng ven biÓn. − Lµ n¬i sinh sèng cña nhiÒu d©n téc kh¸c nhau, phong tôc cã nh÷ng nÐt kh¸c cña B¾c Trung Bé. − ThÕ m¹nh lµ tµi nguyªn rõng, ®é che phñ cña rõng lµ 34%; ng− nghiÖp vµ n«ng nghiÖp, ch¨n nu«i, ®¸nh b¾t thuû h¶i s¶n, nhiÒu ngµnh c«ng nghiÖp khai th¸c, chÕ biÕn ph¸t triÓn. − Cã nhiÒu khu cã thÓ trë thµnh khu du lÞch. − Ph¸t triÓn kinh tÕ- x· héi cña vïng thùc sù vÉn cßn khã kh¨n. 2.4.2. §Æc ®iÓm vÒ bÖnh tËt 70
  14. B¶ng 3.7. M−êi bÖnh cã tû lÖ m¾c cao nhÊt vïng Duyªn h¶i Nam Trung Bé n¨m 1999 vµ 2001 STT M−êi bÖnh cã tû lÖ m¾c cao nhÊt 10 bÖnh cã tû lÖ m¾c cao nhÊt n¨m 1999 n¨m 2001 1 C¸c bÖnh viªm phæi C¸c tæn th−¬ng kh¸c do chÊn th−¬ng x¸c ®Þnh vµ ë nhiÒu n¬i 2 Viªm häng vµ ami®an cÊp C¸c bÖnh viªm phæi 3 Viªm phÕ qu¶n vµ viªm tiÓu phÕ qu¶n Øa ch¶y, viªm d¹ dµy, viªm ruét non cã cÊp nguån gèc nhiÔm khuÈn 4 C¸c tæn th−¬ng kh¸c do chÊn th−¬ng Viªm phÕ qu¶n vµ viªm tiÓu phÕ qu¶n cÊp x¸c ®Þnh vµ ë nhiÒu n¬i 5 Øa ch¶y, viªm d¹ dµy, viªm ruét non C¸c biÕn chøng kh¸c cña chöa ®Î cã nguån gèc nhiÔm khuÈn 6 ChÊn th−¬ng dËp n¸t vµ c¾t côt ®· Viªm häng vµ ami®an cÊp x¸c ®Þnh vµ nhiÒu vïng trong c¬ thÓ 7 S©u r¨ng BÖnh viªm ruét thõa 8 C¸c biÕn chøng kh¸c do chöa ®Î Viªm khíp d¹ng thÊp vµ viªm khíp kh¸c 9 Sèt rÐt Sèt rÐt 10 BÖnh viªm ruét thõa T¨ng huyÕt ¸p nguyªn ph¸t 2.5. T©y Nguyªn T©y Nguyªn cã 4 tØnh lµ: Gia Lai, Kon Tum, §¨k L¨k vµ L©m §ång. 2.5.1. §Æc ®iÓm ®Þa lý, kinh tÕ - x· héi − §©y lµ vïng duy nhÊt ë n−íc ta kh«ng gi¸p víi biÓn. − C¸c tØnh nµy tiÕp gi¸p víi Lµo vµ C¨mpuchia, cã vÞ trÝ quan träng vÒ quèc phßng vµ kinh tÕ. − §a d¹ng vÒ tµi nguyªn rõng vµ khÝ hËu, lµ n¬i cã thÓ ph¸t triÓn thµnh nh÷ng khu du lÞch vµ nghØ m¸t, cã tiÒm n¨ng to lín vÒ n«ng nghiÖp vµ l©m nghiÖp, cã tr÷ n¨ng thuû ®iÖn lín. − Lµ n¬i th−a d©n nhÊt n−íc ta, lµ ®Þa bµn c− tró cña nhiÒu d©n téc Ýt ng−êi nh−: Xu - ®¨ng, Ba - na, Gia - rai, £ - ®ª, K’ Ho, M¹, M¬ - n«ng, víi truyÒn thèng v¨n ho¸ ®éc ®¸o − HÖ thèng y tÕ ph¸t triÓn t−¬ng ®èi tèt nh−ng sö dông cña ng−êi d©n cßn thÊp, ®Æc biÖt lµ c¸c d©n téc Ýt ng−êi. 2.5.2. §Æc ®iÓm vÒ bÖnh tËt B¶ng 3.8. M−êi bÖnh cã tû lÖ m¾c cao nhÊt vïng T©y Nguyªn n¨m 1999 vµ 2001 71
  15. STT M−êi bÖnh cã tû lÖ m¾c cao nhÊt M−êi bÖnh cã tû lÖ m¾c cao nhÊt n¨m 1999 n¨m 2001 1 Sèt rÐt Viªm häng vµ viªm ami®an cÊp 2 C¸c bÖnh viªm phæi Sèt rÐt 3 C¸c tæn th−¬ng kh¸c do chÊn th−¬ng C¸c bÖnh viªm phæi x¸c ®Þnh vµ ë nhiÒu n¬i 4 Viªm häng vµ ami®an cÊp Viªm phÕ qu¶n vµ viªm tiÓu phÕ qu¶n cÊp 5 SÈy thai do can thiÖp y tÕ C¸c tæn th−¬ng kh¸c, x¸c ®Þnh, kh«ng x¸c ®Þnh vµ ë nhiÒu n¬i 6 Tai n¹n giao th«ng Tai n¹n giao th«ng 7 Viªm phÕ qu¶n vµ viªm tiÓu phÕ qu¶n Cóm cÊp 8 Øa ch¶y, viªm d¹ dµy, viªm ruét non G·y c¸c phÇn kh¸c cña chi: do lao ®éng cã nguån gèc nhiÔm khuÈn vµ giao th«ng 9 BÖnh viªm ruét thõa Øa ch¶y, viªm d¹ dµy, viªm ruét non cã nguån gèc nhiÔm khuÈn 10 C¸c bÖnh nhiÔm khuÈn kh¸c Viªm nhiÔm cæ tö cung 2.6. §«ng Nam Bé Vïng §«ng Nam Bé gåm 6 tØnh, thµnh: Thµnh phè Hå ChÝ Minh, B×nh D−¬ng, B×nh Ph−íc, T©y Ninh vµ §ång Nai, Bµ RÞa Vòng Tµu. 2.6.1. §Æc ®iÓm vÒ ®Þa lý, kinh tÕ - x· héi Lµ khu vùc cã diÖn tÝch nhá, mËt ®é d©n sè trung b×nh nh−ng ph¸t triÓn nhÊt trong c¶ n−íc vÒ s¶n l−îng c«ng nghiÖp, hµng xuÊt khÈu. §Êt ®ai mµu mì, cã ®iÒu kiÖn ®Ó ph¸t triÓn c©y c«ng nghiÖp l©u n¨m vµ ng¾n ngµy trªn quy m« lín. Lµ khu vùc thu hót m¹nh lùc l−îng lao ®éng cã chuyªn m«n cao, thî lµnh nghÒ, c¸c nhµ khoa häc vµ lµ vïng cã tµi nguyªn chÊt x¸m lín. Cã ®iÒu kiÖn vµ kh¶ n¨ng ph¸t triÓn c«ng nghiÖp, c¸c ho¹t ®éng du lÞch, dÞch vô, chÕ biÕn, xuÊt - nhËp khÈu,… Khai th¸c kinh tÕ biÓn, bê biÓn, ph¸t triÓn n«ng nghiÖp vµ ng− nghiÖp. KhÝ hËu «n hoµ, chØ cã 2 mïa m−a vµ kh«, thêi kú mïa kh« kÐo dµi (4 th¸ng) dÉn ®Õn thiÕu n−íc sinh ho¹t, n−íc t−íi cho c©y trång vµ n−íc cho c«ng nghiÖp. 2.6.2. §Æc ®iÓm vÒ bÖnh tËt B¶ng 3.9. M−êi bÖnh cã tû lÖ m¾c cao nhÊt vïng §«ng Nam bé n¨m 1999 vµ 2001 72
  16. STT M−êi bÖnh cã tû lÖ m¾c cao nhÊt M−êi bÖnh cã tû lÖ m¾c cao nhÊt n¨m 1999 n¨m 2001 1 C¸c biÕn chøng do chöa ®Î Viªm häng vµ viªm ami®an cÊp 2 Viªm häng vµ ami®an cÊp C¸c biÕn chøng cña chöa ®Î 3 C¸c bÖnh viªm phæi Viªm phÕ qu¶n vµ viªm tiÓu phÕ qu¶n cÊp 4 Viªm phÕ qu¶n vµ viªm tiÓu phÕ qu¶n C¸c bÖnh viªm phæi cÊp 5 Øa ch¶y, viªm d¹ dµy, viªm ruét non cã Øa ch¶y, viªm d¹ dµy, viªm ruét non cã nguån gèc nhiÔm khuÈn nguån gèc nhiÔm khuÈn 6 SÈy thai do can thiÖp y tÕ Tai n¹n giao th«ng 7 Viªm cÊp ®−êng h« hÊp trªn Cóm 8 T¨ng huyÕt ¸p T¨ng huyÕt ¸p nguyªn ph¸t 9 C¸c tæn th−¬ng do chÊn th−¬ng x¸c Viªm cÊp ®−êng h« hÊp trªn ®Þnh vµ ë nhiÒu n¬i 10 Cóm Viªm d¹ dµy - hµnh t¸ trµng 2.7. §ång b»ng S«ng Cöu Long Gåm 12 tØnh lµ: Long An, §ång Th¸p, An Giang, TiÒn Giang, BÕn Tre, VÜnh Long, Trµ Vinh, CÇn Th¬, Sãc Tr¨ng, Kiªn Giang, B¹c Liªu, Cµ Mau. 2.7.1. §Æc ®iÓm ®Þa lý, kinh tÕ - x· héi − Lµ ®ång b»ng ch©u thæ lín nhÊt n−íc víi diÖn tÝch 4 triÖu ha, mïa m−a ®ång b»ng bÞ ngËp s©u trong n−íc, mïa kh« chØ lµ nh÷ng vòng n−íc tï ®øt ®o¹n, ®Êt réng d©n th−a, ch−a ®−îc khai th¸c nhiÒu. − Cã 16,1 triÖu d©n sinh sèng chñ yÕu lµ ng−êi Kinh vµ ng−êi Ch¨m, Kh¬-me,… − HÖ thèng s«ng ngßi, kªnh r¹ch ch»ng chÞt, c¾t xÎ ch©u thæ thµnh nh÷ng « nªn viÖc giao th«ng b»ng ®−êng thuû dÔ dµng. − KhÝ hËu cËn xÝch ®¹o, nhiÖt ®íi Èm, mïa kh« kÐo dµi lµm cho ®Êt n−íc bÞ nhiÔm mÆn vµo s©u ®Êt liÒn. − Th¶m thùc vËt, ®éng vËt phong phó chñ yÕu lµ rõng ngËp mÆn vµ rõng trµm, tµi nguyªn biÓn v« cïng ph«ng phó − ThiÕu n−íc ngät ®ang lµ mét vÊn ®Ò v« cïng quan träng cña ®ång b»ng S«ng Cöu Long 2.7.2. §Æc ®iÓm vÒ bÖnh tËt B¶ng 3.10. M−êi bÖnh cã tû lÖ m¾c cao nhÊt vïng ®ång b»ng S«ng Mª K«ng n¨m 1999 vµ 2001 73
  17. STT M−êi bÖnh cã tû lÖ m¾c cao nhÊt M−êi bÖnh cã tû lÖ m¾c cao nhÊt n¨m 1999 n¨m 2001 1 C¸c bÖnh viªm phæi C¸c bÖnh viªm phæi 2 Øa ch¶y, viªm d¹ dµy, viªm ruét non cã Øa ch¶y, viªm d¹ dµy, viªm ruét non cã nguån gèc nhiÔm khuÈn nguån gèc nhiÔm khuÈn 3 Viªm häng vµ ami®an cÊp Viªm häng vµ viªm ami®an cÊp 4 M¾t hét T¨ng huyÕt ¸p nguyªn ph¸t 5 Sèt rÐt Tai n¹n giao th«ng 6 Viªm phÕ qu¶n vµ viªm tiÓu phÕ qu¶n C¸c tæn th−¬ng, x¸c ®Þnh vµ kh«ng x¸c cÊp ®Þnh ë nhiÒu n¬i 7 SÈy thai do can thiÖp y tÕ Lao bé m¸y h« hÊp 8 T¨ng huyÕt ¸p Cóm 9 C¸c tæn th−¬ng do chÊn th−¬ng x¸c Viªm phÕ qu¶n vµ viªm tiÓu phÕ qu¶n ®Þnh ë nhiÒu n¬i trªn kh¸c cÊp 10 Lao bé m¸y h« hÊp Viªm cÊp ®−êng h« hÊp trªn Nguån: Sè liÖu ®−îc lÊy tõ Niªn gi¸m thèng kª y tÕ 1999 vµ 2001, Bé Y tÕ §©y lµ nh÷ng s¬ th¶o ban ®Çu vÒ c¸c vÊn ®Ò bÖnh tËt theo vïng sinh th¸i. Râ rµng theo sè liÖu thèng kª th× m« h×nh bÖnh tËt ë c¸c vïng sinh th¸i kh¸c nhau lµ kh¸c nhau vµ ®· cã sù thay ®æi trong nh÷ng n¨m qua. Cã t¸c gi¶ ®· nghiªn cøu vÒ ®¹i tÇng víi sinh th¸i, nh−ng cho ®Õn nay ch−a cã mét nghiªn cøu nghiªm chØnh nµo vÒ nh÷ng vÊn ®Ò nµy. HiÖn trªn toµn quèc vÉn ch−a cã mét nghiªn cøu chi tiÕt nµo vÒ vµo trß cña nh÷ng biÕn ®æi cña sinh th¸i víi nh÷ng thay ®æi cña m« h×nh bÖnh tËt ë c¸c vïng. Do vËy, nh÷ng nghiªn cøu vÒ mèi quan hÖ gi÷a ¶nh h−ëng sinh th¸i cña c¸c vïng kh¸c nhau còng nh− nh÷ng thay ®æi sinh th¸i häc ë tõng vïng víi søc khoÎ vµ m« h×nh bÖnh tËt cña céng ®ång d©n c− vïng së t¹i lµ rÊt cÇn thiÕt. 3. NH÷NG THAY §æI SINH TH¸I HäC Vµ MéT Sè BÖNH PHæ BIÕN LI£N QUAN §ÕN M¤I TR¦êNG 3.1. C¸c bÖnh truyÒn nhiÔm 3.1.1. BÖnh truyÒn qua c¸c vËt chñ trung gian ViÖc gia t¨ng tû lÖ m¾c bÖnh vµ tû lÖ tö vong liªn quan tíi sù nãng lªn cña tr¸i ®Êt cã thÓ kh«ng ph¶i lµ do t¸c ®éng trùc tiÕp cña sãng nhiÖt. Cã nhiÒu b»ng chøng cho thÊy r»ng mét sè bÖnh truyÒn nhiÔm nguy hiÓm tr−íc ®©y chØ phæ biÕn ë c¸c n−íc 74
  18. cã khÝ hËu nãng Êm th× nay cã nguy c¬ lan trµn sang nhiÒu vïng kh¸c trªn toµn thÕ giíi. §©y lµ mét trong nh÷ng vÊn ®Ò quan träng hiÖn ®ang th¸ch thøc c¸c ch−¬ng tr×nh søc khoÎ c«ng céng. Xu h−íng ®« thÞ ho¸, viÖc c¸c biÖn ph¸p kiÓm so¸t vÐc-t¬ kh«ng ph¸t huy hiÖu qu¶ vµ sù gia t¨ng cña viÖc ®i l¹i th«ng th−¬ng gi÷a c¸c n−íc trªn thÕ giíi còng nh− sù di c− cña ng−êi d©n tõ n−íc nµy sang n−íc kh¸c lµ nh÷ng yÕu tè chÝnh dÉn tíi sù t¸i xuÊt hiÖn trë l¹i c¸c bÖnh truyÒn qua vÐc-t¬. Sù më réng cña c¸c vïng kh«ng cã s−¬ng tuyÕt cã thÓ dÉn tíi sù di c− cña c¸c loµi c«n trïng vµ gÆm nhÊm lµm l©y lan c¸c bÖnh ë vïng cã khÝ hËu nãng Êm tíi c¸c vïng cao nguyªn, ®åi nói. Nh÷ng g× cã lîi cho vi sinh vËt cã h¹i th× hiÕm khi cã lîi cho con ng−êi. NhiÖt ®é Êm lªn trong mét thêi gian dµi do khÝ hËu thay ®æi sÏ t¹o ®iÒu kiÖn lý t−ëng cho c¸c loµi muçi vµ nhiÒu loµi vÐc-t¬ truyÒn bÖnh kh¸c sinh s«i n¶y në, lµm l©y lan c¸c bÖnh truyÒn nhiÔm. a. BÖnh sèt rÐt VÊn ®Ò ®ang thu hót ®−îc sù quan t©m rÊt lín lµ bÖnh sèt rÐt. Sèt rÐt hiÖn lµ mét trong nh÷ng bÖnh truyÒn nhiÔm phæ biÕn nhÊt trªn thÕ giíi vµ −íc tÝnh cã kho¶ng 300 ®Õn 500 triÖu ng−êi bÞ m¾c vµ cã thªm kho¶ng 1, 5 ®Õn 2, 7 triÖu ng−êi bÞ chÕt hµng n¨m v× c¨n bÖnh nµy. H¬n mét nöa trong sè c¸c tr−êng hîp bÞ tö vong lµ trÎ em, ®Æc biÖt lµ trÎ em sèng ë nh÷ng vïng n«ng th«n nghÌo nµn ë ch©u Phi - ch©u lôc cã nhiÒu ng−êi m¾c bÖnh sèt rÐt nhÊt (Watson vµ céng sù 1995), 60 trong sè 380 loµi muçi ®−îc biÕt ®Õn trªn thÕ giíi cã kh¶ n¨ng truyÒn bÖnh sèt rÐt. ë ViÖt Nam cã kho¶ng 20 loµi muçi truyÒn bÖnh sèt rÐt, trong ®ã mét sè loµi chÝnh lµ Anophel minimus, Anophel dirus vµ Anophel balabasensis Ng−êi ta cho r»ng bÖnh sèt rÐt lµ c¨n bÖnh truyÒn qua vÐc-t¬ chÞu ¶nh h−ëng lín nhÊt cña sù thay ®æi khÝ hËu, v× muçi rÊt nh¹y c¶m víi nh÷ng thay ®æi thêi tiÕt. Nh÷ng thay ®æi khÝ hËu kÐo theo thay ®æi vÒ nhiÖt ®é, l−îng m−a, ®é Èm vµ giã sÏ ¶nh h−ëng tíi vßng ®êi vµ sù ph¸t triÓn cña muçi, gi¸n tiÕp ¶nh h−ëng tíi sù lan trµn cña bÖnh sèt rÐt. Sèt rÐt do muçi truyÒn th−êng ®−îc t×m thÊy ë nh÷ng vïng cã nhiÖt ®é thÊp nhÊt vµo mïa ®«ng kh«ng d−íi 160C. Sù më réng cña c¸c vïng cã nhiÖt ®é trªn 160C vµo mïa ®«ng ®ång thêi còng níi réng ph¹m vi hoµnh hµnh cña c¨n bÖnh sèt rÐt vµ g©y ra hËu qu¶ nghiªm träng cho søc khoÎ con ng−êi. Gi÷a nh÷ng n¨m 1950, nhiÒu quèc gia trªn thÕ giíi tin ch¾c r»ng hä sÏ thanh to¸n ®−îc c¨n bÖnh nµy nhê phun thuèc DDT liÒu cao ®Ó diÖt trõ muçi Anopheles. Tuy nhiªn, nh÷ng quèc gia nµy ®· chÞu thÊt b¹i v× muçi Anopheles nhanh chãng trë nªn kh¸ng thuèc. Tõ ®Çu nh÷ng n¨m 1970, c¨n bÖnh nµy xuÊt hiÖn trë l¹i ë nhiÒu n¬i trªn thÕ giíi vµ d−íi d¹ng nguy hiÓm h¬n. Sù gia t¨ng sè tr−êng hîp bÞ sèt rÐt trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y mét phÇn lµ do sù Êm lªn trªn toµn cÇu, ®ång thêi do con ng−êi x©y dùng nhiÒu ®Ëp n−íc vµ c¸c hÖ thèng t−íi tiªu trong n«ng nghiÖp t¹o ®iÒu kiÖn thuËn lîi cho c¸c quÇn thÓ muçi sinh s«i ph¸t triÓn m¹nh mÏ lµm l©y lan c¨n bÖnh nµy. Theo Tæ chøc Y tÕ ThÕ giíi th× ®Õn cuèi thÕ kû 21, hµng n¨m sÏ cã thªm kho¶ng 50-80 triÖu tr−êng hîp bÞ sèt rÐt (WHO, 1996). 75
  19. b. Sèt xuÊt huyÕt Sèt xuÊt huyÕt lµ c¨n bÖnh nhiÖt ®íi do muçi truyÒn. § ©y lµ c¨n bÖnh nguy hiÓm do virus truyÒn qua muçi v»n ®èt ng−êi vµo ban ngµy. KhÝ hËu vïng nhiÖt ®íi víi nhiÖt ®é giao ®éng tõ 15 ®Õn 400C vµ ®é Èm cao kÕt hîp víi m«i tr−êng sèng ®«ng ®óc, mÊt vÖ sinh sÏ t¹o ®iÒu kiÖn thuËn lîi cho c¨n bÖnh nµy ph¸t triÓn. C¨n bÖnh nµy cã hai thÓ: sèt Dengue vµ sèt xuÊt huyÕt Dengue. Sèt Dengue cã triÖu chøng t−¬ng tù nh− c¶m cóm, th−êng x¶y ra ë trÎ lín, ng−êi lín vµ Ýt khi g©y tö vong. Tr¸i l¹i, sèt xuÊt huyÕt Dengue lµ thÓ thø ph¸t rÊt nguy hiÓm, cã xuÊt huyÕt vµ bÖnh nh©n cã thÓ bÞ chÕt nÕu kh«ng ®−îc chÈn ®o¸n vµ ®iÒu trÞ kÞp thêi (NguyÔn, 1996). Sèt xuÊt huyÕt lµ nguyªn nh©n hµng ®Çu cña c¸c tr−êng hîp nhËp viÖn vµ tö vong cña trÎ em ë c¸c n−íc §«ng Nam ¸ vµ T©y ¸ Th¸i B×nh D−¬ng. C¨n bÖnh −íc tÝnh lµm tæn h¹i tíi kho¶ng 30 ®Õn 60 triÖu ng−êi hµng n¨m (Rodhain, 1996). ë ViÖt Nam, sèt xuÊt huyÕt x¶y ra ë hÇu hÕt c¸c tØnh thµnh phè vµo c¸c th¸ng r¶i r¸c trong n¨m, nh−ng tËp trung chñ yÕu vµo c¸c th¸ng mïa m−a tõ th¸ng 6 ®Õn th¸ng 10 (Hoµng, 2001). Theo dù ®o¸n cña tiÕn sü Epstein th× thay ®æi khÝ hËu lµ mét nguyªn nh©n chÝnh g©y ra sù lan trµn bÖnh sèt xuÊt huyÕt. Ngµy nay, sèt xuÊt huyÕt xuÊt hiÖn kh¸ phæ biÕn ë c¸c n−íc ch©u ¸ vµ ch©u Mü La Tinh. B»ng chøng lµ ng−êi ta ®· ghi nhËn c¸c tr−êng hîp bÞ sèt xuÊt huyÕt ë nh÷ng vïng cã ®é cao cao h¬n tr−íc, vÝ dô 1.240 mÐt ë Trung Mü, 1.000 mÐt ë Mexico vµ 2.200 mÐt ë C«l«mbia. V× hiÖn nay, sèt xuÊt huyÕt ch−a cã thuèc ®iÒu trÞ ®Æc hiÖu còng nh− ch−a cã v¾c-xin phßng bÖnh, do ®ã biÖn ph¸p phßng chèng tÝch cùc chñ yÕu dùa vµo sù tham gia cña céng ®ång ®Ó diÖt muçi truyÒn bÖnh. c. Viªm n·o truyÒn qua c«n trïng §©y lµ mét vÊn ®Ò cÇn ®−îc ®Æc biÖt quan t©m ë c¸c n−íc «n ®íi. Muçi cã thÓ truyÒn mét sè loµi virus g©y c¸c bÖnh viªm n·o ë ng−êi. Mét trong sè c¸c bÖnh nµy lµ viªm n·o NhËt B¶n, Eastern Equine (Mü), Venezuelan Equine vµ nhiÒu bÖnh kh¸c. Phæ biÕn nhÊt ë Mü lµ viªm n·o St. Louis. C¸c vô dÞch viªm n·o St. Louis x¶y ra ë Trung §«ng cã t−¬ng quan víi c¸c thêi kú cã nhiÖt ®é cao (trªn 300C), ®Æc biÖt lµ vµo nh÷ng th¸ng cuèi mïa ®«ng nãng, Èm −ít vµ theo sau lµ mïa hÌ h¹n h¸n. C¨n bÖnh nµy ®· g©y ra cho céng ®ång nhiÒu vô dÞch, vÝ dô nh− vô dÞch x¶y ra ë Mü vµo n¨m 1975 lµm 1.815 ng−êi bÞ m¾c (WHO, 1996). HiÖn t¹i, bÖnh nµy chØ míi x¶y ra chñ yÕu ë c¸c vïng phÝa Nam n−íc Mü, tuy nhiªn víi t¸c ®éng cña sù Êm lªn toµn cÇu, sù biÕn ®æi c¸c hÖ sinh th¸i th× bÖnh cã xu h−íng lan trµn lªn mét sè vïng phÝa B¾c vµ cã thÓ lªn tËn Canada. d. Hantavirus Cïng víi sù gia t¨ng cña c¸c bÖnh phæ biÕn ®· xuÊt hiÖn tõ l©u th× gÇn ®©y cã sù xuÊt hiÖn cña mét sè bÖnh truyÒn nhiÔm míi ë mét sè n−íc trªn thÕ giíi. NhiÒu loµi ®éng vËt nh− gÆm nhÊm, d¬i vµ ®éng vËt g©y h¹i tham gia vµo sù l©y truyÒn c¸c bÖnh truyÒn nhiÔm. VÝ dô, sù xuÊt hiÖn cña héi chøng viªm phæi do Hantavirus g©y ra ë 76
  20. phÝa trªn vµ xung quanh vïng Navajo Indian ë T©y Nam n−íc Mü n¨m 1993 lµ cã liªn quan víi nh÷ng biÕn ®æi x¶y ra trong c¸c quÇn thÓ gÆm nhÊm trong vïng. Hantavirus lµ mét vÝ dô ®iÓn h×nh vÒ vai trß cña nh÷ng thay ®æi trong hÖ sinh th¸i trong viÖc x¶y ra c¸c vô dÞch bÖnh truyÒn nhiÔm trong nh÷ng thËp niªn gÇn ®©y. Sù thay ®æi khÝ hËu bÞ nghi ngê lµ cã liªn quan tíi nh÷ng biÕn ®æi trong hÖ sinh th¸i vµ gãp phÇn lµm n¶y sinh dÞch bÖnh nµy. Hantavirus ®−îc truyÒn bëi chuét nh¾t vµ con ng−êi cã thÓ hÝt thë lo¹i virus nµy vµo nÕu trong m«i tr−êng kh«ng khÝ cã n−íc tiÓu hoÆc ph©n cña chuét nh¾t. D−íi ®iÒu kiÖn b×nh th−êng th× loµi chuét nh¾t ë sa m¹c mang Hantavirus sÏ bÞ kiÓm so¸t bëi c¸c loµi thó s¨n måi trong tù nhiªn. Tuy nhiªn, ë vïng T©y Nam n−íc Mü n¨m 1991- 1992, hiÖn t−îng En Ni-n« x¶y ra lµm h¹n h¸n kÐo dµi vµ hËu qu¶ lµ lµm gi¶m sè l−îng c¸ thÓ cña c¸c quÇn thÓ chã sãi ®ång cá, qu¹ vµ r¾n. Mïa xu©n n¨m 1993, m−a nhiÒu h¬n b×nh th−êng lµm cho c©y cèi vµ c«n trïng ph¸t triÓn m¹nh, cung cÊp l−îng thøc ¨n dåi dµo cho chuét nh¾t vµ t¹o ®iÒu kiÖn cho chóng ph¸t triÓn sinh s«i n¶y në nhanh h¬n c¸c loµi lµ kÎ thï cña chóng nh− chã sãi ®ång cá, qu¹ vµ r¾n. C¸c quÇn thÓ chuét nh¾t t¨ng sè l−îng c¸ thÓ lªn kho¶ng 10 ®Õn 15 lÇn vµ víi sè l−îng ®«ng ®¶o, chóng x©m nhËp vµo nhiÒu nhµ ë vïng T©y Nam vµ ®· dÉn tíi sù gia t¨ng cña c¸c tr−êng hîp míi bÞ m¾c héi chøng Hantavirus ë phæi (HPS). H¬n 150 ng−êi ®· m¾c bÖnh vµ h¬n mét nöa trong sè hä bÞ chÕt (theo T¹p chÝ Y tÕ C«ng céng cña Mü sè 85, t¸c gi¶ Epstein, P. R.). C¸c vô dÞch HPS còng ®· x¶y ra ë nhiÒu n−íc thuéc ch©u Mü La Tinh tõ n¨m 1995. 3.1.2. C¸c bÖnh truyÒn qua n−íc Mèi quan hÖ gi÷a søc khoÎ con ng−êi víi chÊt l−îng vµ sè l−îng n−íc cung cÊp còng nh− c¸c vÊn ®Ò vÒ vÖ sinh m«i tr−êng lµ kh¸ phøc t¹p. Do vËy, viÖc dù ®o¸n nh÷ng t¸c ®éng tiÒm tµng mµ sù thay ®æi c¸c hÖ sinh th¸i vµ khÝ hËu cã thÓ g©y ra ®èi víi c¸c bÖnh truyÒn nhiÔm liªn quan ®Õn n−íc lµ kh«ng dÔ v× c¬ héi tiÕp cËn víi nguån n−íc s¹ch vµ an toµn phô thuéc vµo c¸c yÕu tè kinh tÕ -x· héi. Tuy nhiªn, nhiÒu nghiªn cøu cho thÊy c¸c trËn b·o, lôt cã thÓ lµm gia t¨ng nguy c¬ m¾c bÖnh truyÒn qua n−íc do nguån n−íc bÞ « nhiÔm, vÖ sinh m«i tr−êng kÐm hoÆc do c¸c yÕu tè liªn quan kh¸c. M−a sÏ t¹o c¬ héi cho c¸c vi sinh vËt nhiÔm bÈn nguån n−íc uèng. VÝ dô, mét sè vô dÞch Cryptosporidiosis, Giardia, t¶ vµ c¸c bÖnh truyÒn nhiÔm kh¸c ®· x¶y ra sau c¸c trËn m−a lín ë Anh vµ Mü (Lisle vµ Rose, 2001). C¸c bÖnh truyÒn qua n−íc cã thÓ do nhiÒu lo¹i vi sinh vËt g©y ra, bao gåm virus, vi khuÈn vµ ®éng vËt nguyªn sinh. Mét sè bÖnh truyÒn qua n−íc do virus g©y ra bao gåm viªm gan A, Rotavirus vµ bÖnh do virus Norwalk. Mét sè vi khuÈn g©y bÖnh truyÒn trong n−íc bao gåm phÈy khuÈn Cholerae, Legionella, Salmonella typhi vµ Shigella. Hai loµi ®éng vËt nguyªn sinh phæ biÕn g©y bÖnh truyÒn qua n−íc lµ Giardia vµ Cryptosporidum. Sù thay ®æi cña khÝ hËu, mÊt c©n b»ng c¸c hÖ sinh th¸i vµ mèi 77