Xem mẫu

  1. Bé Gi¸o dôc vμ §μo t¹o Tr êng ®¹i häc N«ng nghiÖp I BÖnh ngo¹i khoa gia sóc Nhμ xuÊt b¶n N«ng nghiÖp Huúnh V¨n kh¸ng BÖnh ngo¹i khoa gia sóc Nhμ xuÊt b¶n N«ng nghiÖp Hμ néi - 2003 1
  2. PhÇn mét Ngo¹i khoa ®¹i c ¬ng Ch ¬ng 1 Viªm I. Kh¸i niÖm vÒ viªm Viªm lμ mét triÖu chøng th êng thÊy nhÊt ®èi víi bÖnh ngo¹i khoa, hÇu nh tÊt c¶ c¸c bÖnh ngo¹i khoa ®Òu ph¸t sinh triÖu chøng viªm. Viªm lμ ph¶n øng cña toμn th©n chèng l¹i mäi vËt kÝch thÝch cã h¹i ®èi víi c¬ thÓ, nã thÓ hiÖn t¹i côc bé c¸c m« bμo. B¶n th©n cña viªm lμ mét qu¸ tr×nh bÖnh lý lÊy phßng vÖ lμ chñ yÕu nh»m duy tr× sù c©n b»ng trong c¬ thÓ. Ph¶n øng nμy ® îc h×nh thμnh trong qu¸ tr×nh tiÕn ho¸ cña sinh vËt vμ ® îc thÓ hiÖn ë ph¶n øng tæng hîp toμn th©n bao gåm nh÷ng biÕn ®æi vÒ m¹ch m¸u, m« bμo vμ dÞch thÓ. TriÖu chøng cña viªm xuÊt hiÖn nÆng hay nhÑ, tiªn l îng tèt hay xÊu ®Òu cã liªn quan chÆt chÏ ®èi víi tÝnh chÊt cña vËt kÝch thÝch, c êng ®é vμ thêi gian kÝch thÝch dμi hay ng¾n. Nh ng ®iÒu quan träng nhÊt lμ kh¶ n¨ng ph¶n øng cña c¬ thÓ ®èi víi vËt kÝch thÝch, ®Æc biÖt lμ tr¹ng th¸i thÇn kinh cña con vËt. V× vËy mμ cïng mét nh©n tè kÝch thÝch, víi mét thêi gian vμ c êng ®é kÝch thÝch nh nhau vμ ®èi víi c¬ thÓ nμy th× ph¶n øng viªm xuÊt hiÖn rÊt nÆng cßn ®èi víi c¬ thÓ kh¸c th× ph¶n øng viªm xuÊt hiÖn rÊt nhÑ hoÆc kh«ng cã. Nh vËy cã thÓ nãi tr¹ng th¸i thÇn kinh cña c¬ thÓ ®éng vËt cã ý nghÜa rÊt lín ®èi víi qu¸ tr×nh ph¸t sinh vμ ph¸t triÓn cña viªm mμ trong ®ã t×nh tr¹ng dinh d ìng vμ ®iÒu kiÖn sèng cña con vËt l¹i cã ¶nh h ëng ®Õn tr¹ng th¸i thÇn kinh cña c¬ thÓ chóng. Toμn bé qu¸ tr×nh viªm mét mÆt lμ sù kÝch thÝch cã h¹i ®èi víi c¬ thÓ, mÆt kh¸c lμ sù ph¶n øng cña c¬ thÓ chèng l¹i nh©n tè cã h¹i do t¸c nh©n kÝch thÝch g©y ra, gióp cho c¬ thÓ chãng håi phôc, nh÷ng t¸c ®éng ®ã chñ yÕu dùa vμo sù ho¹t ®éng cña hÖ thèng thÇn kinh. Do ®ã muèn t×m hiÓu b¶n chÊt cña chøng viªm ph¶i thÊy r»ng nã lμ ph¶n øng thÝch nghi ®Ó tù vÖ cña c¬ thÓ khi bÞ c¸c nh©n tè kÝch thÝch t¸c ®éng ®Õn nã, kh¶ n¨ng nμy sinh vËt thu ® îc trong qu¸ tr×nh tiÕn ho¸ cña chóng, nhê cã kh¶ n¨ng nμy mμ c¬ thÓ sinh vËt cã thÓ ®èi phã víi nh÷ng kÝch thÝch cã h¹i b»ng nh÷ng ph¶n øng vÒ sinh lý vμ còng nh bÖnh lý. Khi cã ph¶n øng viªm x¶y ra ®èi víi c¬ thÓ th êng cã hai mÆt lîi vμ h¹i. Trong c«ng t¸c ®iÒu trÞ bÖnh ngo¹i khoa ng êi thÇy thuèc ph¶i biÕt nh÷ng ®Æc ®iÓm trªn cña chøng viªm ®Ó cã nh÷ng biÖn ph¸p t¸c ®éng thÝch hîp nh»m ph¸t huy mÆt cã lîi vμ h¹n chÕ mÆt cã h¹i cña nã, lμm cho nã ph¸t triÓn tõ tõ, thuËn lîi t¹o ®iÒu kiÖn cho c¬ thÓ gia sóc nhanh chãng tiªu viªm. II. Nguyªn nh©n Cã nhiÒu nguyªn nh©n g©y viªm: 1. Nguyªn nh©n c¬ giíi 2
  3. Do nh÷ng chÊn th ¬ng vÒ c¬ giíi nh gia sóc bÞ ®¸nh ®Ëp, tr ît ng·, gia sóc hóc, c¾n xÐ lÉn nhau g©y tæn th ¬ng bªn ngoμi c¬ thÓ dÉn ®Õn viªm. 2. Nguyªn nh©n vËt lý Gia sóc bÞ c¸c nh©n tè nh nhiÖt ®é, ®iÖn, phãng x¹ t¸c ®éng lªn c¬ thÓ g©y viªm. Víi nhiÖt ®é cao g©y báng, nhiÖt ®é thÊp ph¸t c íc, ho¹i th . C¸c lo¹i tia X quang, tia phãng x¹, tia cùc tÝm còng g©y viªm cho c¬ thÓ gia sóc. 3. Nguyªn nh©n ho¸ häc Do c¸c lo¹i ho¸ chÊt cã t¸c dông ph©n huû tÕ bμo tæ chøc c¬ thÓ gia sóc g©y nªn nh c¸c lo¹i axit, kiÒm m¹nh, c¸c chÊt photpho, thuû ng©n v.v... 4. Nguyªn nh©n sinh vËt C¸c lo¹i vi khuÈn, virut, ký sinh trïng, c¸c lo¹i c«n trïng ®Òu cã thÓ g©y viªm cho c¬ thÓ gia sóc do ®éc lùc còng nh sù t¸c ®éng c¬ giíi cña chóng. Vi khuÈn g©y viªm th êng cã 3 lo¹i: - Lo¹i vi khuÈn ho¸ mñ: Lo¹i nμy th êng g©y viªm ho¸ mñ ®èi víi tÕ bμo tæ chøc c¬ thÓ gia sóc. Th êng thÊy nhÊt lμ lo¹i Staphylococcus vμ Streptococcus th êng kÕt hîp g©y nhiÔm. - Lo¹i vi khuÈn g©y thèi r÷a: Th êng chóng g©y qu¸ tr×nh thèi r÷a ®èi víi tÕ bμo tæ chøc vμ g©y nhiÔm trïng toμn th©n nh c¸c trùc khuÈn g©y ho¹i th sinh h¬i. - Vi khuÈn g©y nhiÔm trïng ®Æc biÖt: Chñ yÕu lμ vi khuÈn g©y hiÖn t îng truyÒn nhiÔm tõ c¸c vÕt th ¬ng nh vi khuÈn uèn v¸n, vi khuÈn nhiÖt th¸n, tþ th (Clostridium tetani, Bacillus anthracis, Malleomyces mallei). Ngoμi ra c¸c lo¹i nÊm g©y bÖnh nh : Actinomyces, Botriomyces còng g©y viªm cho c¬ thÓ gia sóc. III. triÖu chøng C¨n cø vμo sù biÓu hiÖn bªn ngoμi cña viªm ng êi ta m« t¶ chøng viªm cã nh÷ng biÓu hiÖn sau: - S ng: Ban ®Çu t¸c nh©n kÝch thÝch t¸c ®éng lªn c¬ thÓ lμm h ng phÊn thÇn kinh co m¹ch g©y sung huyÕt chñ ®éng. NÕu t¸c nh©n kÝch thÝch vÉn tiÕp tôc t¸c ®éng th× thÇn kinh co m¹ch bÞ tª liÖt, c¸c yÕu tè g©y d·n m¹ch t¹i æ viªm t¨ng lªn tiÕp tôc t¸c ®éng lªn thμnh m¹ch lμm thμnh m¹ch d·n ra, tÝnh thÈm thÊu thμnh m¹ch t¨ng lªn t¹o ®iÒu kiÖn cho n íc vμ c¸c thμnh phÇn h÷u h×nh cña m¸u nh c¸c lo¹i b¹ch cÇu vμ ®«i khi c¶ hång cÇu tõ trong m¹ch m¸u tho¸t ra ngoμi chÌn Ðp tæ chøc g©y hiÖn t îng s ng côc bé vïng tæ chøc bÞ viªm. - §á: Mμu s¾c trªn bÒ mÆt cña æ viªm thay ®æi tuú theo sù ph¸t triÓn cña nã. Giai ®o¹n ®Çu vËt g©y viªm kÝch thÝch lμm h ng phÊn thÇn kinh co m¹ch c¸c m¹ch m¸u co l¹i m¸u ® îc dån ®Õn trong c¸c huyÕt qu¶n lμm cho vïng viªm cã mμu ®á. Sau ®ã m¹ch m¸u bÞ d·n ra m¸u ø l¹i, l u l îng m¸u chËm, tæ chøc thiÕu oxy vïng viªm chuyÓn sang mμu tÝm bÇm. - Nãng: Do cã hiÖn t îng sung huyÕt côc bé, sù trao ®æi chÊt ë vïng viªm t¨ng lªn nhiÖt l îng s¶n sinh ra m¹nh lμm cho tæ chøc vïng bÖnh nãng h¬n b×nh th êng. - §au: Do dÞch rØ viªm (trong dÞch rØ viªm cã nhiÒu chÊt nh Histamin, H+, K+) kÝch thÝch c¸c ®Çu mót thÇn kinh c¶m gi¸c, chÌn Ðp tÕ bμo tæ chøc côc bé vïng viªm g©y nªn. Møc ®é ®au kh«ng gièng nhau, nã phô thuéc vμo tÝnh chÊt c¸c tÕ bμo tæ chøc, sù ph©n bè cña thÇn kinh c¶m gi¸c ®Õn vïng viªm. Viªm ë da, ë mμng x ¬ng c¶m gi¸c ®au râ h¬n viªm c¸c tæ chøc kh¸c, khi 3
  4. viªm ë côc bé nghiªm träng c¶m gi¸c ®au kÞch liÖt sÏ lμm cho con vËt bÞ rèi lo¹n thÇn kinh, tr¹ng th¸i toμn th©n gia sóc kh«ng æn ®Þnh, con vËt sÏ sèt cao, ¨n uèng kÐm hoÆc bá ¨n, tinh thÇn mÖt mái ñ rò, søc chèng ®ì cña c¬ thÓ gi¶m thÊp. - C¬ n¨ng trë ng¹i: Khi bÞ viªm th êng lμm cho c¬ n¨ng cña vïng viªm bÞ trë ng¹i nh viªm khíp, viªm c¬, viªm g©n, viªm mãng lμm cho con vËt bÞ quÌ, ®i ®øng khã kh¨n. Viªm gi¸c m¹c, viªm kÕt m¹c m¾t, con vËt sî ¸nh s¸ng, m¾t nh¾m l¹i. Nh ng còng cã tr êng hîp tæ chøc bÞ viªm nh ng ho¹t ®éng c¬ n¨ng cña nã l¹i t¨ng m¹nh lªn nh viªm tuyÕn n íc bät, n íc bät l¹i tiÕt ra nhiÒu h¬n b×nh th êng. IV. Ph©n lo¹i viªm Cã nhiÒu c¸ch ph©n lo¹i viªm: 1. C¨n cø vμo tæ chøc bÞ viªm Nh viªm c¬, viªm khíp, viªm g©n v.v... C¸ch gäi tªn còng ®¬n gi¶n sau tªn tæ chøc thªm ch÷ viªm. 2. C¨n cø vμo thêi gian tiÕn triÓn cña viªm a) Viªm qu¸ cÊp tÝnh Qu¸ tr×nh viªm x¶y ra rÊt nhanh, cã khi chØ trong vμi giê vïng viªm ®· xuÊt hiÖn nh÷ng triÖu chøng m·nh liÖt: tæ chøc s ng to, thuû thòng nghiªm träng, ®au ®ín kÞch liÖt, sèt cao, ®«i khi nguy hiÓm ®Õn tÝnh m¹ng gia sóc. b) ThÓ cÊp tÝnh Qu¸ tr×nh viªm x¶y ra nhanh bÖnh biÕn xuÊt hiÖn kÞch liÖt, ph¶n øng cña m¹ch m¸u râ rÖt, ®Æc biÖt lμ tÝnh thÈm thÊu cña thμnh m¹ch t¨ng rÊt m¹nh. Nh÷ng s¶n vËt trung gian s¶n sinh ra trong qu¸ tr×nh viªm kÕt hîp víi ®éc tè cña vi sinh vËt sÏ lμm cho tÕ bμo tæ chøc bÞ ho¹i tö, men dung gi¶i protein sÏ lμm tan r÷a tæ chøc ho¹i tö. C¸c biÓu hiÖn côc bé nh s ng, ®á, nãng, ®au râ. Tæ chøc vïng viªm bÞ phï nÒ nÆng, c¸c thμnh phÇn tÕ bμo x©m nhËp vμo æ viªm nhiÒu, nhÊt lμ b¹ch cÇu ®a nh©n trung tÝnh chiÕm u thÕ. Qu¸ tr×nh viªm kÐo dμi th êng 24 giê ®Õn vμi ba tuÇn lÔ. c) ThÓ m n tÝnh Th êng do viªm cÊp tÝnh kÐo dμi g©y nªn. qu¸ tr×nh viªm x¶y ra chËm, thêi gian kÐo dμi tõ 3 tuÇn trë lªn, cã khi hμng th¸ng hoÆc hμng n¨m. Lo¹i viªm nμy kh«ng cã triÖu chøng râ rμng hoÆc kh«ng xuÊt hiÖn ®Çy ®ñ c¸c triÖu chøng cña viªm hoÆc cã lóc râ lóc kh«ng tuú thuéc vμo søc ®Ò kh¸ng cña c¬ thÓ gia sóc vμ tÝnh chÊt cña nguyªn nh©n g©y bÖnh. §Æc ®iÓm cña lo¹i viªm nμy lμ sù huû ho¹i c¸c m« bμo vμ ph¶n øng cña m¹ch m¸u t ¬ng ®èi yÕu, tÝnh thÈm thÊu thμnh m¹ch m¸u kh«ng cao, dÞch rØ viªm Ýt nªn tæ chøc côc bé Ýt s ng, kh«ng cã hiÖn t îng thuû thòng, phï nÒ ë æ viªm. Viªm m·n tÝnh th êng gÆp trong tr êng hîp søc ®Ò kh¸ng cña c¬ thÓ gia sóc c©n b»ng víi nguyªn nh©n g©y viªm. d) Viªm ¸ cÊp tÝnh Cã nh÷ng ®Æc ®iÓm trung gian gi÷a viªm cÊp tÝnh vμ m·n tÝnh. Qu¸ tr×nh viªm kÐo dμi h¬n viªm cÊp tÝnh trung b×nh tõ vμi ngμy ®Õn vμi tuÇn lÔ. §Æc ®iÓm cña lo¹i viªm nμy lμ nh÷ng ph¶n øng cña huyÕt qu¶n (sung huyÕt, phï) gi¶m, thμnh phÇn tÕ bμo ®i vμo æ viªm còng thay ®æi, 4
  5. b¹ch cÇu trung tÝnh vÉn chiÕm u thÕ nh ng còng cã c¸c lo¹i tÕ bμo kh¸c nh limph« bμo, ®¹i thùc bμo... 3. C¨n cø vμo tÝnh chÊt vμ thμnh phÇn cña dÞch rØ viªm C¨n cø vμo tÝnh chÊt vμ thμnh phÇn cña dÞch rØ viªm trong ngo¹i khoa cã thÓ ph©n thμnh mÊy lo¹i sau: a) Viªm thanh dÞch (viªm n íc) §Æc ®iÓm cña lo¹i viªm nμy lμ cã nhiÒu huyÕt t ¬ng trμn ra ngoμi m¹ch m¸u. ®ã lμ mét lo¹i n íc trong chøa tõ 3-5% albumin, ngoμi ra cßn cã mét Ýt b¹ch cÇu, liªn bμo long vμ t¬ huyÕt lÉn vμo, khi cã nhiÒu b¹ch cÇu th× dÞch viªm cã mμu tr¾ng ®ôc. DÞch rØ viªm nμy dÔ ®«ng l¹i khi ra ngoμi kh«ng khÝ. ë trong c¬ thÓ nã th êng thÊm nhiÔm vμo trong tæ chøc liªn kÕt g©y s ng, phï nh trong c¸c tr êng hîp do c«n trïng ®èt, báng do ho¸ chÊt, ngoμi ra viªm thanh dÞch th êng gÆp ë viªm khíp hoÆc viªm bao khíp. b) Viªm ho¸ mñ Lμ lo¹i viªm trong ®ã dÞch viªm thμnh phÇn chñ yÕu lμ b¹ch cÇu ®a nh©n trung tÝnh sèng hoÆc chÕt kÕt hîp víi tæ chøc ho¹i tö ®· bÞ men ph©n gi¶i protein lμm tan r÷a thμnh n íc, cïng víi huyÕt thanh, t¬ huyÕt vμ mét sè tÕ bμo kh¸c nh limph« bμo, ®¹i thùc bμo (viªm ho¸ mñ m·n tÝnh). Men ph©n gi¶i protein phÇn lín lμ do b¹ch cÇu tan r÷a vμ do vi khuÈn sinh ra. Tr¹ng th¸i cña mñ phô thuéc vμo nguyªn nh©n vμ ®iÒu kiÖn h×nh thμnh ra nã. Mñ láng th êng do liªn cÇu trïng (Streptococcus), mñ sÒn sÖt do tô cÇu trïng (Staphylococcus), mñ ®Æc do bÞ c¬ thÓ hÊp thu n íc. MÇu cña mñ cã thÓ cã mμu tr¾ng s÷a, mμu tr¾ng x¸m hoÆc mμu vμng kem lμ do c¸c lo¹i cÇu khuÈn g©y nªn. Mñ cã mμu ®á n©u, ®á thÉm mμu m¸u c¸ lμ cña c¸c lo¹i vi khuÈn yÕm khÝ sinh ra. Viªm ho¸ mñ phÇn lín lμ do vi khuÈn, ngoμi ra c¸c lo¹i ho¸ chÊt cã kÝch thÝch m¹nh ®èi víi tæ chøc nh dÇu ba ®Ëu, tinh dÇu th«ng, canxi clorua còng g©y viªm ho¸ mñ. c) Viªm t¨ng sinh Lμ qu¸ tr×nh viªm trong ®ã sù t¨ng sinh cña tÕ bμo tæ chøc côc bé chiÕm u thÕ cßn hiÖn t îng ho¹i tö, sung huyÕt, dÞch rØ viªm xuÊt hiÖn lμ thø yÕu. HiÖn t îng t¨ng sinh chñ yÕu ph¸t sinh ë m« kÏ. Trong tæ chøc t¨ng sinh cã nhiÒu ®¹i thùc bμo, limph« bμo vμ tÕ bμo plasma. HËu qu¶ cña viªm t¨ng sinh th êng lμm cho tÕ bμo tæ chøc bÞ x¬ ho¸, bÞ cøng l¹i. NÕu trong c¸c xoang bÞ viªm t¨ng sinh sÏ lμm cho xoang bÞ hÑp thËm chÝ t¾c l¹i nh viªm èng dÉn s÷a ë ®Çu vó, viªm t¨ng sinh bao d ¬ng vËt v.v... g©y t¾c tia s÷a vμ hÑp bao d ¬ng vËt. V. Tiªn l îng cña viªm Viªm cÊp tÝnh th êng cã tiªn l îng tèt, trong mét thêi gian ng¾n viªm sÏ tiªu tan vμ bÞ hÊp thu nhanh, tæ chøc bÞ tæn th ¬ng ® îc t¸i sinh vμ bï ®¾p, c¬ n¨ng chãng håi phôc trë l¹i b×nh th êng. Trong tr êng hîp viªm tæ chøc bÞ ø m¸u ë tÜnh m¹ch l©u nguyªn nh©n g©y bÖnh tiÕp tôc kÝch thÝch tÕ bμo tæ chøc th× viªm cÊp tÝnh sÏ chuyÓn thμnh viªm m·n tÝnh. NÕu dÞch rØ viªm kh«ng ® îc c¬ thÓ hÊp thu hoμn toμn hoÆc kh«ng th¶i hÕt ra ngoμi nã tiÕp tôc kÝch thÝch lμm cho tÕ bμo tæ chøc bÞ ho¹i tö, g©y lë loÐt. Tr êng hîp viªm nhiÔm trïng nÆng dÉn ®Õn bÖnh lan trμn g©y b¹i huyÕt toμn th©n cã thÓ nguy hiÓm ®Õn tÝnh m¹ng gia sóc. Vi. §iÒu trÞ 5
  6. 1. Nguyªn t¾c ®iÒu trÞ viªm a) Lo¹i trõ nguyªn nh©n CÇn ph¶i hÕt søc chó ý ®Õn t×nh h×nh ch¨n nu«i, sö dông, ch¨n th¶, qu¶n lý gia sóc. NÕu cã hiÖn t îng viªm ph¸t sinh ph¶i t×m ra nguyªn nh©n ®Ó lo¹i trõ ngay. VÝ dô gia sóc bÞ viªm mãng do vËt l¹ ®©m vμo (®ãng mãng cho ngùa, bß kÐo xe) ph¶i th¸o ngay mãng s¾t ra. Tr©u bß cμy kÐo bÞ vai cμy cä x¸t lμm vì vai ph¶i cho gia sóc nghØ ngay ®Ó ®iÒu trÞ vμ kiÓm tra l¹i dông cô, söa ch÷a cho phï hîp víi c¬ thÓ gia sóc tr¸nh g©y tæn th ¬ng cho gia sóc. b) §Ó gia sóc ë tr¹ng th¸i yªn tÜnh Khi gia sóc bÞ viªm cÇn ph¶i cho gia sóc nghØ ng¬i hoμn toμn, kh«ng ® îc sö dông; ch¨n d¾t, gi÷ gia sóc t¹i chuång tr¸nh nh÷ng kÝch thÝch bªn ngoμi ®èi víi vïng bÖnh, t¹o ®iÒu kiÖn cho viªm chãng håi phôc. Gia sóc bÞ viªm ë bèn ch©n ph¶i h¹n chÕ vËn ®éng, gia sóc bÞ viªm ë m¾t ®Ó gia sóc ë trong chuång che kÝn tr¸nh ¸nh s¸ng trùc tiÕp chiÕu vμo m¾t. Ngùa, bß bÞ viªm mãng th× ph¶i th¸o mãng s¾t ra cho gia sóc ®øng trªn nÒn ®Êt mÒm. c) Ph¶i ®Æc biÖt chó ý ®Õn viÖc hé lý ch¨m sãc gia sóc Tuy viªm lμ tr¹ng th¸i bÖnh lý thÓ hiÖn ë côc bé nh ng trªn thùc tÕ Ýt nhiÒu còng cã ¶nh h ëng ®Õn toμn th©n. Do ®ã trong ®iÒu trÞ viªm ngoμi viÖc xö lý ë côc bé cÇn ph¶i chó ý ®Õn ®iÒu trÞ toμn th©n nh»m bæ sung dinh d ìng, n©ng cao søc ®Ò kh¸ng gióp cho c¬ thÓ chèng l¹i mét c¸ch hiÖu qu¶ t¸c nh©n g©y bÖnh, thóc ®Èy qu¸ tr×nh viªm chãng håi phôc. 2. §iÒu trÞ viªm b»ng ho¸ chÊt a) Dïng thuèc tiªu viªm Th êng dïng ë giai ®o¹n ®Çu cña viªm cÊp tÝnh ®Ó tiªu ®éc vïng viªm, h¹n chÕ viªm lan trμn, gióp cho c¬ thÓ hÊp thu dÞch rØ viªm t¹o ®iÒu kiÖn cho bÖnh chãng håi phôc. Th êng ng êi ta hay dïng dung dÞch axetat ch× (Plumbum aceticum) 5% ®Ó lμm thuèc tiªu viªm trªn bÒ mÆt cña tæ chøc. Ng êi ta cßn dïng hçn hîp c¸c chÊt sau ®Ó ng©m hoÆc röa vïng viªm còng cã t¸c dông tiªu viªm ë côc bé: Rp1: Ch× axetat 20 KÏm sulfat 30 N íc 500 D.S pha thμnh dung dÞch röa, ng©m vïng viªm... Rp1: Ch× axetat 15 PhÌn chua 30 N íc 200 D.S pha thμnh dung dÞch röa, ng©m vïng viªm... HoÆc dïng bét ch×, phÌn chua, cao lanh, long n·o, b¹c hμ (mentol) hçn hîp l¹i thμnh bét tiªu viªm. Khi dïng cho n íc vμo thμnh hå sÒn sÖt b«i lªn vïng viªm (lo¹i nμy kh«ng ® îc dïng ®èi víi nh÷ng vÕt th ¬ng hë). Còng cã thÓ dïng 3 phÇn hçn hîp bét nμy víi 7 phÇn vaselin lμm cao tiªu viªm. §Ó ®iÒu trÞ toμn th©n ng êi ta th êng dïng c¸c lo¹i kh¸ng sinh hoÆc sulfamid cho gia sóc uèng, tiªm tÜnh m¹ch, tiªm b¾p cã t¸c dông rÊt quan träng trong ®iÒu trÞ viªm cho gia sóc. b) Dïng thuèc kÝch thÝch Cã hai lo¹i thuèc kÝch thÝch: lo¹i thuèc cã kÝch thÝch nhÑ vμ lo¹i thuèc kÝch thÝch m¹nh. 6
  7. Ngoμi viÖc dïng c¸c lo¹i thuèc tiªu viªm ë giai ®o¹n ®Çu ng êi ta cßn dïng c¸c lo¹i ho¸ chÊt, c¸c lo¹i thuèc cã tÝnh kÝch thÝch c¸c ®Çu mót thÇn kinh c¶m gi¸c g©y sung huyÕt dÉn ®Õn t¨ng c êng tuÇn hoμn côc bé, thóc ®Èy hÊp thu dÞch rØ viªm, lμm cho viªm chãng håi phôc. Th êng dïng c¸c lo¹i thuèc nμy ®Ó ®iÒu trÞ viªm ¸ cÊp tÝnh, viªm m·n tÝnh. Thuèc cã t¸c dông kÝch thÝch nhÑ gåm c¸c lo¹i sau: - Cån Iod: cã t¸c dông tiªu ®éc, kÝch thÝch nhÑ, dïng ®Ó b«i vμo vïng viªm. - Hçn hîp: 4:3:1 víi c¸c chÊt sau: Dung dÞch cån - long n·o 10% 4 phÇn Dung dÞch amoniac 10% 3 phÇn DÇu th«ng 1 phÇn C¸ch pha hçn hîp 4:3:1. Tr íc tiªn pha cån long n·o 10% sau ®ã cho dÇu th«ng vμo ®Ó hoμ tan trong cån long n·o råi míi trén dung dÞch amoniac 10% vμo. Khi dïng xoa bãp m¹nh lªn vïng viªm. Hçn hîp 4:3:1 cã t¸c dông kÝch thÝch nhÑ, lμm cho viªm ¸ cÊp tÝnh, m·n tÝnh chuyÓn thμnh viªm cÊp tÝnh, t¨ng c êng tuÇn hoμn ë côc bé lμm viªm chãng tiªu tan. - Hîp chÊt gåm: Iod - long n·o - Ethe. C¸ch hçn hîp nh sau: Iod 20 Cån 95o 100 Ethe 60 Long n·o 20 DÇu thÇu dÇu 25 C¸ch dïng: C¾t vμ c¹o s¹ch l«ng vïng bÞ bÖnh, lÊy n íc vμ xμ phßng röa s¹ch, lau kh« råi dïng bμn ch¶i nhóng vμo dung dÞch cña hîp chÊt trªn x¸t m¹nh lªn vïng viªm ®é 20 phót, mçi ngμy lμm 2 lÇn. Trong ®iÒu trÞ bÖnh ngo¹i khoa, thuèc cã tÝnh kÝch thÝch m¹nh ng êi ta hay dïng lμ thuû ng©n dii«dua (HgI2) (Hydragyri diiodium) d íi d¹ng thuèc mì 5-20% ®Ó ®iÒu trÞ viªm c¬, viªm khíp, viªm g©n m·n tÝnh. Chó ý kh«ng ® îc dïng lo¹i thuèc nμy ®Ó ®iÒu trÞ cho tr©u bß - v× tr©u bß rÊt mÉn c¶m víi Hg vμ dÔ bÞ tróng ®éc. 3. §iÒu trÞ viªm b»ng vËt lý (lý liÖu ph¸p) Lý liÖu ph¸p hay cßn gäi lμ vËt lý trÞ liÖu ngμy nay ®· thμnh m«n häc ®éc lËp. Tõ xa x a con ng êi ®· biÕt lîi dông nh÷ng nh©n tè tù nhiªn nh n íc, ¸nh s¸ng mÆt trêi v.v... ®Ó ®iÒu trÞ bÖnh cho ng êi vμ gia sóc. Ngμy nay ngoμi viÖc lîi dông nh÷ng nh©n tè trªn, ng êi ta cßn chÕ t¹o ra ® îc c¸c ph ¬ng tiÖn hiÖn ®¹i ®Ó ®iÒu trÞ. Nh÷ng nh©n tè vËt lý trong thiªn nhiªn hay nh©n t¹o ®Òu bao gåm: n íc, ¸nh s¸ng, ®iÖn. Sù ph¸t triÓn kh«ng ngõng cña m«n vËt lý trÞ liÖu nãi lªn vai trß quan träng cña nã ®èi víi viÖc ®iÒu trÞ bÖnh cho ng êi vμ gia sóc. Tuy nhiªn víi c¸c nh©n tè tù nhiªn bÞ h¹n chÕ rÊt lín trong viÖc sö dông chóng, kh«ng ph¶i lóc nμo còng cã thÓ dïng chóng ®Ó ®iÒu trÞ bÖnh theo ý muèn cña con ng êi ® îc. Theo sù ph¸t triÓn cña vËt lý häc, y häc, sinh lý häc, ng êi ta ®· s¸ng chÕ ra nhiÒu lo¹i m¸y mãc, s¶n xuÊt ra nh÷ng nh©n tè vËt lý nh©n t¹o. §ång thêi ng êi ta còng ®· hiÓu s©u h¬n vÒ c¬ chÕ t¸c dông cña c¸c ph ¬ng ph¸p ®iÒu trÞ ®èi víi c¬ thÓ con bÖnh, c¸ch sö dông c¸c thiÕt bÞ ®iÒu 7
  8. trÞ. Tr íc kia ng êi ta cho r»ng lý liÖu ph¸p chØ thÝch hîp trong viÖc ®iÒu trÞ c¸c bÖnh ë thÓ m·n tÝnh, ngμy nay lý liÖu ph¸p cßn cã thÓ ®iÒu trÞ cã kÕt qu¶ nhiÒu lo¹i bÖnh ë thÓ cÊp tÝnh. §ång thêi lý liÖu ph¸p kh«ng ph¶i lμ mét ph ¬ng ph¸p dïng ®Ó ®iÒu trÞ riªng cho mét lo¹i bÖnh nμo mμ nã lμ ph ¬ng tiÖn ®iÒu trÞ cho hÇu hÕt c¸c lo¹i bÖnh cho ng êi vμ gia sóc. Lý liÖu ph¸p ngoμi t¸c dông ®èi víi côc bé nã cßn th«ng qua hÖ thèng thÇn kinh, thÓ dÞch ¶nh h ëng ®Õn tr¹ng th¸i toμn th©n. §ång thêi ®èi víi nh÷ng c¬ thÓ kh¸c nhau vμ cã qu¸ tr×nh bÖnh lý kh¸c nhau th× ¶nh h ëng cña nã ®èi víi c¬ thÓ còng kh«ng gièng nhau. Do ®ã nÕu ph ¬ng ph¸p ®iÒu trÞ kh«ng chÝnh x¸c, liÒu l îng kh«ng ®óng sÏ g©y ra nh÷ng hËu qu¶ nghiªm träng ®èi víi c¬ thÓ con bÖnh. Do vËy khi ®iÒu trÞ b»ng lý liÖu cÇn ph¶i chó ý c¸c vÊn ®Ò sau: - Ph¶i chÈn ®o¸n chÝnh x¸c, t×m hiÓu kü nguyªn nh©n vμ qu¸ tr×nh ph¸t sinh bÖnh. - Trªn c¬ së ®ã lùa chän ph ¬ng ph¸p vμ liÒu l îng ®óng khi ®iÒu trÞ. - §Ó n©ng cao hiÖu qu¶ vμ rót ng¾n thêi gian ®iÒu trÞ cã thÓ kÕt hîp lý liÖu ph¸p víi c¸c c¸ch ®iÒu trÞ kh¸c. - Trong qu¸ tr×nh ®iÒu trÞ ph¶i chó ý quan s¸t kü c¸c ph¶n øng cña c¬ thÓ, hiÖu qu¶ ®iÒu trÞ, nÕu ph¸t hiÖn thÊy nh÷ng biÕn chøng th× ph¶i ngõng ngay viÖc ®iÒu trÞ. Ngμy nay lý liÖu ph¸p bao gåm c¸c néi dung sau: Thuû liÖu ph¸p, parafin liÖu ph¸p, quang liÖu ph¸p, ®iÖn liÖu ph¸p, vËn ®éng liÖu ph¸p, xoa bãp liÖu ph¸p... a) Thuû liÖu ph¸p Thuû liÖu ph¸p lμ dïng n íc ë c¸c nhiÖt ®é kh¸c nhau ®Ó ®iÒu trÞ bÖnh cho gia sóc. C¨n cø vμo c¶m gi¸c cña da bμn tay ta khi tiÕp xóc víi n íc cã thÓ ph©n nã thμnh c¸c lo¹i sau: n íc l¹nh d íi 5oC, n íc m¸t d íi 15oC, n íc Êm tõ 28-30oC, n íc Êm tõ 33-40oC, n íc qu¸ nãng trªn 42oC. Trong ®iÒu trÞ c¸c bÖnh ngo¹i khoa ng êi ta th êng dïng hai lo¹i: n íc l¹nh vμ n íc nãng. N íc l¹nh ® îc dïng ®Ó ®iÒu trÞ viªm ë tÊt c¶ c¸c bé phËn trªn c¬ thÓ gia sóc, d íi t¸c dông cña nã sÏ lμm cho c¸c m¹ch m¸u co l¹i, nªn cã thÓ cÇm m¸u, gi¶m tÝnh thÈm thÊu cña thμnh m¹ch m¸u vμ gi¶m viªm. N íc l¹nh cßn lμm gi¶m sù dÉn truyÒn kÝch thÝch cña thÇn kinh c¶m gi¸c, lμm gi¶m ®au ®èi víi vïng viªm. §Æc biÖt lμm gi¶m ®au trong c¸c tr êng hîp viªm cÊp tÝnh nh viªm mãng, viªm thÊp khíp cÊp tÝnh cña gia sóc. N íc l¹nh ® îc ¸p dông ®iÒu trÞ trong c¸c tr êng hîp viªm cÊp tÝnh ë giai ®o¹n ®Çu. §èi víi viªm m·n tÝnh nÕu ®iÒu trÞ b»ng n íc l¹nh kÐo dμi thêi gian qu¸ l©u sÏ cã h¹i. V× n íc l¹nh lμm gi¶m sù trao ®æi chÊt cña tÕ bμo tæ chøc côc bé, lμm tÕ bμo dÔ bÞ ho¹i tö. Cã thÓ ®iÒu trÞ viªm b»ng n íc l¹nh theo c¸c ph ¬ng ph¸p sau: - Ng©m vïng bÖnh vμo trong n íc l¹nh: Tr êng hîp gia sóc bÞ viªm mãng cÊp tÝnh ta cã thÓ cho gia sóc ®øng ng©m ch©n vμo trong n íc ë ao hå, hoÆc trong thïng chËu ®ùng n íc l¹nh. - Ch êm n íc l¹nh: dïng kh¨n, v¶i nhóng vμo n íc l¹nh hoÆc tói nil«ng, tói cao su ®ùng n íc ®¸, ch êm lªn vïng bÖnh cho gia sóc. §iÒu trÞ b»ng n íc l¹nh mçi lÇn 30 phót, mçi ngμy 1-3 lÇn. Kh«ng ® îc dïng n íc l¹nh ®Ó ®iÒu trÞ trong c¸c tr êng hîp tæ chøc bÞ viªm ho¸ mñ, ho¹i tö, ho¹i th , khèi u hoÆc c¬ thÓ bÞ thiÕu m¸u. Dïng n íc nãng ®Ó ®iÒu trÞ sÏ lμm sung huyÕt, t¨ng c êng tuÇn hoμn côc bé. Do tuÇn hoμn côc bé ® îc t¨ng c êng nªn dÞch rØ viªm sÏ khuÕch t¸n nhanh vμ réng nªn kh«ng tÝch tô t¹i vïng 8
  9. viªm, lμm gi¶m bít sù kÝch thÝch cña nã ®èi víi tæ chøc lμm cho vïng viªm bít ®au. Còng do tuÇn hoμn côc bé ® îc c¶i thiÖn, lμm t¨ng sè l îng vμ kh¶ n¨ng thùc bμo cña b¹ch cÇu, søc ®Ò kh¸ng cña c¬ thÓ t¨ng lªn, viªm sÏ chãng håi phôc. Ng êi ta dïng n íc nãng ®Ó ®iÒu trÞ viªm ¸ cÊp tÝnh vμ viªm m·n tÝnh. Kh«ng ® îc sö dông n íc qu¸ nãng (trªn 42oC) ®Ó ®iÒu trÞ v× dÔ g©y báng cho gia sóc. Kh«ng dïng n íc nãng ®Ó ®iÒu trÞ c¸c tr êng hîp sau: gia sóc bÞ xuÊt huyÕt, khèi u ¸c tÝnh, rèi lo¹n tim m¹ch, hoÆc gia sóc m¾c c¸c bÖnh ngoμi da nh : exzÐma, lë loÐt, ho¹i tö, ho¹i th . §iÒu trÞ b»ng n íc nãng theo c¸c c¸ch sau: - Ch êm b»ng kh¨n, v¶i g¹c: LÊy kh¨n, v¶i (kh¨n mÆt, kh¨n t¾m v¶i mμn) gÊp l¹i råi nhóng vμo n íc nãng ®¾p lªn vïng bÖnh, cø 3-5 phót thay mét lÇn, lμm trong vßng 60 phót. - Ch êm b»ng tói cao su: Tói cao su ®ùng n íc nãng ®Ó ch êm lªn vïng bÖnh cho gia sóc mçi lÇn 20-30 phót, mçi ngμy 3-5 lÇn. Ph ¬ng ph¸p ®iÒu trÞ nμy cã u ®iÓm lμ kh«ng lμm ít l«ng da cña gia sóc (h×nh 1). H×nh 1. Tói ch êm b»ng cao su - Phun h¬i nãng: Dïng h¬i n íc ® îc ch ng cÊt trong c¸c nåi cao ¸p, qua vßi phun vμo vïng bÖnh sÏ g©y sung huyÕt chñ ®éng, c¶i thiÖn qu¸ tr×nh trao ®æi chÊt ë côc bé, thóc ®Èy sù håi phôc tæ chøc sau khi bÞ tæn th ¬ng. Th êng ng êi ta phun h¬i nãng ®Ó ®iÒu trÞ viªm khíp, viªm c¬, viªm thÇn kinh m·n tÝnh. Khi ®iÒu trÞ viªm b»ng ph ¬ng ph¸p nμy ph¶i cã dông cô chuyªn dïng (nåi ch ng khÝ, vßi phun) ph¶i chó ý ®Ò phßng báng cho gia sóc. H¬i nãng tõ trong nåi ch ng khÝ o ph¸t ra nãng tõ 90-100 C. Do vËy khi ®iÒu trÞ vßi phun ph¶i ®Ó c¸ch c¬ thÓ gia sóc kho¶ng 50cm, nh vËy khi nhiÖt ®é h¬i n íc t¸c dông lªn vïng bÖnh trªn c¬ thÓ gia sóc cßn kho¶ng H×nh 2. Nåi ch ng h¬i nãng 40-50oC, mçi lÇn phun tõ 20- 30 phót. NÕu kh«ng cã dông cô chuyªn dïng ta cã thÓ lÊy nåi hÊp cao ¸p, nåi nÊu r îu, vßi b¬m thuèc trõ s©u ®Ó lμm vßi phun h¬i nãng (h×nh 2), (h×nh 3). 9
  10. H×nh 3. Ph ¬ng ph¸p phun h¬i n íc nãng ®Ó ®iÒu trÞ b) §iÒu trÞ b»ng Parafin Parafin cã hai lo¹i: Parafin ë thÓ láng (dÇu parafin) ® îc dïng ®Ó ®iÒu trÞ c¸c bÖnh néi khoa, s¶n khoa. Parafin thÓ r¾n ® îc dïng ®Ó ®iÒu trÞ c¸c bÖnh ngo¹i khoa, ®Æc biÖt lμ trong chøng viªm, v× parafin cã nh÷ng u ®iÓm c¬ b¶n sau: - Nã cã kh¶ n¨ng gi÷ nhiÖt rÊt l©u sau khi ® îc ®un nãng nh ng nã l¹i truyÒn nhiÖt rÊt chËm (sù truyÒn nhiÖt lμ sù ph¸t t¸n nhiÖt cña parafin chËm h¬n n íc 10 lÇn). Do ®ã khi ®un parafin nãng ®Õn 90oC nã vÉn kh«ng g©y báng cho gia sóc. NhiÖt ®é ® îc gi÷ l©u vμ khuÕch t¸n s©u vμo tæ chøc thóc ®Èy tuÇn hoμn côc bé, gióp c¬ thÓ hÊp thu nhanh dÞch rØ viªm. - Parafin cã t¸c dông chÌn Ðp c¬ giíi ®èi víi tæ chøc côc bé g©y sung huyÕt tæ chøc ë côc bé, h¹n chÕ viªm lan trμn. - Parafin cßn lμm da ë vïng bÖnh ® îc ªm dÞu vμ tæ chøc vïng bÖnh ®ì c¨ng nªn gi¶m ®au. Trong ®iÒu trÞ ng êi ta dïng parafin tr¾ng (parafin trung tÝnh kh«ng kÝch thÝch tæ chøc) cã ®é nãng ch¶y t¹i 52-55oC. Dïng nåi, xoong ®Ó ®un nãng ch¶y parafin. NÕu trong nåi xoong cã n íc ph¶i ®un cho n íc kh« kiÖt råi míi ® îc cho parafin vμo, kh«ng ® îc ®Ó lÉn n íc l· víi parafin sÏ g©y báng cho gia sóc (n íc nãng trªn 50oC ®· g©y báng cho gia sóc). Parafin ® îc ®un nãng ch¶y ®Õn 65oC lμ cã thÓ dïng ® îc, sau ®ã t¨ng lªn ®Õn 85oC lμ tèi ®a. Tr íc khi ®iÒu trÞ b»ng parafin ph¶i c¾t vμ c¹o s¹ch l«ng vïng bÖnh, b«i lªn da mét líp vaselin ®Ó sau khi ®iÒu trÞ xong dÔ bãc líp parafin ra khái da. BÖnh sóc ph¶i ® îc cè ®Þnh trong gi¸ thËt ch¾c ch¾n. * Cã 3 c¸ch ®iÒu trÞ b»ng parafin - PhÕt parafin lªn vïng bÖnh: Ph ¬ng ph¸p nμy th êng dïng ®Ó ®iÒu trÞ cho tiÓu gia sóc. §un cho parafin nãng ch¶y ë nhiÖt ®é cÇn thiÕt råi dïng chæi quÐt s¬n nhóng vμo parafin quÐt mét líp máng lªn vïng bÖnh (kh«ng ®Ó nhá nh÷ng giät parafin lªn da cña gia sóc, ph¹m vi ® îc quÐt parafin ph¶i réng h¬n vïng bÖnh mét Ýt). Sau ®ã nhanh chãng phÕt lªn vïng bÖnh nhiÒu líp 10
  11. parafin, sao cho líp parafin ® îc phñ lªn da, dμy ®é 1-1,5 cm lμ ® îc. Bªn ngoμi líp parafin dïng v¶i dÇu hoÆc v¶i g¹c phñ lªn råi b¨ng l¹i. - Ng©m vïng bÖnh vμo trong parafin nãng ch¶y: Ph ¬ng ph¸p nμy th êng dïng ®Ó ®iÒu trÞ bÖnh ë 4 ch©n. §un parafin nãng ch¶y ë nhiÖt ®é nhÊt ®Þnh råi phÕt mét líp máng lªn vïng bÖnh (dμy kho¶ng 0,5cm) ®Ó ®Ò phßng báng cho gia sóc. Sau ®ã dïng v¶i dÇu quÊn xung quanh vïng bÖnh hai vßng, t¹o thμnh mét kho¶ng trèng gi÷a hai vßng v¶i dÇu tõ 2-3 cm. §un parafin nãng ch¶y ë nhiÖt ®é cao h¬n nhiÖt ®é cÇn ®iÒu trÞ 1oC råi ®æ parafin nãng ch¶y vμo gi÷a 2 vßng v¶i dÇu, ®ång thêi thu hÑp vßng v¶i dÇu l¹i. Bªn ngoμi vßng v¶i dÇu lãt b«ng, sau ®ã dïng b¨ng cuén b¨ng vïng bÖnh l¹i. - Ch êm vïng bÖnh b»ng v¶i g¹c tÈm parafin: Ph ¬ng ph¸p nμy cã thÓ dïng ®Ó ®iÒu trÞ tÊt c¶ c¸c vïng bÖnh trªn c¬ thÓ gia sóc do ®ã nã ® îc dïng réng r·i trong l©m sμng. Tr íc tiªn c¾t vμ c¹o s¹ch l«ng gia sóc trªn vïng bÖnh. Dïng xoong nåi ®un parafin nãng ch¶y ë nhiÖt ®é cÇn thiÕt råi lÊy chæi quÐt s¬n nhóng parafin phÕt lªn da vïng bÖnh mét líp parafin ®é 0,5cm. Sau ®ã dïng 5-8 líp v¶i g¹c tÈm vμo parafin nãng ch¶y råi ®¾p lªn vïng bÖnh, bªn ngoμi bäc mét líp b«ng vμ v¶i g¹c ®Ó gi÷ nhiÖt. §iÒu trÞ viªm b»ng parafin theo ba ph ¬ng ph¸p trªn, mçi ngμy mét lÇn, mçi lÇn tõ 1-4 giê, mçi liÖu tr×nh tõ 10-15 ngμy. Sau mçi lÇn ®iÒu trÞ nªn dïng kh¨n mÒm lau s¹ch må h«i trªn da, råi dïng b«ng b¨ng cuén b¨ng vïng bÖnh l¹i. §Ó cho gia sóc nghØ 15-30 phót míi cho vËn ®éng. §Æc biÖt vÒ mïa ®«ng cÇn chó ý ®Ò phßng c¶m l¹nh cho gia sóc. Th êng dïng parafin ®Ó ®iÒu trÞ trong nh÷ng tr êng hîp sau: X ¬ng bÞ chÊn th ¬ng cÊp tÝnh, m·n tÝnh, viªm d©y thÇn kinh, viªm g©n, viªm c¬, phong thÊp... Kh«ng ® îc dïng parafin ®Ó ®iÒu trÞ viªm ho¸ mñ, ho¹i tö, vÕt th ¬ng míi... c) §iÒu trÞ b»ng bïn Dïng bïn ®Ó ®iÒu trÞ viªm b»ng hai ph ¬ng ph¸p ch êm nãng vμ ch êm l¹nh vïng viªm. Dïng bïn ®Ó ch êm nãng cã t¸c dông lμm Êm côc bé vïng viªm, do bïn cã ®é qu¸nh lín nªn khi ch êm lªn vïng bÖnh cã t¸c dông chÌn Ðp nh xoa bãp nhÑ trªn da vμ thóc ®Èy tuÇn hoμn. §ång thêi nã cßn t¨ng c êng c¬ n¨ng ®iÒu tiÕt cña hÖ thèng trung khu thÇn kinh. Ngoμi ra trong bïn cßn cã chÊt kh¸ng sinh nªn nã cã thÓ s¸t trïng. Khi ®iÒu trÞ, tr íc tiªn ph¶i gi÷ gia sóc trong gi¸ cè ®Þnh. Cho bïn vμo nåi xoong ®un nãng ë nhiÖt ®é cÇn thiÕt ë 40-45oC, sau mçi lÇn ®iÒu trÞ cã thÓ t¨ng nhiÖt ®é cña bïn lªn tõ 1-2oC nh ng kh«ng ® îc qu¸ 70oC. Dïng v¶i phÕt bïn ®· ® îc ®un nãng lªn thμnh mét líp dμy kho¶ng 3-5 cm, phñ lªn mét líp v¶i dÇu råi ®¾p lªn vïng bÖnh, bªn ngoμi lãt b«ng råi dïng b¨ng cuén b¨ng l¹i. Ban ®Çu c¸ch mét ngμy thay ®æi mét lÇn, sau ®ã mçi ngμy ch êm mét lÇn, mçi lÇn 30 phót, mçi liÖu tr×nh tõ 15-20 lÇn. Sau khi ®iÒu trÞ hÕt liÖu tr×nh ta dïng n íc Êm röa s¹ch vïng bÖnh. Ng êi ta th êng dïng bïn ®Ó ®iÒu trÞ viªm khíp, viªm c¬, viªm g©n thÓ m·n tÝnh. Kh«ng ® îc dïng bïn ®Ó ®iÒu trÞ c¸c tr êng hîp gia sóc bÞ suy tim, lao, ung th , xuÊt huyÕt. Ngoμi ra ng êi ta cßn dïng bét ®Êt mÞn ë nhiÖt ®é thÊp ®Ó ®iÒu trÞ c¸c tr êng hîp viªm cÊp tÝnh kh«ng ho¸ mñ cã kÕt qu¶ rÊt tèt, v× nã cã t¸c dông chÌn Ðp c¬ giíi nªn nã lμm gi¶m viªm, gi¶m ®au ë vïng bÖnh. Tr íc tiªn ®em nghiÒn nhá ®Êt, dïng r©y cã lç thËt nhá r©y lÊy bét ®Êt mÞn råi cho n íc l¹nh vμo ®Êt trén thμnh mét lo¹i hå qu¸nh (mçi lÝt n íc cho thªm 50ml dÊm ¨n hoÆc dung dÞch axetat ch× 2%). Dïng lo¹i hå trªn phÕt lªn vïng bÖnh mét líp dμy kho¶ng 3cm råi dïng b¨ng cuén b¨ng 11
  12. l¹i, gi÷ trong 30-60 phót. NÕu muèn gi÷ l©u h¬n, thØnh tho¶ng t íi thªm n íc l¹nh vμo ®Êt ®Ó cho ®Êt gi÷ ® îc ®é dÎo qu¸nh cña nã trong ®iÒu trÞ. d) Quang liÖu ph¸p Quang liÖu ph¸p lμ øng dông sù chiÕu s¸ng cña c¸c tia s¸ng th êng, tia hång ngo¹i, tia tö ngo¹i ®Ó phßng vμ ®iÒu trÞ bÖnh cho ng êi vμ gia sóc. Ng êi ta cã thÓ lîi dông ¸nh s¸ng cña mÆt trêi còng nh ¸nh s¸ng nh©n t¹o trong y häc. Do cã h¹n chÕ vÒ ®iÒu kiÖn tù nhiªn nªn viÖc lîi dông ¸nh s¸ng mÆt trêi trong viÖc ®iÒu trÞ gÆp nhiÒu khã kh¨n. Ng êi ta ®· chÕ ra ® îc nhiÒu nguån ¸nh s¸ng ®Ó dïng réng r·i trong ®iÒu trÞ bÖnh b»ng c¸c lo¹i ®Ìn sau: * §Ìn hång ngo¹i: Nguyªn lý cÊu t¹o ®Ìn hång ngo¹i lμ ng êi ta dïng nhiÖt ®iÖn ®Ó ®èt nãng mét d©y kim lo¹i ®en sÏ ph¸t ra tia hång ngo¹i. Th êng ®èt nãng d©y kim lo¹i lªn ®Õn 500oC th× cã thÓ s¶n sinh ra tia hång ngo¹i, nÕu ®èt nhiÖt ®é cμng cao th× b íc sãng cña tia hång ngo¹i cμng ng¾n, b íc sãng cña tia hång ngo¹i cμng ng¾n th× kh¶ n¨ng xuyªn vμo tæ chøc cμng s©u, cã thÓ ®Õn 3cm. §Ìn hång ngo¹i lo¹i nhá cã c«ng suÊt kho¶ng 300W, lo¹i lín cã c«ng suÊt tõ 600-1000W. C¸ch sö dông ®Ìn hång ngo¹i ®Ó ®iÒu trÞ rÊt ®¬n gi¶n gièng nh sö dông ®Ìn ®iÖn, bÕp ®iÖn, sau khi c¾m ®iÖn 5-10 phót lμ cã thÓ tiÕn hμnh ®iÒu trÞ ® îc. D íi t¸c dông cña tia hång ngo¹i tæ chøc ® îc s ëi Êm nªn vïng bÖnh nh ® îc ch êm bëi h¬i nãng kh« (h×nh 4). Khi ®iÒu trÞ ph¶i ®Ó ®Ìn c¸ch c¬ thÓ tõ 50-70 cm, mçi lÇn ®iÒu trÞ 25-60 phót, mçi ngμy ®iÒu trÞ 1-3 lÇn, liÖu tr×nh tõ 15-18 ngμy. BÖnh ë thÓ cÊp tÝnh th× dïng l îng nhá, bÖnh ë thÓ m·n tÝnh th× dïng l îng lín. Cã thÓ dïng kÕt hîp víi tia tö ngo¹i ®Ó ®iÒu trÞ bÖnh ë thÓ cÊp tÝnh. Kh«ng ® îc dïng tia hång ngo¹i víi l îng lín kÕt hîp víi tia tö ngo¹i ®Ó ®iÒu trÞ. Th êng dïng tia hång ngo¹i ®Ó ®iÒu trÞ viªm khíp, viªm c¬, viªm g©n cÊp tÝnh vμ m·n tÝnh (h×nh 5). H×nh 4. §Ìn hång ngo¹i 12
  13. H×nh 5. ChiÕu ®Ìn hång ngo¹i ®Ó ®iÒu trÞ bÖnh viªm khíp * §Ìn solux: §Ìn solux kh¸c víi ®Ìn hång ngo¹i ë chç ®Ìn solux ngoμi viÖc s¶n sinh tia hång ngo¹i nã cßn s¶n sinh ra tia s¸ng th êng vμ mét Ýt tia tö ngo¹i. Do ®ã ng êi ta coi ®Ìn solux lμ mét (mÆt trêi" nh©n t¹o (h×nh 6). §Ìn solux lo¹i nhá cã c«ng suÊt lμ 200W, lo¹i lín tõ 500-1000W. Ng êi ta dïng ®Ìn solux ®Ó ®iÒu trÞ c¸c tr êng hîp viªm ¸ cÊp tÝnh vμ viªm m·n tÝnh nã cã t¸c dông lμm tiªu viªm vμ gi¶m ®au. Qua kinh nghiÖm thùc tÕ cho thÊy dïng ®Ìn solux ®Ó ®iÒu trÞ rÊt thÝch hîp víi nh÷ng vÕt th ¬ng lμnh ë thêi kú I, nã cã thÓ lμm tiªu tan nh÷ng tÕ bμo bÞ ho¹i tö, lμm gi¶m sù ph©n tiÕt mñ, thóc ®Èy sù t¨ng sinh vμ qu¸ tr×nh håi phôc cña tÕ bμo. Khi ®iÒu trÞ mçi ngμy chiÕu mét lÇn tõ 15-60 phót, liÖu tr×nh 15 ngμy. * §Ìn tö ngo¹i: Lμ lo¹i ®Ìn thuû ng©n th¹ch anh cao ¸p. CÊu t¹o chñ yÕu cña nã gåm mét èng lμm b»ng thuû tinh th¹ch anh cã h×nh ch÷ U hoÆc h×nh èng trong cã chøa thuû ng©n. Thuû ng©n trong èng bÞ nhiÖt ®iÖn kÝch thÝch sÏ s¶n sinh ra tia cùc tÝm. B íc sãng cña tia cùc tÝm th êng lμ 400nm ®Õn vμi m. Trong y häc ng êi ta th êng dïng b íc sãng cña tia tö ngo¹i tõ H×nh 6. §Ìn solux 400nm ®Õn 18nm. §èi víi sinh vËt tia tö ngo¹i cã nh÷ng t¸c ®éng ®Õn c¸c mÆt sau: - Tia tö ngo¹i ¶nh h ëng ®Õn vi sinh vËt: PhÇn lín c¸c lo¹i vi khuÈn ®Òu bÞ tia tö ngo¹i tiªu diÖt. D íi t¸c dông trùc tiÕp cña tia tö ngo¹i sÏ lμm cho albumin trong tÕ bμo vi khuÈn bÞ ®«ng 13
  14. vãn l¹i. Tuy nhiªn c¸c lo¹i vi khuÈn cã ®é mÉn c¶m kh¸c nhau víi tia tö ngo¹i. Trong ®ã liªn cÇu trïng cã ®é mÉn c¶m cao nhÊt, vi khuÈn lao cã søc ®Ò kh¸ng m¹nh víi tia tö ngo¹i. Ngoμi ra tia tö ngo¹i cßn cã kh¶ n¨ng lμm t¨ng sù thùc bμo cña b¹ch cÇu. - ¶nh h ëng cña tia tö ngo¹i ®èi víi da cña c¬ thÓ gia sóc: Khi chiÕu tia tö ngo¹i lªn c¬ thÓ gia sóc th× da chÞu ¶nh h ëng ®Çu tiªn, ¶nh h ëng cña nã ®èi víi da rÊt phøc t¹p. - Sau khi ® îc chiÕu tia tö ngo¹i mét thêi gian tõ 2-10 giê, da vïng ® îc chiÕu næi ban ®á. Tia tö ngo¹i lμ mét lo¹i tia s¸ng l¹nh. Do ®ã hiÖn t îng næi ban ®á trªn da kh«ng ph¶i lμ da bÞ báng do søc nãng nhiÖt ®é cao g©y nªn. §ång thêi víi hiÖn t îng næi ban ®á, còng xuÊt hiÖn mét lo¹t biÕn ®æi ë da. Tr íc tiªn lμ trªn da h×nh thμnh m¹ng l íi m¹ch m¸u nhá vμ sù gi·n në cña c¸c viti huyÕt qu¶n. HiÖn t îng nμy lμm t¨ng c¶i thiÖn dinh d ìng cña da. Ngoμi ra cßn cã hiÖn t îng viªm, s ng ë côc bé, b¹ch cÇu tho¸t ra khái m¹ch m¸u. C¬ chÕ h×nh thμnh ban ®á rÊt phøc t¹p. Tia tö ngo¹i sau khi t¸c dông trùc tiÕp ®èi víi tÕ bμo th îng b× sÏ lμm s¶n sinh ra mét chÊt ho¸ häc cã t¸c dông gièng nh histamin, ¶nh h ëng ®Õn hÖ thÇn kinh phã giao c¶m lμm cho m¹ch m¸u gi·n në g©y viªm ë côc bé. - ¶nh h ëng cña tia tö ngo¹i ®èi víi hÖ thÇn kinh: Tia tö ngo¹i ¶nh h ëng ®Õn hÖ thèng thÇn kinh theo hai ® êng: mét lμ t¸c ®éng trùc tiÕp ®Õn thÇn kinh da, hai lμ th«ng qua nh÷ng s¶n phÈm ph©n gi¶i cña tæ chøc kÝch thÝch ®èi víi hÖ thèng thÇn kinh. - ¶nh h ëng cña tia tö ngo¹i ®èi víi sù h×nh thμnh vitamin D3: d íi t¸c dông cña tia tö ngo¹i lªn c¬ thÓ ®éng vËt lμm cho 7-dehydrocholesterol vì m¹ch nèi 9-10 biÕn thμnh vitamin D3. Do ®ã ng êi ta th êng dïng tia tö ngo¹i chiÕu trªn toμn th©n ®Ó ®iÒu trÞ bÖnh cßi x ¬ng, mÒm x ¬ng cho gia sóc (h×nh 7). H×nh 7. ChiÕu tia tö ngo¹i ®Ó ®iÒu trÞ toμn th©n cho bª - T¸c dông chèng dÞ øng cña tia tö ngo¹i: Kh¶ n¨ng chèng dÞ øng cña tia tö ngo¹i cã liªn quan ®Õn sù ph©n gi¶i protein h×nh thμnh trong da. Do ®ã trong l©m sμng ng êi ta øng dông ®Ó ®iÒu trÞ bÖnh phong thÊp, viªm do dÞ øng. Khi sö dông tia tö ngo¹i ®Ó ®iÒu trÞ ng êi ta ph¶i x¸c ®Þnh liÒu sinh vËt. LiÒu sinh vËt ® îc tÝnh bëi kho¶ng c¸ch cña ®Ìn tö ngo¹i ®Æt ®Ó ®iÒu trÞ víi c¬ thÓ gia sóc vμ thêi gian ®ñ ®Ó cho tia tö ngo¹i b¾t ®Çu cã t¸c dông trªn c¬ thÓ gia sóc (xuÊt hiÖn nh÷ng ban ®á trªn da). Ph ¬ng ph¸p x¸c ®Þnh liÒu l îng nh sau: Trªn c¬ thÓ gia sóc ng êi ta chän chç da nμo kh«ng cã s¾c tè - C¾t vμ c¹o s¹ch l«ng gia sóc víi mét diÖn tÝch 16 5 cm, dïng cån 70o s¸t trïng da. Sau ®ã ta dïng mét tÊm b×a ®en cã c¾t 6 « 14
  15. h×nh ch÷ nhËt b»ng nhau (tæng céng diÖn tÝch 6 « h×nh ch÷ nhËt trªn tÊm b×a b»ng diÖn tÝch da trªn c¬ thÓ con vËt ®· ® îc c¾t l«ng). Bªn ngoμi 6 « trèng ta phñ b»ng mét tÊm v¶i ®en. Sau khi më ®Ìn tia tö ngo¹i ph¸t s¸ng ® îc 5 phót, ta kÐo tÊm b×a ®en ®Ó cho tia tö ngo¹i chiÕu lªn « sè mét ® îc 3 phót, kÐo sang « thø hai ® îc 3 phót ta l¹i kÐo lïi tÊm b×a ®Ó tia tö ngo¹i chiÕu lªn « thø ba ®óng 3 phót. Cø lÇn l ît nh vËy ta cho tia tö ngo¹i chiÕu c¶ 6 « trªn da con vËt, céng tÊt c¶ thêi gian chiÕu 6 « lμ 18 phót, trong ®ã « thø s¸u ® îc chiÕu 3 phót, « thø nhÊt 18 phót råi t¾t ®Ìn. Sau 18-24 giê ta kiÓm tra ph¶n øng trªn da nÕu thÊy trªn da øng víi « nμo da bÞ ph¶n øng viªm xuÊt hiÖn nhÑ nhÊt th× lÊy thêi gian ® îc chiÕu ë « ®ã lμm ®¬n vÞ tÝnh liÒu sinh vËt. VÝ dô ta thÊy trªn da ë « thø 5 cã ph¶n øng viªm nhÑ, da ë « thø 6 hoμn toμn b×nh th êng, ta lÊy thêi gian chiÕu ë « thø 5 ®Ó tÝnh liÒu sinh vËt. Nh vËy liÒu sinh vËt cña tia tö ngo¹i ® îc tÝnh nh sau: Kho¶ng c¸ch ®Æt ®Ìn tö ngo¹i c¸ch c¬ thÓ con vËt ®Ó ®iÒu trÞ côc bé lμ 0,5m, thêi gian chiÕu s¸ng lμ tõ 5-6 phót mét lÇn. §èi víi ®iÒu trÞ toμn th©n kho¶ng c¸ch ®Æt ®Ìn lμ 1m, thêi gian chiÕu s¸ng tõ 3-5 phót. Khi ®iÒu trÞ kh«ng cÇn ph¶i c¾t l«ng cho gia sóc v× l«ng gia sóc kh«ng cã trë ng¹i g× ®Õn t¸c dông cña tia tö ngo¹i lªn c¬ thÓ gia sóc. §èi víi toμn th©n, tia tö ngo¹i kÝch thÝch c¬ n¨ng phßng vÖ cña c¬ thÓ, c¶i thiÖn trao ®æi chÊt ®Æc biÖt lμ trao ®æi kho¸ng, ®iÒu trÞ c¸c chøng thiÕu m¸u, suy dinh d ìng. §èi víi côc bé, dïng tia tö ngo¹i ®Ó ®iÒu trÞ tæn th ¬ng ë da, môn nhät, exzema, viªm da, viªm c¬, loÐt, viªm khíp, viªm x ¬ng, vÕt th ¬ng l©u lμnh v.v... Ng êi ta cßn dïng tia tö ngo¹i ®Ó xö lý m¸u tr íc khi tiÕp cho gia sóc. M¸u chuÈn bÞ tiÕp cho bÖnh sóc sau khi ®· cho 5% Natri Citrat ®Ó chèng ®«ng, dïng ®Ìn tö ngo¹i ®Æt c¸ch b×nh ®ùng m¸u 0,5m chiÕu trong thêi gian 10-15 phót, khi chiÕu b×nh ®ùng m¸u ®Ó yªn kh«ng ® îc l¾c. Sau khi xö lý xong, tiÕp vμo tÜnh m¹ch cho gia sóc víi liÒu 1,5ml cho 1kg träng l îng gia sóc ®Ó ®iÒu trÞ c¸c tr êng hîp: viªm cÊp tÝnh ho¸ mñ, c¸c vÕt th ¬ng nhiÔm trïng, loÐt, lç dß, viªm tuû x ¬ng, g·y x ¬ng l©u lμnh. Còng cã thÓ tiÕp m¸u nμy tr íc khi mæ ®Ó ®Ò phßng nhiÔm trïng vÕt mæ. Kh«ng ® îc dïng m¸u trªn ®Ó tiÕp cho gia sóc m¾c c¸c bÖnh khèi u ¸c tÝnh, lao ë thêi kú tiÕn triÓn, suy tim, xuÊt huyÕt. e) §iÖn liÖu ph¸p Ng êi ta cã thÓ dïng ®iÖn mét chiÒu vμ ®iÖn xoay chiÒu ®Ó ®iÒu trÞ bÖnh cho gia sóc. Khi dïng ®iÖn mét chiÒu chØ ® îc dïng dßng ®iÖn víi ®iÖn thÕ kh«ng qu¸ 80V vμ c êng ®é dßng ®iÖn kh«ng qu¸ 100mA. §iÖn xoay chiÒu trong d©n dông th êng cã ®iÖn thÕ tõ 110-220V. Lo¹i ®iÖn nμy kh«ng thÓ dïng trùc tiÕp ®Ó ®iÒu trÞ bÖnh ® îc v× dßng ®iÖn khi ®i vμo c¬ thÓ nã sÏ lμm cho m¹ch m¸u co th¾t mét c¸ch ®ét ngét (kÓ c¶ m¹ch m¸u ë tim) sÏ dÉn ®Õn c¬ thÓ bÞ cho¸ng, g©y nguy hiÓm ®Õn tÝnh m¹ng cña gia sóc, thËm chÝ ®iÖn ¸p h¹ ®Õn 50V còng cßn nguy hiÓm. V× vËy ng êi ta ph¶i chuyÓn ®iÖn xoay chiÒu d íi h×nh thøc ®iÖn c¶m øng míi dïng trong ®iÒu trÞ ® îc. - T¸c dông sinh vËt cña ®iÖn mét chiÒu: C¬ thÓ ®éng vËt cã kh¶ n¨ng dÉn ®iÖn nh ng tÝnh dÉn ®iÖn cña c¸c bé phËn trong c¬ thÓ kh«ng gièng nhau. Nãi chung nh÷ng tæ chøc cã chøa nhiÒu n íc th× kh¶ n¨ng dÉn ®iÖn m¹nh nh m¹ch m¸u, m¹ch l©m ba, tuyÕn må h«i, c¬, cßn da vμ x ¬ng Ýt dÉn ®iÖn h¬n. Khi mét dßng ®iÖn vμo c¬ thÓ nã ph¶i qua lùc c¶n cña da sau ®ã míi theo m¹ch m¸u, tuyÕn må h«i ®Ó truyÒn sang bªn kia. Do t¸c dông cña dßng ®iÖn gi÷a hai cùc cña tæ chøc h×nh thμnh mét ®iÖn tr êng cè ®Þnh nªn nh÷ng ion tho¸t ra gi÷a hai ®iÖn tr êng d íi t¸c dông cña ®iÖn cùc cã thÓ di ®éng trong ®ã. Nh vËy ë cùc ©m nh÷ng ion (-) tõ ®iÖn cùc ch¹y ®Õn da vμ ion (+) tõ da ch¹y sang cùc ©m. 15
  16. Do trong tæ chøc cã chøa nhiÒu lo¹i ion kh¸c nhau vμ tèc ®é di chuyÓn cña chóng còng kh«ng gièng nhau, cho nªn trong tæ chøc s¶n sinh ra hμng lo¹t sù biÕn ®æi vÒ sinh häc cùc kú quan träng. VÝ dô K+ vμ Na+ cã thÓ kÝch thÝch tÕ bμo lμm thay ®æi tr¹ng th¸i keo cña tÇng ngoμi tÕ bμo (mμng tÕ bμo), t¨ng ®é toan cña nã tõ ®ã lμm t¨ng tÝnh thÈm thÊu cña tÕ bμo, tøc lμ lμm t¨ng kh¶ n¨ng thÈm thÊu cña mét chÊt nμo ®ã qua mμng vμo bªn trong tÕ bμo. Ng îc l¹i Ca++ vμ Mg++ cã thÓ lμm co chÊt keo cña mμng tÕ bμo, lμm gi¶m tÝnh thÈm thÊu cña mμng tÕ bμo, gi¶m tÝnh h ng phÊn cña tÕ bμo. Trong ®iÒu trÞ b»ng ®iÖn mét chiÒu do tèc ®é di chuyÓn c¸c ion K+, Na+, Ca++, Mg++ kh«ng gièng nhau, sau mét thêi gian ë cùc ©m cã thÓ thÊy l îng K+ t¨ng lªn, ng îc l¹i ë cùc d ¬ng l îng Ca++ t¨ng lªn. Do ®ã ë cùc ©m cã t¸c dông t¨ng sù h ng phÊn vμ tÝnh thÈm thÊu cña tÕ bμo, ng îc l¹i ë cùc d ¬ng th× gi¶m sù h ng phÊn vμ tÝnh thÈm thÊu cña tÕ bμo. Nh vËy ë cùc ©m cã t¸c dông h ng phÊn vμ thóc ®Èy sù hÊp thu, ë cùc d ¬ng th× cã t¸c dông tiªu viªm vμ gi¶m ®au. T¸c dông cña dßng ®iÖn mét chiÒu ®èi víi thÇn kinh: T¹i cùc d ¬ng lμm gi¶m sù kÝch øng cña thÇn kinh do ®ã cã t¸c dông gi¶m ®au, t¹i cùc ©m lμm t¨ng tÝnh kÝch øng cña thÇn kinh, cã thÓ kÝch thÝch sù t¸i sinh cña thÇn kinh. Ngoμi nh÷ng t¸c dông trùc tiÕp kÓ trªn, ®iÖn mét chiÒu cßn kÝch thÝch sù c¶m thô cña thÇn kinh dÉn ®Õn ph¶n øng hμng lo¹t cña hÖ thèng thÇn kinh bao gåm c¶ thÇn kinh thùc vËt nh g©y d·n m¹ch m¸u, sung huyÕt biÕn ®æi c¬ n¨ng hÖ thèng ph©n tiÕt trong c¬ thÓ. Dïng ®iÖn mét chiÒu ®Ó ®iÒu trÞ c¸c tr êng hîp sau: Xóc tiÕn sù t¸i sinh cña tæ chøc, håi phôc kh¶ n¨ng dÉn truyÒn cña thÇn kinh trong bÖnh liÖt bé phËn hoÆc liÖt hoμn toμn. Ngoμi ra nã cßn thóc ®Èy sù hÊp thu dÞch viªm, gi¶m ®au, ®iÒu trÞ c¸c bÖnh viªm ¸ cÊp tÝnh, viªm m·n tÝnh, bÖnh phong thÊp, viªm g©n, viªm bao khíp, viªm c¬... Kh«ng ® îc dïng ®iÖn mét chiÒu ®Ó ®iÒu trÞ viªm cÊp tÝnh, exzema, loÐt, ho¸ mñ v.v... Ng êi ta dïng dßng ®iÖn mét chiÒu ®Ó ®iÖn ph©n mét sè ho¸ chÊt, d îc phÈm ® a nh÷ng ion ® îc ph©n ly cã t¸c dông ch÷a bÖnh vμo c¬ thÓ ®éng vËt ®Ó ®iÒu trÞ mét sè bÖnh nh ®iÖn ph©n c¸c chÊt NaCl, CaCl2, MgSO4, AgNO3, Strychnin Nitrat, Cocain, Novocain, Natri Salicilat v.v... c¸c ion Cl , Ca++, K+, Mg++, Ag+... sÏ vμo c¬ thÓ gia sóc ®Ó ®iÒu trÞ bÖnh. Ngoμi ra ng êi ta cßn dïng ®iÖn c¶m øng ®Ó ®iÒu trÞ c¸c bÖnh teo c¬, b¹i liÖt kh«ng hoμn toμn v.v... Kh«ng dïng ®iÖn c¶m øng ®Ó ®iÒu trÞ viªm cÊp tÝnh, co giËt... g) §iÒu trÞ b»ng ph ¬ng ph¸p xoa bãp Xoa bãp lμ dïng tay kÕt hîp víi c¸c dông cô chuyªn dïng ®Ó ®iÒu trÞ bÖnh cho gia sóc mang tÝnh chÊt c¬ giíi. Xoa bãp cã t¸c dông lμm t¨ng c êng tuÇn hoμn vμ qu¸ tr×nh trao ®æi chÊt ë côc bé, do ®ã lμm tiªu viªm vμ gi¶m ®au. Xoa bãp cßn lμm cho c¸c khíp x ¬ng ho¹t ®éng dÔ dμng, t¨ng tr ¬ng lùc c¬, gióp tæ chøc t¸i sinh nhanh. - Kü thuËt xoa bãp: Khi xoa bãp ph¶i dïng tay s¹ch vμ kh« ®Ó tiÕn hμnh. Trªn vïng bÖnh cña gia sóc ph¶i ® îc röa s¹ch sÏ 16
  17. H×nh 8. C¸c ph ¬ng ph¸p xoa bãp ®Ó ®iÒu trÞ bÖnh cho gia sóc ®Ó cho l«ng da kh« r¸o míi tiÕn hμnh ®iÒu trÞ. ®éng t¸c xoa bãp b¾t ®Çu tõ vïng b×nh th êng ®Õn vïng bÖnh, råi tõ vïng bÖnh xoa bãp ®Õn vïng b×nh th êng. Xoa bãp tõ tõ, lμm nhÞp nhμng ban ®Çu dïng lùc nhÑ, sau t¨ng lªn dÇn, nh ng kh«ng ® îc lμm qu¸ m¹nh, lμm cho gia sóc ®au ®ín hoÆc lμm x©y x¸t da (h×nh 8). Dïng ph ¬ng ph¸p xoa bãp ®Ó ®iÒu trÞ c¸c tr êng hîp sau: Viªm c¬, teo c¬, thÊp c¬, viªm bao khíp, viªm bao ho¹t dÞch v.v... Kh«ng dïng ph ¬ng ph¸p xoa bãp ®Ó ®iÒu trÞ c¸c chøng viªm nhiÔm trïng ho¸ mñ, viªm m¹ch l©m ba, viªm tÜnh m¹ch cã huyÕt khèi, u ¸c tÝnh. h) §iÒu trÞ b»ng ph ¬ng ph¸p vËn ®éng Cã thÓ dïng ph ¬ng ph¸p vËn ®éng ®Ó ®iÒu trÞ c¸c bÖnh liÖt hoμn toμn vμ liÖt kh«ng hoμn toμn, viªm khíp kh«ng ho¸ mñ. Dïng ph ¬ng ph¸p vËn ®éng ®Ó ®iÒu trÞ cã 2 c¸ch: VËn ®éng bÞ ®éng vμ vËn ®éng chñ ®éng. VËn ®éng bÞ ®éng lμ ng êi ®iÒu trÞ b¾t gia sóc ph¶i vËn ®éng theo sù ®iÒu khiÓn cña m×nh. Nh cÇm ch©n con vËt l¾c theo c¸c chiÒu (co vμo, duçi ra, l¾c qua tr¸i, qua ph¶i). VËn ®éng chñ ®éng lμ ng êi ta d¾t con vËt ®i l¹i. Qua vËn ®éng cã thÓ t¨ng c êng sù ho¹t ®éng cña c¬ b¾p, khíp x ¬ng, thÇn kinh, t¨ng c êng sù trao ®æi chÊt cña c¬ thÓ cã ¶nh h ëng tèt ®Õn sù ®iÒu trÞ bÖnh. 17
  18. Ch ¬ng 2 NhiÔm trïng ngo¹i khoa I. Kh¸i niÖm vÒ nhiÔm trïng ngo¹i khoa Vi sinh vËt g©y bÖnh chñ ®éng hoÆc bÞ ®éng x©m nhËp vμo tæ chøc c¬ thÓ gia sóc, trong qu¸ tr×nh sinh sèng vμ ph¸t triÓn chóng s¶n sinh ra ®éc tè g©y nh÷ng biÕn ®æi vÒ bÖnh lý cho tæ chøc ë côc bé vμ toμn th©n gäi lμ nhiÔm trïng ngo¹i khoa. Chóng ta ®Òu biÕt r»ng nhiÔm trïng ngo¹i khoa kh«ng ph¶i chØ cã tõ bªn ngoμi mμ cßn do tõ bªn trong (vÝ dô khi gia sóc m¾c bÖnh sÈy thai truyÒn nhiÔm, vi khuÈn Brucella cã thÓ theo hÖ thèng m¹ch m¸u, l©m ba ®Õn g©y nhiÔm trïng vÕt th ¬ng. Khi gia sóc bÞ nhiÔm trïng ngo¹i khoa th× gi÷a vi khuÈn vμ tÕ bμo tæ chøc cña c¬ thÓ cã sù tiÕp xóc rÊt chÆt chÏ dÉn ®Õn nh÷ng ph¶n øng côc bé còng nh toμn th©n. NhiÔm trïng ngo¹i khoa tuy ®éc tè vi trïng cã t¸c dông nh ng kh«ng ph¶i lμ chñ yÕu mμ do tÝnh chÊt vÕt th ¬ng vμ tr¹ng th¸i cña c¬ thÓ gia sóc. NÕu nh kh¶ n¨ng phßng vÖ cña c¬ thÓ (søc ®Ò kh¸ng cña c¬ thÓ gia sóc) th¾ng ® îc søc c«ng ph¸ cña vi khuÈn g©y bÖnh th× vi khuÈn bÞ tiªu diÖt; vÕt th ¬ng dËp n¸t, ho¹i tö qu¸ nhiÒu, trong vÕt th ¬ng cã nhiÒu côc m¸u ®«ng, ø m¸u th× vÕt th ¬ng dÔ bÞ nhiÔm trïng. Nh÷ng vÕt th ¬ng mμ tæ chøc bÞ dËp n¸t cμng réng, vÕt th ¬ng cμng s©u th× kh¶ n¨ng bÞ nhiÔm trïng ho¸ mñ, nhiÔm trïng yÕm khÝ cμng lín. NÕu sau khi bÞ th ¬ng mÊt nhiÒu m¸u, bÞ nhiÔm l¹nh, suy kiÖt sÏ lμm gi¶m søc ®Ò kh¸ng cña c¬ thÓ th× vÕt th ¬ng dÔ bÞ nhiÔm trïng. Ta cÇn ph¶i ph©n biÖt c¸c kh¸i niÖm vÒ "nhiÔm trïng", "nhiÔm bÈn" vμ "gi÷ trïng". Khi gia sóc bÞ th ¬ng, trong vÕt th ¬ng cã vi khuÈn g©y bÖnh, l«ng gia sóc, bôi ®Êt r¬i vμo tr êng hîp nμy gäi lμ vÕt th ¬ng "nhiÔm bÈn". VÕt th ¬ng bÞ nhiÔm bÈn kh«ng nhÊt ®Þnh lμ bÞ nhiÔm trïng. Bëi v× tuy vÕt th ¬ng bÞ nhiÔm bÈn rÊt cã nhiÒu kh¶ n¨ng dÉn ®Õn bÞ nhiÔm trïng nh ng nÕu khi bÞ th ¬ng m¸u ch¶y, dÞch l©m ba cã thÓ lμm röa tr«i vi khuÈn g©y bÖnh trong vÕt th ¬ng ra ngoμi hoÆc do c¬ thÓ gia sóc cã kh¶ n¨ng miÔn dÞch víi vi khuÈn g©y bÖnh, søc ®Ò kh¸ng cña c¬ thÓ gia sóc ®ñ m¹nh ®Ó tiªu diÖt sè vi khuÈn cßn l¹i trong vÕt th ¬ng th× vÕt th ¬ng sÏ kh«ng bÞ nhiÔm trïng. Nh ng nÕu khi bÞ th ¬ng vμ trong vÕt th ¬ng cã qu¸ nhiÒu vËt l¹, sè l îng vi sinh vËt nhiÒu Èn n¸u trong côc m¸u ®«ng, ®éc lùc cña vi khuÈn m¹nh, søc ®Ò kh¸ng cña c¬ thÓ gi¶m sót th× vÕt th ¬ng nhiÔm bÈn sÏ chuyÓn sang nhiÔm trïng. Trªn bÒ mÆt tæ chøc thÞt non vμ trong tæ chøc sÑo cña vÕt th ¬ng gÇn lμnh th êng cã mét sè vi khuÈn tån t¹i. Sè vi khuÈn nμy ®éc lùc ®· bÞ suy gi¶m, chóng kh«ng thÓ ph¸ ho¹i c¸c tæ chøc lμnh. Tr êng hîp nμy gäi lμ vÕt th ¬ng "gi÷ trïng". Nh ng nÕu tæ chøc thÞt non, tæ chøc sÑo trong vÕt th ¬ng bÞ tæn h¹i, søc ®Ò kh¸ng cña c¬ thÓ bÞ gi¶m thÊp vμ nh÷ng vi khuÈn ®ã sÏ ph¸t triÓn, ®éc lùc t¨ng c êng th× nã sÏ chuyÓn thμnh vÕt th ¬ng nhiÔm trïng (vÕt th ¬ng t¸i ph¸t hay vÕt th ¬ng t¸i nhiÔm trïng). Qu¸ tr×nh ph¸t sinh vμ ph¸t triÓn cña nhiÔm trïng ngo¹i khoa vÒ nguyªn lý kh«ng kh¸c g× so víi c¸c lo¹i nhiÔm trïng kh¸c (bÖnh truyÒn nhiÔm, bÖnh néi khoa, bÖnh s¶n khoa). Tuy nhiªn trong nhiÔm trïng ngo¹i khoa phÇn lín lμ thÓ hiÖn d íi d¹ng nhiÔm trïng ë côc bé. Trong tr êng hîp vÕt th ¬ng qu¸ nÆng vμ phøc t¹p, vi khuÈn x©m nhËp vμo vÕt th ¬ng víi sè l îng nhiÒu vμ ®éc lùc cao, cã søc g©y bÖnh lín, trong khi ®ã søc ®Ò kh¸ng cña c¬ thÓ gia sóc gi¶m, c¸c biÖn 18
  19. ph¸p xö lý vÕt th ¬ng kh«ng ®óng, hiÖu qu¶ ®iÒu trÞ kÐm sÏ xuÊt hiÖn hiÖn t îng nhiÔm trïng ngo¹i khoa toμn th©n hay cßn gäi lμ nhiÔm trïng m¸u. NhiÔm trïng ngo¹i khoa còng nh c¸c lo¹i nhiÔm trïng kh¸c, qu¸ tr×nh ph¸t sinh vμ ph¸t triÓn ®Òu chÞu t¸c ®éng cña ba yÕu tè c¬ b¶n: mÇm bÖnh, c¬ thÓ vμ m«i tr êng bªn ngoμi. Ba yÕu tè nμy t¸c ®éng lÉn nhau, liªn quan chÆt chÏ víi nhau vμ quyÕt ®Þnh tiªn l îng kÕt côc cña mäi qu¸ tr×nh nhiÔm trïng. II. c¸c lo¹i nhiÔm trïng Ng êi ta chia nhiÔm trïng ngo¹i khoa thμnh ba lo¹i chÝnh: NhiÔm trïng ho¸ mñ, nhiÔm trïng thèi r÷a, nhiÔm trïng kþ khÝ (yÕm khÝ). Ngoμi ra ®èi víi c¸c nhiÔm trïng do nÊm Actinomyces, Botriomyces vμ vi khuÈn Clostridium tetani, ng êi ta xÕp vμo lo¹i nhiÔm trïng ngo¹i khoa ®Æc biÖt. 1. NhiÔm trïng ho¸ mñ Th êng do nhãm c¸c vi khuÈn ho¸ mñ, tô cÇu trïng (Staphylococcus), liªn cÇu trïng (Streptococcus), song cÇu trïng (Diplococcus), vi khuÈn sèng trong ® êng ruét gia sóc (E.coli, Salmonella...) g©y nªn. Cã 2 thÓ nhiÔm trïng ho¸ mñ: - NhiÔm trïng mñ côc bé: NhiÔm trïng xuÊt hiÖn trong ba ngμy ®Çu sau khi gia sóc bÞ th ¬ng, tr íc khi vÕt th ¬ng h×nh thμnh c¸c m« h¹t. Qu¸ tr×nh lμm mñ b¾t ®Çu ë xung quanh v¸ch vÕt th ¬ng, nã kh«ng lan réng mμ chØ giíi h¹n ë phÇn tæ chøc bÞ tæn th ¬ng, bÞ ho¹i tö. Da xung quanh vÕt th ¬ng h¬i öng ®á, cã hiÖn t îng thÊm nhiÔm vμ ®au, khi Ên tay vμo mÐp vÕt th ¬ng th× cã mñ ch¶y ra. Mñ cã mμu tr¾ng s÷a hoÆc vμng chanh, mïi tanh. - NhiÔm trïng mñ toμn th©n (nhiÔm trïng huyÕt): NhiÔm trïng mñ toμn th©n lμ do sù t¸c ®éng qua l¹i rÊt phøc t¹p gi÷a vi sinh vËt g©y bÖnh vμ c¬ thÓ gia sóc. Nã th êng x¶y ra ®èi víi nh÷ng vÕt th ¬ng cã diÖn tÝch réng, nhiÒu tæ chøc bÞ dËp n¸t, c¸c vÕt th ¬ng xuyªn thñng mμng ngùc, mμng bông, xuyªn khíp, g·y x ¬ng hë v.v... §èi víi nh÷ng vÕt th ¬ng thuéc lo¹i nμy nÕu xö lý kh«ng kÞp thêi vμ ®óng ph ¬ng ph¸p th× dÔ dÉn ®Õn nhiÔm trïng toμn th©n. Gia sóc bÞ nhiÔm trïng toμn th©n th êng cã tr¹ng th¸i mÖt mái, kiÖt søc. Con vËt sèt thÊt th êng, khi nhiÖt ®é c¬ thÓ gi¶m th êng to¸t må h«i. Da nhît nh¹t, mμu ®Êt, trªn c¸c niªm m¹c (m¾t, ©m ®¹o...) xuÊt hiÖn nh÷ng chÊm xuÊt huyÕt. Gia sóc ¨n uèng kÐm hoÆc bá ¨n hoμn toμn, n«n möa nhiÒu lÇn, l ìi kh« vμ bÈn. Tim ®Ëp nhanh. Gia sóc bÞ thiÕu m¸u, sè l îng b¹ch cÇu t¨ng, c«ng thøc b¹ch cÇu chuyÓn sang tr¸i, tèc ®é huyÕt trÇm nhanh, gia sóc bÞ Øa ch¶y dai d¼ng. T¹i vÕt th ¬ng hiÖn t îng ho¹i tö chiÕm u thÕ, mñ ch¶y ra nhiÒu, qu¸ tr×nh håi phôc cña tæ chøc chËm, c¸c m« h¹t nhît nh¹t, phï nÒ, dÔ ch¶y m¸u. NÕu kh«ng can thiÖp kÞp thêi gia sóc sÏ chÕt do kiÖt søc v× tróng ®éc. 2. NhiÔm trïng thèi r÷a Lo¹i nhiÔm trïng nμy do nhãm c¸c lo¹i vi khuÈn g©y thèi r÷a nh : Clostridium spogenes, Clostridium putrificum, Bacillus pyocianous, Bacillus coli vμ nhiÒu lo¹i kh¸c g©y nªn. NÕu trong vÕt th ¬ng hiÖn t îng viªm ho¸ mñ ë møc võa ph¶i, tæ chøc ho¹i tö kh«ng nhiÒu l¾m vμ søc ®Ò kh¸ng cña c¬ thÓ gia sóc kh«ng bÞ suy gi¶m nghiªm träng th× nh÷ng vi khuÈn thuéc lo¹i nμy cã kh¶ n¨ng ®ãng vai trß lμm s¹ch vÕt th ¬ng. V× nh÷ng lo¹i vi khuÈn nμy s¶n sinh ra men dung gi¶i protein cña nh÷ng tÕ bμo tæ chøc bÞ chÕt, lμm cho nh÷ng tÕ bμo ho¹i tö tan r÷a biÕn thμnh n íc tr«i ra khái vÕt th ¬ng, vÕt th ¬ng ® îc dän s¹ch nh÷ng tÕ bμo tæ chøc bÞ ho¹i 19
  20. tö, t¹o ®iÒu kiÖn thuËn lîi cho tÕ bμo tæ chøc t¸i sinh. Nh ng trong thùc tÕ vi khuÈn g©y thèi r÷a th êng ph¸t sinh ë nh÷ng vÕt th ¬ng nhiÒu tæ chøc ho¹i tö cã diÖn tÝch réng, Ýt khi vi khuÈn g©y thèi r÷a t¸c ®éng mét c¸ch ®éc lËp mμ th êng phèi hîp víi nh÷ng lo¹i vi khuÈn ho¸ mñ vμ vi khuÈn yÕm khÝ. Do vËy t×nh tr¹ng cña bÖnh sóc cμng xÊu ®i. Con vËt cã triÖu chøng toμn th©n (sèt cao, c¸c hiÖn t îng nhiÔm ®éc t¨ng lªn, c¬ thÓ bÞ mÊt n íc, rèi lo¹n dinh d ìng, run c¬) vÕt th ¬ng cã mïi h«i thèi rÊt khã chÞu. C¸c chÊt tiÕt ra tõ vÕt th ¬ng Ýt ®i, c¸c m« bÞ bao phñ bëi mét dÞch x¸m bÈn, qu¸ tr×nh håi phôc bÞ ngõng l¹i. Trong vÕt th ¬ng cã nh÷ng æ ho¹i tö míi vμ chóng bÞ ph©n huû. C¸c h¹ch l©m ba c¹nh vÕt th ¬ng bÞ s ng to. Da vïng gÇn vÕt th ¬ng cã vÕt th©m tÝm nh bÞ nhiÔm trïng yÕm khÝ. 3. NhiÔm trïng yÕm khÝ NhiÔm trïng yÕm khÝ lμ lo¹i nhiÔm trïng cùc kú nguy hiÓm, rÊt dÔ dÉn ®Õn nhiÔm trïng huyÕt g©y tö vong cho gia sóc. Vi khuÈn g©y bÖnh th êng do bèn lo¹i sau: - Trùc khuÈn g©y thuû thòng ¸c tÝnh (Bacillus oedematis maligni). Khi x©m nhËp vμo vÕt th ¬ng nã sÏ lμm cho da vμ tæ chøc d íi da cã hiÖn t îng thuû thòng d¹ng keo nhÇy. - Trùc khuÈn cã gi¸p m« sinh h¬i (Bacillus perfrigens): Lo¹i vi khuÈn nμy ph©n bè rÊt réng trong thiªn nhiªn, cã nhiÒu trong ph©n ng êi vμ gia sóc. Sau khi x©m nhËp vμo vÕt th ¬ng vi khuÈn cã thÓ theo hÖ thèng m¹ch m¸u vμ l©m ba lan truyÒn ®i c¸c n¬i kh¸c trong c¬ thÓ gia sóc, chóng sinh h¬i, s¶n sinh ra ®éc tè g©y dung huyÕt, ®Çu ®éc thÇn kinh vμ c¸c b¾p thÞt. - Trùc khuÈn lμm tan r÷a tæ chøc (Bacillus histolyticus): lo¹i vi khuÈn nμy ph©n bè Ýt trong thiªn nhiªn, khi x©m nhËp vμo vÕt th ¬ng nã lμm cho tÕ bμo tæ chøc bÞ ho¹i tö vμ tan r÷a. - Trùc khuÈn g©y thuû thòng (Bacillus oedematiens): Lo¹i vi khuÈn nμy sau khi x©m nhËp vμo vÕt th ¬ng sÏ g©y dung huyÕt vμ g©y thuû thòng. §èi víi gia sóc khi bÞ th ¬ng rÊt dÔ bÞ nhiÔm trïng yÕm khÝ, nhÊt lμ nh÷ng vÕt th ¬ng nhiÒu tæ chøc dËp n¸t, tæn th ¬ng ®Õn x ¬ng, ®Õn m¹ch m¸u chÝnh chÌn Ðp tuÇn hoμn côc bé lμm cho tæ chøc bÞ th ¬ng kh«ng ® îc m¸u nu«i d ìng sÏ ph¸t triÓn thμnh nhiÔm trïng yÕm khÝ. Ngoμi ra nh÷ng vÕt th ¬ng th«ng khÝ kÐm (vÕt th ¬ng s©u, miÖng hÑp, bÞ c¸c côc m¸u ®«ng bÞt kÝn miÖng) còng dÔ dÉn ®Õn nhiÔm trïng yÕm khÝ. Trong sè c¸c yÕu tè chung ¶nh h ëng ®Õn sù ph¸t triÓn nhiÔm trïng yÕm khÝ, yÕu tè quan träng nhÊt lμ sù mÊt m¸u, suy kiÖt cña c¬ thÓ vμ nhiÔm l¹nh. NhiÔm trïng yÕm khÝ cã thÓ ph¸t sinh do vÕt th ¬ng ë bÊt kú chç nμo cña c¬ thÓ nh ng th êng hay gÆp nhÊt lμ vÕt th ¬ng vïng bèn ch©n. Tuú theo sù tiÕn triÓn cña chøng bÖnh mμ ng êi ta chia nhiÔm trïng yÕm khÝ ra lμm nhiÒu thÓ kh¸c nhau: - ThÓ chíp nho¸ng. - ThÓ tuÇn tiÕn nhanh. - ThÓ tuÇn tiÕn chËm. Tuú theo tÝnh chÊt cña sù biÕn ®æi cña tæ chøc côc bé ng êi ta chia ra: - ThÓ sinh h¬i. - ThÓ thuû thòng ¸c tÝnh. - ThÓ hçn hîp. Thêi kú nung bÖnh cña nhiÔm trïng yÕm khÝ kh«ng l©u, th êng xuÊt hiÖn sau khi bÞ th ¬ng tõ 3-7 ngμy. Thêi gian nung bÖnh cμng ng¾n bao nhiªu th× bÖnh cμng nÆng bÊy nhiªu. ThÓ chíp 20