Xem mẫu

  1. Taïp chí Nghieân cöùu vaø Phaùt trieån, soá 9 (126) . 2015 39 CHÍNH SAÙCH THÖÔÛNG PHAÏT CUÛA NHAØ LEÂ SÔ (1428-1527) CUØNG TAÙC DUÏNG CUÛA NOÙ TRONG COÂNG CUOÄC PHOØNG CHOÁNG THAM NHUÕNG Traàn Ñình Ba* Khaùi löôïc veà thöïc traïng tham nhuõng thôøi Leâ sô Teä naïn tham nhuõng ñöôïc xem laø quoác naïn cuûa baát kyø vöông trieàu, theå cheá chính trò naøo. Heä luïy cuûa noù aûnh höôûng tröïc tieáp tôùi söï thònh suy cuûa trieàu ñaïi maø noù can döï. Bôûi vaäy, trieàu ñaïi naøo cuõng tìm moïi phöông caùch, bieän phaùp ñeå phoøng, choáng hoøng loaïi tröø vaán naïn naøy ra khoûi xaõ hoäi. Nhaø Leâ sô (1428-1527) duø laø trieàu ñaïi phaùt trieån, ñaït ñöôïc nhieàu thaønh töïu khaùc nhau veà caùc maët kinh teá, vaên hoùa, giaùo duïc, luaät phaùp… nhöng teä tham oâ, hoái loä vaãn hieän dieän ôû nhieàu hình thöùc, bieán töôùng khaùc nhau trong suoát 100 naêm toàn taïi. Ngay töø naêm ñaàu tieân thaønh laäp vöông trieàu, vua Leâ Thaùi Toå ñaõ raên ñe quan laïi trong vieäc keâ khai taøi saûn cuûa nguïy quan: “Neáu ai giaáu gieám, hoaëc chieám cuûa coâng laøm cuûa tö, bieán khoâng laøm coù thì xöû toäi ñoà hoaëc löu, bieám chöùc hoaëc baõi chöùc”.(1) Caùc vua ñôøi sau ñeàu coù vaên baûn neâu leân hieän traïng tham nhuõng, nhö vua Leâ Hieán Toâng naêm Maäu Ngoï (1498) töøng cheâ traùch nhöõng ngöôøi laøm chöùc thuû lónh raèng: “Nay nhöõng ngöôøi ôû chöùc aáy, khoâng bieát thaáy ngöôøi hay thì lo theo kòp, laïi ñi baét chöôùc keû dôû, dung tuùng che giaáu cho nhau, laâu ngaøy quen neát. Thaäm chí huøa nhau laøm troø nhô nhuoác, maët daøy nònh bôï, quyø goái chui luoàn, nuoâi chöùa loøng gian, gaây moái teä haïi, khoâng sao keå xieát”.(2) Ñeán nhö vua Leâ Töông Döïc, trong Trò bình baûo phaïm (Khuoân pheùp quyù baùu veà vieäc trò bình) coù vieát veà naïn tham nhuõng thôøi tieàn quaân Leâ Uy Muïc khi cho raèng vua tin duøng boïn baát löông, môû roäng ñöôøng hoái loä, tham oâ cho keû xaáu…(3) Qua Ñaïi Vieät söû kyù toaøn thö, chuùng toâi thoáng keâ sô boä ñöôïc soá löôïng vaên baûn vua Leâ ñeà caäp ñeán caùc lónh vöïc coù tham nhuõng thôøi gian 1428-1527 nhö sau: Vaên baûn cuûa vua Leâ ñeà caäp ñeán caùc lónh vöïc tham nhuõng thôøi gian 1428- 1527 qua Ñaïi Vieät söû kyù toaøn thö Lónh vöïc Lónh vöïc khaùc Vaên hoùa Boå duïng Kinh teá Tö phaùp Quaân ñoäi (ngoaïi giao, Giaùo duïc quan chöùc Vaên baûn xaây döïng…) Soá löôïng vaên baûn 7 1 14 9 10 2 Thoáng keâ treân cho thaáy tham nhuõng hieän dieän ôû haàu khaép caùc lónh vöïc thôøi Leâ sô. Töø ghi cheùp cuûa Ñaïi Vieät söû kyù toaøn thö, coù tham chieáu caùc boä söû thôøi Nguyeãn: Khaâm ñònh Vieät söû thoâng giaùm cöông muïc vaø Vieät söû cöông muïc * Tröôøng Trung caáp Phöông Nam, Thaønh phoá Hoà Chí Minh.
  2. 40 Taïp chí Nghieân cöùu vaø Phaùt trieån, soá 9 (126) . 2015 tieát yeáu, giuùp xaây döïng ñöôïc soá lieäu ñaùng tin caäy veà nhöõng vuï tham nhuõng thôøi Leâ sô. Phaàn söû cuûa trieàu ñaïi naøy ñöôïc Ngoâ Só Lieân vaø caùc söû quan nhaø Leâ laø nhöõng ngöôøi tröïc tieáp coù maët trong trieàu ñình nhaø Leâ hoaëc chí ít cuõng soáng gaàn nhaát vôùi thôøi naøy vieát, neân nhöõng vuï vieäc lieân quan tôùi tham nhuõng, hoái loä coù aûnh höôûng lôùn ñöôïc hoï ghi laïi. Xeùt trong 100 naêm toàn taïi cuûa nhaø Leâ sô, ñaõ thoáng keâ ñöôïc khoaûng 30 vuï vieäc lôùn nhoû lieân quan tôùi tham nhuõng, hoái loä cuûa quan laïi, toân thaát nhaø Leâ sô. Xeáp theo tieán trình thôøi gian, 30 vuï aùn hay vieäc lieân quan ñeán tham nhuõng, hoái loä thuoäc veà 40 naêm ñaàu thôøi Leâ sô. Trong ñoù thôøi trò vì cuûa vua Leâ Thaùi Toå (1428-1433) khoâng ghi nhaän coù vuï tham nhuõng naøo. Soá löôïng nhöõng vuï, vieäc tham nhuõng taäp trung trong thôøi trò vì cuûa caùc vò vua keá nhieäm. Thôøi vua Leâ Thaùi Toâng (1433-1442) coù 11 vuï, vieäc; thôøi vua Leâ Nhaân Toâng (1442- 1459) coù 8 vuï, vieäc vaø 8 naêm ñaàu (1460-1468) thôøi vua Leâ Thaùnh Toâng coù 10 vuï, vieäc lieân quan. Caù bieät nhö naêm Maäu Thìn (1448) thôøi vua Leâ Nhaân Toâng coù tôùi 6/8 vuï, vieäc tham nhuõng vaø naêm Ñinh Hôïi (1467) thôøi vua Leâ Thaùnh Toâng coù 8/10 vuï, vieäc lieân quan ñeán tham nhuõng. Vuï aùn tham nhuõng cuoái cuøng ñöôïc söû cheùp trong 40 naêm ñaàu thôøi Leâ sô laø vuï aùn cuûa noäi quan Phan Toâng Trinh cuøng ñoàng boïn xaûy ra thaùng 11 naêm Maäu Tyù (1468) thôøi vua Leâ Thaùnh Toâng. Trong khoaûng 30 vuï tham nhuõng, hoái loä ñöôïc söû cuõ ghi cheùp laïi, thì chuû yeáu laø nhöõng vuï xaûy ra vôùi quan laïi trong trieàu. ÔÛ caáp ñòa phöông ñöôïc ghi cheùp ít hôn nhöng khoâng phaûi laø khoâng coù. Ñieån hình laø söï kieän naêm AÁt Maõo (1435), vua Leâ Thaùi Toâng cho ngöôøi ñi khaép caû nöôùc bí maät ñieàu tra, baét vaø xeùt hoûi tôùi 53 keû tham quan oâ laïi bao goàm nhöõng Tuyeân phuû, Chuyeån vaän, Tuaàn saùt caùc loä, traán, huyeän.(4) Ñaây laø tröôøng hôïp ghi nhaän nhieàu quan vieân tham nhuõng nhaát thôøi Leâ sô bò baét vaø xeùt xöû. Gaàn 60 naêm cuoái nhaø Leâ sô töø nieân hieäu Hoàng Ñöùc (1470-1497) cuûa vua Leâ Thaùnh Toâng cho ñeán thôøi vua Leâ Cung Hoaøng (1522-1527), chính söû khoâng ghi roõ soá vuï, vieäc tham nhuõng, nhöng chaéc chaén tình traïng tham nhuõng ñaõ gia taêng vaø tính chaát ngaøy caøng traàm troïng. Bôûi, vôùi moät Leâ Uy Muïc duøng ngoaïi thích taïo ñieàu kieän cho nhöõng keû baát taøi nhö Thöøa Nghieäp voán laø keû chaên traâu maø coi phuû Toân nhaân, Töû Moâ laøm ngheà baùn caù laïi troâng quaân Tuùc veä… Moät Leâ Töông Döïc chæ thích chôi bôøi xa xæ, boøn ruùt söùc löïc, tieàn taøi cuûa daân xaây ñieän traêm noùc, Cöûu truøng ñaøi…(5) Vua Leâ Chieâu Toâng (1516-1522) vaø Leâ Cung Hoaøng taøi naêng haïn cheá, khoâng coù thöïc quyeàn trò nöôùc,(6) chaéc chaén tham nhuõng, hoái loä caøng coù cô hoäi ñeå phaùt trieån nhieàu hôn khi maø treân khoâng ngay, döôùi aét chaúng thaúng. Ngay nhö vua Leâ Hieán Toâng noái nghieäp vua Leâ Thaùnh Toâng trò nöôùc cuõng ñöôïc xem laø saùng suoát theá, coøn phaûi toû ra lo laéng vôùi naïn tham nhuõng ôû thôøi trò vì cuûa mình thì laáy gì laøm hy voïng söï coâng baèng, thanh saïch ôû nhöõng vò vua ñöùc keùm, taøi heøn veà sau. Vieäc 60 naêm sau cuûa nhaø Leâ sô khoâng coù nhieàu vuï, vieäc tham oâ, hoái loä ñöôïc ghi laïi, laø bôûi vaán naïn hoái loä, tham oâ, teä “bieám coâng vi tö”, thaäm chí laø vieäc cöôùp ñoaït taøi saûn daân ñen moät caùch traéng trôïn ñaõ trôû neân phoå bieán trong choán quan tröôøng vaø ngoaøi nhaân gian. Nhö thôøi Leâ Uy Muïc, vua thì baïo ngöôïc, gieát haïi toân thaát, öa duøng hoï ngoaïi. Ñeán ngay caû quan laïi coøn phaûi lo sôï, “traùnh voi
  3. Taïp chí Nghieân cöùu vaø Phaùt trieån, soá 9 (126) . 2015 41 chaúng xaáu maët naøo” khi boïn thaân thích, baø con cuûa vua ngang nhieân ñaùnh daáu, cöôùp ñoaït baát cöù ñoà laï, vaät quyù gì cuûa daân maø chuùng thích:(7) Lam Sôn ñaát nöôùc toå toâng, Chaúng coøn coi ñeán tin duøng ngoaïi thaân. ....... Nhöõng maøng ñaém saéc chôi bôøi, Yeâu daáu Phuø Chaån nhöõng ngöôøi taø gian.(8) Ñaùnh giaù veà “phong ñoä só phu” thôøi Leâ sô maø Leâ Quyù Ñoân goïi laø Tieàn Leâ, qua ñoù theå hieän moät phaàn hieän traïng xaõ hoäi, oâng cho raèng: “Töø naêm Ñoan Khaùnh(9) trôû veà sau, lôøi baøn luaän saùng suoát baüng ñi, thoùi caàu caïnh moãi ngaøy moät thònh, ngöôøi coù chöùc vò ít giöõ ñöôïc phong ñoä thanh lieâm nhuùn nhöôøng, trong trieàu ñình khoâng nghe coù lôøi can giaùn, gaëp coù vieäc thì ruït reø caåu thaû, thaáy luùc nguy thì baùn nöôùc ñeå toaøn thaân, daàu ngöôøi goïi laø baäc danh Nho, cuõng ñeàu yeân taâm nhaän suûng vinh phi nghóa, roài naøo thô ca naøo trao ñoåi, khoe khoang taùn tuïng laãn nhau, taäp tuïc só phu thoái naùt ñeán theá laø cuøng, teä haïi bieán ñoåi laàn naøy khoâng theå naøo noùi cho xieát ñöôïc”.(10) Ñieàu ñoù haún ñuùng vôùi caâu “Tieán duøng keû saøi lang, ñua môû roäng ñöôøng hoái loä”(11) trong saùch Hoàng Thuaän trung höng kyù cuûa Nguyeãn Duïc khi vieát veà thôøi Leâ Uy Muïc. Töø hieän traïng tham nhuõng treân, caùc vua nhaø Leâ sô xem ñaây laø moái nguy gaây neân söï baát oån xaõ hoäi caàn phaûi tröø boû. Thaäm chí, vua Leâ Hieán Toâng khi nhìn nhaän veà tham nhuõng, ñaõ than thôû trong saéc chæ göûi quan vieân naêm Kyû Muøi (1499) raèng “Vieäc quaân, vieäc nöôùc hoûng naùt khoâng luùc naøo nghieâm troïng baèng luùc naøy”.(12) Dieät tröø tham nhuõng, ñaõ trôû thaønh moät nhieäm vuï mang tính caáp baùch. Töø thôøi vua Leâ Thaùi Toå cho ñeán ñôøi vua Leâ Cung Hoaøng, nhaø Leâ sô ñaõ thöïc thi nhieàu bieän phaùp khaùc nhau ñeå phoøng, choáng, xöû lyù naïn tham nhuõng. Ñieàu ñoù ñöôïc theå hieän trong quy ñònh veà luaät leä, ñieån cheá thaønh vaên; trong vieäc xaùc ñònh nhieäm vuï, quyeàn löïc cuûa caùc cô quan, quan chöùc giaùm saùt quan laïi; ôû chính saùch tuyeån choïn quan laïi (leä tieán cöû, leä baûo cöû, quy ñònh vieäc choïn nhaân taøi qua thi cöû); chính saùch quan cheá (boá trí saép xeáp quan laïi, leä khaûo khoùa quan laïi)… Trong phaïm vi baøi vieát naøy, chuùng toâi ñeà caäp tôùi chính saùch thöôûng phaït cuûa nhaø Leâ sô cuøng hieäu quaû cuûa noù trong vieäc phoøng, choáng vaø xöû lyù tham nhuõng. Chính saùch neâu göông, khen thöôûng, khuyeán khích ngöôøi lieâm khieát, trong saïch Trong chính saùch trò nöôùc cuûa nhaø Leâ sô noùi rieâng vaø cuûa caùc trieàu ñaïi phong kieán Vieät Nam noùi chung, chính saùch duøng ngöôøi raát quan troïng. Vieäc troïng ngöôøi hieàn, boû keû aùc, tin duøng ngöôøi quaân töû, xa rôøi keû tieåu nhaân, khen ngöôøi coù coâng, phaït keû coù toäi laø ñieàu ñaùng laøm vaø ñaõ ñöôïc thöïc hieän. Vua Leâ Thaùnh Toâng töøng duï raèng: “Ta nghe Tö Maõ Quang coù noùi: ‘Ngöôøi quaân töû laø coäi goác ñeå tieán leân trò bình, keû tieåu nhaân laø theàm baäc ñeå ñi ñeán hoïa loaïn’. Ta vaø caùc ngöôi ñaõ theà vôùi trôøi ñaát duøng ngöôøi quaân töû, boû keû tieåu nhaân, ngaøy ñeâm chaêm chaém khoâng lôi, caùc ngöôi chôù coù queân ñaáy”.(13) Trong hoaït ñoäng choáng tham nhuõng cuûa nhaø Leâ sô, nhaø nöôùc traân troïng, ñeà cao nhöõng quan laïi coù ñöôïc “löông tính” lieâm khieát, trong saïch. Quan nieäm
  4. 42 Taïp chí Nghieân cöùu vaø Phaùt trieån, soá 9 (126) . 2015 cuûa giôùi Nho hoïc, ngöôøi laøm quan phaûi hoäi tuï ñuû ba ñieàu: “Caùi chính pheùp keû ñöông laøm quan thì laø ba ñieàu sau naày: Moät laø thanh lieâm (trong saïch, khoâng haø laïm cuûa coâng…), hai laø caån thaän (laø giöõ pheùp cho nhaët), ba laø sieâng naêng (vieäc boån phaän mình). Keû bieát ñaëng ba ñieàu aáy thì môùi bieát caùi pheùp giöõ mình cho ñöôïc ra maø trò ngöôøi”.(14) Phaåm chaát ñöôïc ñaët leân haøng ñaàu cuûa keû laøm quan chính laø ñöùc thanh lieâm, kieäm öôùc ñeå khi laøm keû chaêm daân giöõ ñöôïc söï coâng baèng. Bôûi theá vôùi nhöõng vò quan thanh lieâm, trieàu ñình ñaõ thöïc hieän chính saùch neâu göông saùng vaø khen thöôûng, thaêng chöùc ñeå khuyeán khích söï ngay thaúng tröôùc sau nhö moät cuûa hoï. Lieâm khieát cuõng laø moät trong nhöõng tieâu chí cuûa nhaø nöôùc trong vieäc saép xeáp, choïn löïa quan chöùc, khaûo haïch, thi cöû… Bieän phaùp treân ngay töø thôøi nhaø Traàn, caùc vua Traàn ñaõ thöïc hieän ñoái vôùi nhieàu quan laïi lieâm khieát. Thôøi vua Traàn Minh Toâng (1314-1329), coù quan Traàn Thì Kieán khi laøm An phuû söù Thieân Tröôøng, töøng moùc hoïng traû laïi coã cho ngöôøi bieáu maâm coã vì coù yù nhôø vaû oâng. Ghi nhaän söï lieâm khieát ñoù, vua cho oâng laøm Kieåm phaùp quan vaø Ñaïi An phuû Kinh sö, laïi thaêng leân laøm Nhaäp noäi haønh khieån giaùn nghò ñaïi phu. Ñoàng thôøi vua ban cho caùi hoát khaéc baøi minh khen söï cöông tröïc cuûa oâng cao nhö nuùi Thaùi Sôn, vöõng nhö hoát ngaø laøm töø söøng traõi.(15) Hay nhö “Löôõng quoác traïng nguyeân” Maïc Ñónh Chi laø ngöôøi lieâm khieát, soáng thanh ñaïm baàn haøn, khoâng tô haøo cuûa caûi. OÂng ñöôïc vua Minh Toâng quyù troïng, ñeán ñôøi vua Traàn Hieán Toâng (1329-1341) ñöôïc caát nhaéc laøm Nhaäp noäi haønh khieån roài thaêng Taû Boäc xaï.(16) Noái tieáp vieäc laøm cuûa trieàu ñaïi tröôùc, nhaø Leâ sô cuõng thöïc hieän vieäc khen thöôûng, khuyeán khích ñoái vôùi nhöõng göông saùng veà söï lieâm khieát, trong saïch trong khi laøm quan, ñeå töø ñoù nhöõng quan vieân khaùc noi theo hoïc taäp hoaëc keû ñaõ hoaëc ñang phaïm toäi tham oâ, hoái loä laáy ñoù laøm hoå theïn maø döøng. Trong suoát 100 naêm toàn taïi cuûa nhaø Leâ sô, bieän phaùp naøy ñöôïc thöïc hieän coù söï thay ñoåi qua thôøi gian vôùi muïc ñích khen thöôûng ñuùng ngöôøi, ñuùng vieäc. ÔÛ ñaàu thôøi Leâ sô, khi xeùt coâng ñeå ban thöôûng cho quan laïi noùi chung, trieàu ñình giao troïng traùch xeùt ñònh cho quan ñöùng ñaàu caùc ñòa phöông, hoaëc ñöùng ñaàu caùc cô quan, toå chöùc chuyeân moân khaûo haïch quan laïi döôùi quyeàn. Ñieàu naøy ñöôïc ghi nhaän ôû thôøi vua Leâ Thaùi Toâng trò vì. Naêm Giaùp Daàn (1434), vua ñaët pheùp khaûo haïch coâng traïng caùc quan vaên voõ vôùi noäi dung: “Saéc sai caùc quan vaên voõ ñeàu phaûi do tröôûng quan maø mình tuøy thuoäc ñöùng ra saùt haïch; Quan vaên ôû huyeän, ôû loä, ôû traán thì do Haønh khieån baûn ñaïo saùt haïch; Töôùng hieäu vaø voõ bieàn ôû caùc traán thì do Toång quaûn baûn ñaïo saùt haïch; Caùc vieân thuoäc ôû saûnh, ôû vieän vaø ôû caùc cuïc thì do Thieáu baûo vaø Höõu baät saùt haïch; Caùc vieân thuoäc Taû, Höõu ban thì do AÙp nha vaø Noäi Maät Vieän saùt haïch; Taát caû ñeàu phaûi keâ khai thaønh baûn söï traïng veà neát toát vaø veà laàm loãi, chia laøm ba baäc, caàn ñöôïc roõ raøng, thoûa ñaùng, khoâng ñöôïc thieân leäch, tö vò”.(17) Vôùi quy ñònh treân, quan ñöùng ñaàu caùc ñòa phöông coù toaøn quyeàn trong vieäc khaûo xeùt coâng traïng cuõng nhö loãi laàm cuûa quan laïi do mình tröïc tieáp quaûn lyù. Ñieàu naøy coù söï thuaän lôïi laø ngöôøi ñöùng ñaàu bieát roõ, töôøng taän vieäc laøm cuûa quan laïi döôùi quyeàn neân vieäc saùt haïch seõ chuaån xaùc. Nhöng neáu giöõa ngöôøi ñöùng
  5. Taïp chí Nghieân cöùu vaø Phaùt trieån, soá 9 (126) . 2015 43 ra saùt haïch hoaëc ngöôøi ñöôïc saùt haïch thaân quen hay thuø gheùt nhau, thì luùc aáy, tính coâng minh cuûa vieäc saùt haïch seõ bò aûnh höôûng lôùn. Ñoù laø chöa tính tôùi tröôøng hôïp ngöôøi ñöôïc saùt haïch muoán ñöôïc xoùa loãi hay ñöôïc naâng coâng traïng, ñöôïc keát quaû saùt haïch toát maø daãn tôùi vieäc hoái loä quan ñöùng ñaàu ñeå thay ñoåi keát quaû coù lôïi cho baûn thaân. Ñoàng thôøi vieäc thi tieán só phaûi ñeán thôøi Leâ Thaùi Toâng môùi môû (1442), trong khi ñoäi nguõ quan laïi ñaàu thôøi Leâ sô chuû yeáu laø caùc coâng thaàn khai quoác, laïi naém chöùc vuï cao trong trieàu ñình. Phaàn lôùn trong soá hoï khoâng ñöôïc hoïc haønh chính thoáng, thaäm chí coù ngöôøi khoâng bieát chöõ neân daãn tôùi moät baát caäp laø “chuyeân laáy vieäc soå saùch, giaáy tôø vaø kieän tuïng ñeå xeùt thaønh tích cuûa caùc quan, boïn laïi thuoäc phaàn nhieàu chieàu hoùt quan treân, cho neân quan trong ngoaøi coù chöùc naøo khuyeát thì tieán cöû boå duøng”.(18) Vaäy laø trong vieäc xeùt coâng traïng cuûa quan laïi ñaàu thôøi Leâ sô vaãn ñeå tình caûm rieâng tö xen vaøo nhieàu, vaø tieâu chí xeùt duyeät chöa coù ñöôïc chuaån möïc. Söû saùch ghi nhaän söï kieän ngaøy 7 thaùng 7 naêm AÁt Maõo (1435), vua Leâ Thaùi Toâng baét vaø xeùt hoûi tham quan oâ laïi ôû caùc ñòa phöông goàm 53 ngöôøi, trong ñoù coù nhieàu ngöôøi ñöùng ñaàu nhö Tuyeân uùy, Toång quaûn, Tuaàn saùt cuûa caùc loä, traán, huyeän. Beân caïnh ñoù, vua cuõng leänh ban thöôûng cho caùc quan laøm vieäc laâu naêm, sieâng naêng, coù taøi vaø lieâm khieát vôùi quy ñònh cuï theå laø haïng nhaát ñöôïc thöôûng töôùc 1 tö vaø 5 quan tieàn, haïng nhì ñöôïc thöôûng töôùc 1 tö. Ñieåm ñaùng löu yù ôû ñaây, laø ñeå bieát ñöôïc quan laïi lieâm khieát hay tham oâ, sieâng naêng hay löôøi bieáng, vua ñaõ duøng bieän phaùp “sai ngöôøi ñi hoûi ngaàm khaép nöôùc”.(19) Cuøng vôùi vieäc saùt haïch coâng khai, nhaø vua ñaõ coù bieän phaùp maät tra thoâng qua caùc quan coâng sai, aùn saùt ñeå bieát ñöôïc vieäc hay dôû cuûa ñoäi nguõ quan vieân. Vieäc doø hoûi naøy chaéc chaén coù söï tham khaûo dö luaän xaõ hoäi trong nhaân daân ñeå bieát ñöôïc söï toát, xaáu cuûa quan laïi ñòa phöông. Bieän phaùp maät tra cuûa vua Leâ Thaùi Toâng laø moät bieän phaùp hay vaø ñöôïc ñôøi sau duy trì ñeå coù ñöôïc tính khaùch quan trong khaûo xeùt. Vua Leâ Thaùnh Toâng naêm Ñinh Hôïi (1467), cuõng sai Luïc boä, Luïc töï, Luïc khoa moãi cô quan choïn 2 vieân ñeå “sung vieäc ñi thaêm hoûi, ñieàu tra noãi ñau khoå cuûa daân vaø ñieàu hay dôû cuûa chính söï”.(20) Sau naøy, caùc vua noái ngoâi cuõng duøng bieän phaùp thöôûng chöùc töôùc ñeå khuyeán khích ngöôøi lieâm khieát, nhö thaùng 5 naêm Nhaâm Thìn (1472), vua Leâ Thaùnh Toâng “ra saéc chæ raèng nhöõng ñieån laïi naøo thanh lieâm, caàn maãn thì ñöôïc thaêng boå chöùc phoù nhò”.(21) Duø vaäy, quy cheá xeùt duyeät tuy coù söû duïng nhieàu bieän phaùp nhöng vaãn coù phaàn loûng leûo, chöa ñöôïc quy cuû, chaët cheõ. Do ñoù ñaàu thôøi Leâ sô duø ñaõ coù vieäc ñònh coâng ban thöôûng cho quan laïi maãn caùn, lieâm khieát nhöng chöa thaáy göông lieâm khieát ñaëc bieät naøo ñöôïc vinh danh, khen thöôûng. Ñaùng chuù yù coù tröôøng hôïp Ñoâ ñoác Leâ Löïu thôøi vua Leâ Nhaân Toâng khoâng tham cuûa, töø choái tieàn boång ñöôïc caáp vì thaáy daân chuùng khoán khoå quaãn baùch nhöng söû cuõng ghi laïi laø vua cho pheùp maø khoâng thaáy baát kyø haønh ñoäng bieåu döông naøo cho tinh thaàn ñaùng quyù aáy. (22) Töø thôøi vua Leâ Thaùnh Toâng trò vì ñaát nöôùc trôû veà sau, trieàu ñình nhaø Leâ sô ñaõ coù nhieàu haønh ñoäng cuï theå ñeå ñònh coâng, ban thöôûng cho nhöõng vò quan coù ñöôïc tính thanh lieâm, kieäm öôùc. Trong vieäc ñònh coâng, ban thöôûng ñeå khuyeán
  6. 44 Taïp chí Nghieân cöùu vaø Phaùt trieån, soá 9 (126) . 2015 khích nhöõng taám göông ngay thaúng, trung thöïc, khoâng hoái loä, tham oâ, nhaø Leâ sô coù söï minh ñònh giöõa coâng vaø toäi. Neáu coù coâng thì ñöôïc khen, coù toäi laø phaûi traùch phaït, xeùt xöû nghieâm minh. Ñieàu naøy ñöôïc bieåu hieän qua tröôøng hôïp cuûa Thaùi baûo Leâ Laêng. Leâ Laêng laø ngöôøi ñaõ cuøng vôùi Leâ Lieät, Nguyeãn Xí coù coâng dieät loaïn Leâ Nghi Daân vaø phoø giuùp Leâ Tö Thaønh leân ngoâi vua, töùc Leâ Thaùnh Toâng. Ghi nhaän coâng lao, oâng ñöôïc vua phong töø Nhaäp noäi kieåm hieäu bình chöông quaân quoác troïng söï AÙ thöôïng haàu leân laøm Thaùi baûo, laø ñaïi thaàn trong trieàu. Vua Leâ Thaùnh Toâng “sai Chaùnh chöôûng Nguyeãn Loãi ñem baïc vaøng ñeán thöôûng cho Leâ Laêng vaø duï raèng: ‘Ngöôi neân thaän troïng töø ñaàu ñeán cuoái, phaûi thanh lieâm coâng baèng’”. Nhöng traûi qua quaù trình laøm vieäc, thaáy söï thieân tö cuûa vò ñaïi thaàn naøy, neân thaùng 10 naêm Taân Tî (1461) nhaø vua ñaõ coù duï ñeå chaán chænh raèng: “Tính khí cuûa ngöôi cöùng raén quaù, ngoaøi maët thì nghieâm khaéc maø trong loøng thì yeáu meàm. Vì theá, ngöôøi naøo mình khoâng baèng loøng thì ñaåy xuoáng ñaát ñen, ngöôøi naøo chieàu yù mình thì naâng niu treân goái”.(23) Ñeán naêm Nhaâm Ngoï (1462), khi Leâ Laêng ñaõ laø Thaùi uùy, khoâng nhôù nhöõng bieät ñaõi cuûa trieàu ñình maø laïi ngaàm möu phaûn, vua xöû toäi cheát. Ñoái vôùi nhöõng quan laïi coù söï thanh khieát trong caû ñôøi laøm quan, vua nhaø Leâ ñaëc bieät coù chính saùch töôûng thöôûng xöùng ñaùng vôùi phaåm chaát hoï coù. Tieâu bieåu trong thôøi trò vì cuûa vua Leâ Thaùnh Toâng vaø cuõng laø cuûa caû thôøi Leâ sô coù taám göông lieâm khieát ñöôïc ngöôøi ñöông thôøi vaø haäu theá bieát ñeán laø Tieán só Vuõ Tuï (1476 - ?). Haàu heát nhöõng saùch veà göông saùng thôøi xöa ñeàu coù söï hieän dieän cuûa oâng vôùi tieát thaùo trong saïch hieám coù. Trong Nam quoác vó nhaân truyeän, nhaân caùch cuûa Vuõ Tuï ñöôïc nhaän xeùt laø “Tính oâng ngay thaúng, thanh lieâm, khoâng bao giôø oâng aên tieàn cuûa ai”.(24) Coøn vua Töï Ñöùc khi vieát boä Ngöï cheá Vieät söû toång vònh, ñaõ traân troïng ñaët oâng vaøo muïc Vaên thaàn vaø coù thô ca ngôïi raèng: Khöôùc quyeán dieâu ñoàng moä daï caâm, Thaàn taâm nhö thuûy dò quaân taâm. Gia voâ thieäm thaïch di nhieân laïc, Lieâm tieát quan thöôøng hôïp söùc khaâm. Taïm dòch: Vaøng luïa ban ñeâm cuõng khöôùc töø, Traéng trong nhö nöôùc khaùc loøng vua. Nhaø tuy khoâng cuûa vui vöøa thích, Lieâm tieát ñeo ñai chaúng laï ö? (25) Giöõa luùc nhieàu ñoàng lieâu aên hoái loä, thì gia caûnh cuûa Vuõ Tuï “trong nhaø gaïo khoâng coù ñeå tröõ moät gaùnh moät hoäc maø vui veû töï nhieân. Neáp nhaø thanh baïch, ngöôøi thôøi baáy giôø raát kính moä oâng”.(26) Vua Leâ Thaùnh Toâng töøng sai ngöôøi ñöa luïa bieáu caùc quan ñeå thöû loøng hoï. Ña phaàn caùc quan khaùc ñeàu nhaän laøm cuûa rieâng, chæ coù mình oâng duø ñöôïc naøi næ bao nhieâu laàn vaãn cöï tuyeät vôùi caâu noùi noåi tieáng cho tieát thaùo trong saïch khoâng tì veát: “Ngöôøi ñôøi ñeàu ñuïc caû thì moät mình ta cöù trong, haù vì lôøi noùi kheùo cuûa anh maø ta laïi thay ñoåi tieát thaùo hay
  7. Taïp chí Nghieân cöùu vaø Phaùt trieån, soá 9 (126) . 2015 45 sao?”.(27) Tröôøng hôïp cuûa oâng cuõng gioáng nhö Traïng nguyeân Maïc Ñónh Chi ñöôïc vua Minh Toâng cho ngöôøi ñang ñeâm bí maät ñem 10 quan tieàn boû vaøo nhaø maø khoâng tô haøo, laïi ñem ñeán baåm vua. Ñaùnh giaù cao nhaân phaåm cuûa oâng, vua Leâ Thaùnh Toâng ñaõ coù moät bieän phaùp khen thöôûng xöa nay hieám khi ban cho Vuõ Tuï hai chöõ “lieâm tieát”. Hai chöõ ban khen aáy ñöôïc ñính vaøo coå aùo, ñeå khi vaøo chaàu “bieåu döông tính thanh lieâm, cuõng laø laøm göông cho nhöõng keû khaùc”.(28) Sau naøy, duø ñöôïc laøm tôùi chöùc Taû Thò lang Boä Hình, nhöng Vuõ Tuï vaãn giöõ ñöôïc ñöùc tính toát ñeïp cuûa moät vò quan chaêm daân. Nieân hieäu Hoàng Ñöùc (1470-1497) cuûa vua Leâ Thaùnh Toâng, coøn ghi nhaän tröôøng hôïp Tri phuû hoï Nguyeãn (OÂ Chaâu caän luïc cho raèng coù theå teân laø Nguyeãn Ñöùc Hueä) do xuaát thaân laø hoïc sinh tröôøng Quoác Töû Giaùm, ñöôïc boå laøm Tri huyeän, noåi tieáng laøm quan thanh lieâm neân ñöôïc vua thaêng leân Tri phuû phuû Thaêng Hoa,(29) sau ñoåi boå Tri phuû phuû Hoaøi Nhôn.(30) Naêm Taân Maõo (1471), vua Leâ Thaùnh Toâng tieán ñaùnh Chieâm Thaønh, haï ñöôïc thaønh Chaø Baøn, baét chuùa Chieâm laø Traø Toaøn. Khi vaøo thaønh, ña phaàn töôùng só tranh nhau cöôùp laáy cuûa caûi laøm cuûa rieâng. Nhöng rieâng Nguyeãn Quaän, ngöôøi xaõ An Thô, huyeän Haûi Laêng laïi khoâng tô haøo vaät chaát, chæ laáy moät caây côø lôùn giöông leân bieåu thò cho chieán thaéng cuûa quaân Ñaïi Vieät. Vua Leâ Thaùnh Toâng thaáy oâng coù tieát thaùo thanh cao neân sau khi “ca khuùc khaûi hoaøn”, vua xeùt coâng traïng cho laøm Quaûn veä Thanh Hoa,(31) sau thaêng ñeán Ñoâ Toång binh söù ñaïo Quaûng Nam.(32) Qua nhöõng tröôøng hôïp bình xeùt, thaêng thöôûng bôûi söï trong saïch, lieâm khieát cho caùc quan vieân cuûa vua Leâ Thaùnh Toâng, vua khoâng phaân bieät vò trí cuûa quan laïi sang heøn, cao thaáp, mieãn ñoù laø ngöôøi giöõ ñöôïc phaåm chaát toát ñeïp. Duø laø quan laïi ôû caáp trung öông hay ñòa phöông, trong hoaøn caûnh chieán traän hay thôøi bình, vò vua thöù tö cuûa nhaø Leâ sô ñeàu ñeå yù tôùi nhöõng taám göông saùng. Phaåm chaát ñaàu tieân, quan troïng nhaát ñeå ñaùnh giaù laø lieâm khieát ñeå coù ñöôïc söï khen thöôûng xöùng ñaùng nhaèm khuyeán khích hoï. Khoâng chæ tröïc tieáp phaùt hieän nhöõng quan vieân trong saïch trong trieàu, ngoaøi traán ñeå töø ñoù ban thöôûng, nhaø Leâ sô coøn coù haønh ñoäng saâu saùt hôn ñeå khoâng boû soùt nhöõng taám göông saùng veà nhaân phaåm. Thaùng 3 naêm Maäu Ngoï (1498), vua Leâ Hieán Toâng vöøa môùi leân ngoâi chöa laâu ñaõ sai söù ñi khaép boán phöông ñeå truy xeùt nhieàu ñoái töôïng khaùc nhau nhö ngöôøi ngheøo, giaø yeáu trong quaân nguõ, ngöôøi chòu thueá khoùa, phuïc dòch, ngöôøi bò oan khuaát… ñeå coù haønh ñoäng phuø hôïp. Ñaëc bieät, vua thaáy roõ taàm quan troïng cuûa phaåm chaát thanh lieâm, kieäm öôùc ñoái vôùi nhöõng ngöôøi laøm quan, neân sai söù tìm “khen thöôûng ngöôøi coù coâng, bieåu döông ngöôøi tieát nghóa, caát nhaéc ngöôøi lieâm khieát, tieán cöû baäc hieàn taøi. Trong kinh, ngoaøi traán raát vui möøng”.(33) Vôùi bieän phaùp naøy, ngöôøi taøi naêng, lieâm khieát ít bò boû soùt, caøng theâm coù yù chí phaán ñaáu. Khoâng chæ nhö vua Leâ Thaùi Toâng cho ngöôøi ñi maät tra hay vua Leâ Hieán Toâng sai söù ñi tìm ñeå bieát ñöôïc ai lieâm khieát maø ban thöôûng, caát nhaéc, ai tham oâ, hoái loä maø ra hình phaït, nhaø Leâ sô coøn coù moät bieän phaùp ñaùng quyù, xem nhö söï öu ñaõi bieät leä ñoái vôùi ngöôøi lieâm khieát, ñoù laø coù loaïi tieàn quyù boång lieâm khieát (tieàn döôõng lieâm) ñeå vöøa laø giuùp ñôõ veà vaät chaát, vöøa giuùp hoï nuoâi giöõ ñöùc tính
  8. 46 Taïp chí Nghieân cöùu vaø Phaùt trieån, soá 9 (126) . 2015 thanh lieâm cuûa baûn thaân. Naêm Maäu Ngoï (1498), “laáy Döông Tröïc Nguyeân laøm Laïi khoa ñoâ caáp söï trung, laïi öu ñaõi cho theâm tieàn quyù boång lieâm khieát”.(34) Loaïi tieàn khoâng phaûi ai cuõng ñöôïc höôûng naøy ñaõ toû roõ taùc duïng cuûa noù. Döông Tröïc Nguyeân ñaõ “ñaøn haëc, traán aùp boïn cöôøng haøo, nhöõng keû coù quyeàn theá cuõng phaûi chuøn tay”. Ñeán naêm Canh Thaân (1500) nhôø tính cöông nghò, lieâm khieát, oâng ñöôïc thaêng laøm Ñoâ ñình uùy, sang thôøi vua Leâ Töông Döïc, naêm Nhaâm Thaân (1512), oâng ñöôïc tin caån giao laøm Ñoâ ngöï söû trong Ngöï Söû Ñaøi, moät vò trí caàn ngöôøi “trô nhö ñaù, vöõng nhö ñoàng” khoâng bò lay chuyeån bôûi lôïi loäc, quyeàn theá. Cuoái thôøi Leâ sô, duø trong ñoäi nguõ quan laïi hình thaønh nhieàu nhoùm lôïi ích tranh chaáp quyeàn löïc vôùi nhau, nhöng khoâng vì theá maø nhöõng taám göông lieâm khieát vaéng boùng. Thôøi vua Leâ Töông Döïc, Laïi Boä Taû Thò lang Löông Ñaéc Baèng ñöôïc ngöôøi ñôøi bieát tôùi khoâng chæ qua 14 keá saùch trò bình hay laø thaày cuûa Traïng Trình Nguyeãn Bænh Khieâm. OÂng duø laø troïng thaàn trong trieàu maø soáng trong saïch, baàn haøn. Theá neân sau khi Löông Ñaéc Baèng maát, con oâng laø Löông Höõu Khaùnh vì aên khoûe, nhöng gia caûnh ngheøo, ñaõ phaûi taâm söï vôùi meï raèng: “Cha toâi khi xöa laøm quan thanh lieâm, ñeán noãi con chaùu khoâng ñuû côm chaùo maø aên, vaäy meï cho toâi ñi nôi khaùc, tuøy ñöôøng kieám aên, keûo ñeå phieàn ñeán buïng meï”.(35) Thôøi vua Leâ Chieâu Toâng (1516-1522), coù Höõu Thò lang Boä Laïi Ngoâ Tuaán Kieät, duø ñöùng haøng thöù hai trong cô quan chuyeân traùch vieäc xeùt tuyeån, boå duïng quan laïi, nhöng oâng giöõ ñöôïc nhaân phaåm cao ñeïp “thanh lieâm, thaúng thaén, cöùng raén, trong saïch, thöôøng maëc aùo raùch, aên côm haåm, choã ôû che baèng coû lau”.(36) Nhaø vua thaáy oâng soáng kham khoå, baàn haøn, khoâng aên cuûa ñuùt bao giôø neân ban thöôûng cho tieàn gaïo döôõng lieâm. Tuaán Kieät nhaän tieàn döôõng lieâm nhöng chæ laáy ñuû duøng, coøn thöøa bao nhieâu laïi daâng noäp vaøo kho. Ñoù laø moät ñieån hình tieâu bieåu cuûa ñöùc thanh lieâm giöõa luùc xaõ hoäi nhaø Leâ ñang ôû buoåi maït kyø, ña phaàn quan laïi lo vun veùn lôïi ích cho baûn thaân. Nhö vaäy, trong vieäc ghi nhaän phaåm chaát, coâng lao cuûa nhöõng ngöôøi lieâm khieát, trong saïch, caùc vua nhaø Leâ sô ñaõ coù nhieàu chính saùch, bieän phaùp khaùc nhau nhaèm phaùt hieän nhöõng nhaân toá ñieån hình. Qua nhöõng bieän phaùp ñaõ ñöôïc thöïc hieän, chöùng toû söï quan taâm cuûa nhaø nöôùc ñeán caùc göông lieâm khieát, khoâng phaân bieät caáp baäc, chöùc vuï maø hoï naém giöõ, khoâng phaân bieät quan trong trieàu hay ôû ñòa phöông. Ñieàu ñoù cho thaáy vai troø cuûa göông lieâm khieát raát quan troïng trong vieäc nuoâi döôõng pheùp laøm quan trong saïch cuûa nhaø Leâ sô. Nhôø nhöõng bieän phaùp heát söùc thieát thöïc nhö bình xeùt coâng traïng, thöû loøng ngöôøi, sai söù ñi tìm hieåu, ban tieàn döôõng lieâm, caát nhaéc chöùc vuï… ñaõ goùp phaàn vöøa ghi nhaän nhöõng taám göông tieâu bieåu, khuyeán khích hoï giöõ ñöôïc phaåm chaát ñaùng quyù maø taän taâm vôùi coâng vieäc, ñoàng thôøi ñeå nhöõng quan vieân khaùc qua ñoù soi laïi baûn thaân mình maø coá gaéng hôn nöõa. Chính saùch khen thöôûng, khuyeán khích caù nhaân, toå chöùc choáng, vaïch toäi tham nhuõng vaø raên ñe, tröøng phaït keû phaïm toäi tham nhuõng Ñeå taêng cöôøng hieäu quaû phoøng, choáng vaø xöû lyù tham nhuõng, song haønh vôùi bieän phaùp khen thöôûng thích ñaùng cho nhöõng taám göông thanh lieâm, trong saïch, nhaø Leâ sô coøn thöïc hieän chính saùch khen thöôûng, khuyeán khích nhöõng caù nhaân, toå chöùc ñaõ coù coâng phoøng choáng, vaïch toäi tham nhuõng. Vua Leâ Hieán Toâng
  9. Taïp chí Nghieân cöùu vaø Phaùt trieån, soá 9 (126) . 2015 47 töøng chæ roõ: “Tröøng trò keû tham oâ, lôøi daïy raát roõ raøng; khen thöôûng ngöôøi lieâm caàn, ñieån chöông ñaõ ñaày ñuû. Chaêm chaém roi voït raên ñe, ngaên ngöøa tö thoâng ñuùt loùt”.(37) YÙ aáy, trong lôøi taâu cuûa Ñoâ ngöï söû Quaùch Höõu Nghieâm cuõng coù baøy toû: “Thöôûng ñuùng coâng thì ngöôøi ngöôøi ñeàu ñöôïc khuyeán khích, phaït ñuùng toäi thì ai ai cuõng laáy ñoù laøm ñieàu raên ñe”.(38) Nhöõng cô quan, toå chöùc thöôøng xuyeân nhaän söï raên ñe phaûi laøm ñuùng chöùc traùch trong coâng taùc phoøng, choáng vaø xöû lyù tham nhuõng, hoái loä laø Laïi Boä - cô quan chuyeân traùch tuyeån boå quan laïi, Ngöï Söû Ñaøi - cô quan giaùm saùt, ñaøn haëc quan laïi phaïm toäi, Hình Boä - cô quan chuyeân traùch xöû aùn tham oâ, hoái loä… Haàu heát caùc vua nhaø Leâ sô ñeàu coù nhöõng chæ, duï nhaéc nhôû caùc toå chöùc chuyeân traùch caùc lónh vöïc treân laøm ñuùng chöùc phaän. Ví nhö lónh vöïc hình aùn: “Caùc quan xeùt xöû phaûi giöõ pheùp coâng baèng, khoâng ñöôïc nhaän ñuùt loùt maø laøm sai, ñeå coù ngöôøi bò oan uoång” (Leänh chæ cuûa vua Leâ Thaùi Toâng naêm Giaùp Daàn 1434);(39) “Pheùp khaûo khoùa ñaõ coù leä saün, coát ñeå phaân bieät ngöôøi hay dôû, toû vieäc khuyeân raên. Nay Laïi Boä vaø quan caùc nha moân trong ngoaøi, neân theo ñuùng leä maø laøm ñeå khuyeán khích moïi ngöôøi. Neáu daùm nhu nhô boû pheùp nhö tröôùc kia, thì khoa phuï traùch xeùt neâu leân, theo luaät maø trò toäi” (Saéc chæ cuûa vua Leâ Thaùnh Toâng naêm Canh Tyù 1480).(40) Ñoái vôùi ñoäi nguõ quan laïi noùi chung, nhaø nöôùc raát chuù yù tôùi phaåm chaát cuûa ñoäi nguõ löng ñai tay hoát phuïng söï trieàu ñình. Do ñoù thöôøng xuyeân khuyeân raên, nhaéc nhôû hoï veà ñaïo cuûa ngöôøi laøm quan, nhö tôø chieáu naêm Bính Tyù (1456) cuûa vua Leâ Nhaân Toâng göûi ñoäi nguõ quan laïi coù ñoaïn: “Ngöôøi laøm toâi phaûi giöõ troïn chöùc vuï. Ñaïi thaàn thì giuùp vua, ñieàu hoøa xoay chuyeån trôøi ñaát, tieán cöû ngöôøi hieàn, gaït boû nhöõng keû khoâng toát ñeå möu tính cho vieäc chính trò ñöôïc hay. Ngöôøi cai quaûn quaân ñoäi thì voã veà thöông yeâu binh só, luyeän taäp voõ ngheä, khoâng neân baét quaân lính laøm vieäc rieâng cho mình vaø xaâm phaïm xaø xeûo cuûa coâng. Caùc Haønh khieån ôû naêm ñaïo phaûi neân trình baøy ñieàu lôïi vaø ñieàu haïi, phaân bieät caùi toát vaø caùi xaáu; caàn phaûi laøm cho xong xuoâi oån thoûa taát caû nhöõng vieäc neân laøm ôû ñòa phöông”…(41) Saùch Trò bình baûo phaïm ban boá naêm Taân Muøi (1511), cuõng nhaéc nhôû quan laïi veà ñaïo cuûa keû laøm toâi laø phaûi giöõ loøng trung quaân, vì nöôùc queân nhaø, lo vieäc coâng, queân vieäc tö, cuøng nhau hieäp ñoàng laøm vieäc cho coù hieäu quaû.(42) Khi thaáy quan laïi coù bieåu hieän tha hoùa, bieán chaát, vua cuõng coù nhöõng vaên baûn cheâ traùch, raên ñe ñeå hoï söûa mình. Trong leänh chæ cuûa vua Leâ Nhaân Toâng naêm Maäu Thìn (1448), nhaø vua ñaõ kòch lieät pheâ phaùn vieäc quan laïi möôïn tieáng laøm vieäc coâng ñeå lo laøm lôïi rieâng cho baûn thaân. Töø ñoù maø yeâu caàu hoï phaûi giöõ tinh thaàn lieâm khieát, naêng noå trong coâng vieäc ñeå nöôùc nhaø ñöôïc thònh trò. Vua cuõng raên ñe raèng neáu taät cuõ khoâng chöøa thì seõ bò xöû toäi naëng hôn luaät ñaõ ban haønh.(43) Sang thôøi vua Leâ Thaùnh Toâng, nhaø vua ñaõ coù nhieàu chæ duï cheâ traùch quan laïi tham nhuõng vaø raên ñe xöû toäi hoï, nhö saéc chæ thaùng 10 naêm Canh Tyù (1480): “Quan caùc veä, sôû, ngöôøi naøo daùm haïch saùch tieàn cuûa nhö tröôùc, tính töø 5 tieàn trôû leân thì phaùp ty seõ trò toäi theo luaät phaùp, ngoaøi ra, töø 4 tieàn trôû xuoáng thì nhaát luaät baõi chöùc sung quaân, nhö leä quan vieân tham nhuõng”.(44) Nhö vaäy laø nhaø nöôùc vöøa keát hôïp vieäc yeâu caàu quan laïi laøm ñuùng chöùc traùch, ñoàng thôøi laïi cheâ traùch, raên ñe ñeå ngaên ngöøa thaùi ñoä, haønh vi tö lôïi cuûa hoï.
  10. 48 Taïp chí Nghieân cöùu vaø Phaùt trieån, soá 9 (126) . 2015 Ñeå naâng cao hieäu quaû phoøng, choáng, vaïch toäi tham nhuõng, nhaø Leâ sô coøn thöïc hieän bieän phaùp khuyeán khích caùc caù nhaân, toå chöùc trong coâng taùc naøy. Nhö ñoái vôùi ñoäi nguõ ngoân quan thuoäc Ngöï Söû Ñaøi, caùc vua nhaø Leâ sô luoân khuyeán khích hoï daùm noùi thaúng, noùi thaät, ñaøn haëc toäi loãi cuûa quan laïi ñeå nhaø nöôùc coù bieän phaùp xöû lyù. Nhôø ñoù maø coù nhieàu vuï vieäc lieân quan ñeán tham oâ, hoái loä ñöôïc phaùt hieän bôûi caùc quan Ngöï söû. Ghi nhaän coâng lao cuûa hoï trong hoaït ñoäng choáng, vaïch toäi tham nhuõng, nhaø nöôùc ñeàu coù söï khen thöôûng xöùng ñaùng. Buøi Caàm Hoå laø quan Ngöï söû cöông tröïc, khoâng sôï cöôøng quyeàn, daùm vaïch toäi cöôøng thaàn, ñöôïc vua tin caån, caát nhaéc laøm Ngöï söû trung thöøa, roài Tham tri chính söï. Nguyeãn Vónh Tích khi laøm quan Ngöï söû coù nhieàu coâng lao choáng tham nhuõng, ñöôïc thaêng leân laøm Binh Boä Thöôïng thö (tieác laø sau naøy Nguyeãn Vónh Tích khoâng giöõ ñöôïc ñöùc toát nhö khi laøm quan phong hieán). Trong chính saùch trò nöôùc cuûa caùc vua nhaø Leâ, cuõng raát chuù troïng tôùi vieäc caát nhaéc ngöôøi hieàn taøi, ngay thaúng, cöông tröïc ñeå goùp phaàn laøm thanh saïch boä maùy coâng quyeàn. Ñieàu naøy ñöôïc theå hieän qua 14 keá saùch trò bình cuûa Löông Ñaéc Baèng, trong ñoù kieán nghò vôùi vua Leâ Töông Döïc phaûi doác loøng hieáu thaûo ñeå khuyeán khích loøng trung haäu, deø daët trao quan töôùc ñeå thaän troïng vieäc khuyeán khích raên ñe, khen ngöôøi tieát nghóa ñeå coi troïng ñaïo cöông thöôøng, caám hoái loä ñeå tröø boû thoùi gian tham...(45) Coù tröôøng hôïp vua duøng chính quan heä thaâm tình ñeå keâu goïi caùc quan vieân coá coâng, gaéng söùc trong vieäc giuùp nhaø nöôùc dieät naïn tham nhuõng. Vieäc vua Leâ Thaùnh Toâng naêm Maäu Tyù (1468) duï Hoä Boä Thöôïng thö Nguyeãn Cö Ñaïo laø moät ví duï. Trong duï göûi ñeán cho vò quan ñöùng ñaàu Boä Hoä, vua vieát: “Ta khi coøn ít tuoåi laøm baïn vôùi ngöôi, khi leân ngoâi baùu thì ngöôi laøm quan Kinh dieân. Veà maët thaàn haï, ngöôi vôùi ta laø ngöôøi tri kyû, laø baïn hoïc thöùc. Veà maët vua toâi, ngöôi vôùi ta laø duyeân caù nöôùc, laø hoäi gioù maây. Ngöôi haõy heát loøng hôïp söùc, gaéng goûi lo baùo ñeàn ôn nöôùc, chí coâng voâ tö, ñeå cho döùt haún teä hoái loä”.(46) Khoâng chæ khuyeán khích quan laïi cuøng nhöõng cô quan chuyeân moân trong vieäc dieät tröø tham nhuõng, nhaø nöôùc coøn coù ñieàu luaät cuï theå taïo ñieàu kieän cho nhaân gian cuøng tham gia phoøng, choáng tham nhuõng. Theo ñoù, khoâng phaân bieät thaønh phaàn, chöùc vuï, nhöõng ngöôøi coù coâng phaùt hieän, toá caùo tham nhuõng, nhaø nöôùc ñeàu coù ñònh möùc thöôûng cuï theå ñeå khuyeán khích tinh thaàn vì nöôùc cuûa hoï. Trong Quoác trieàu hình luaät coù Ñieàu 76, Ñieàu 90 vaø Ñieàu 101 Chöông Vi cheá, Ñieàu 4 Chöông Ñieàn saûn, Ñieàu 41 Chöông Ñaïo taëc… quy ñònh vieäc thöôûng tuøy möùc ñoä cho ngöôøi coù coâng ñöùng ra caùo giaùc söï tham nhuõng, hoái loä. Ñôn cöû nhö Ñieàu 101 cuûa Chöông Vi cheá ghi: “Quan lieâm phoùng (quan maät tra) maät xeùt vieäc phaûi ñuùng söï thöïc, neáu sô suaát sai laàm, thì bò toäi bieám hoaëc ñoà. Neáu vì baùo aân baùo oaùn, hay aên hoái loä maø ñoåi traéng thay ñen, thì khoâng keå vieäc lôùn hay nhoû, aên nhieàu hay ít, ñeàu xöû toäi löu hay toäi cheát. Ngöôøi caùo giaùc ñuùng söï thöïc, ñöôïc thöôûng chöùc töôùc tuøy theo vieäc naëng nheï”.(47) Trong thöïc teá, söû saùch ghi nhaän coù nhöõng vò quan ngay thaúng khoâng sôï cöôøng quyeàn, heát loøng vôùi chöùc traùch ñöôïc giao, ñöôïc nhaø nöôùc ban thöôûng baèng tieàn baïc hoaëc chöùc töôùc xöùng ñaùng ñeå hoï giöõ ñöôïc ñöùc toát maø khoâng bò lôïi danh laøm sa ngaõ.
  11. Taïp chí Nghieân cöùu vaø Phaùt trieån, soá 9 (126) . 2015 49 Thaùng 2 naêm Giaùp Thaân (1464), Chöôûng Hình Boä Leâ Caûnh Huy ñöôïc vua Leâ Thaùnh Toâng ban duï khen coù nhieàu coâng lao, daùm noùi thaúng. Laïi ñoäng vieân haõy phaùt huy phaåm chaát ñaõ coù ñeå “xeùt kyõ nhöõng vieäc oan uoång, deïp bôùt nhöõng keû gian ngoan, baøn luaän ôû trieàu ñình cho traéng ñen saùng toû”.(48) Thaùng 8 naêm aáy, Hình Boä Taû Thò lang Nguyeãn Maäu taän tuïy trong coâng vieäc, laïi cöông tröïc neân ñöôïc vua ban baïc khen thöôûng. Thaùng 12 cuøng naêm, Ñoâ ngöï söû Nguyeãn Thieän heát loøng lo vieäc nöôùc, thöôøng daâng lôøi noùi phaûi, coù luùc bò vua traán aùp nhöng khoâng nao nuùng neân ñöôïc ban thöôûng baïc ñeå coá gaéng hôn nöõa. Nhôø theá maø hai naêm sau (Bính Tuaát-1466) Nguyeãn Thieän ñöôïc thaêng laøm Thanh Hoa Tuyeân phuû söù vôùi lôøi daën doø cuûa vua: “Ngöôi tröôùc laøm quan can giaùn, baøn vieäc thieát thöïc, thaúng thaén. Nay ra voã yeân traêm hoï, neân giöõ phaùp luaät, lo cho nöôùc”.(49) Cuõng thaùng 5 naêm Bính Tuaát (1466) vua coøn ban cho Taû Ñoâ ñoác Leâ Thoï Vöïc 20 laïng baïc ñeå ngôïi khen vì nhöõng lôøi taâu thaúng thaén.(50) Nhöõng tröôøng hôïp treân duø môùi chæ laø tieâu bieåu cho “tính cöông tröïc loøng khoâng gôïn soùng” tröôùc cöôøng quyeàn nhöng ñaõ ñöôïc vua khen ñeå khuyeán khích söï ngay thaúng trong haøng nguõ quan vieân. Theo ghi cheùp trong Daõ söû, coù tröôøng hôïp “Quaän Gioù”, moät keû troäm nhaân nghóa chæ laáy tieàn cuûa cuûa nhöõng keû laøm giaøu baát chính, aên hoái loä ñeå giuùp nhöõng ngöôøi khoán khoù. Nhôø vieäc voâ tình giuùp cho vua Leâ Thaùnh Toâng bieát vieân quan quaûn sôû Kim Ngoâ ñuïc khoeùt tieàn nhaø nöôùc, Quaän Gioù khoâng nhöõng thoaùt toäi xöû cheùm (Ñieàu 19 Chöông Ñaïo taëc quy ñònh: “Keû aên troäm môùi phaïm laàn ñaàu, thì phaûi löu ñi chaâu xa. Keû troäm ñaõ coù tieáng vaø keû troäm taùi phaïm, thì phaûi toäi cheùm”),(51) ngöôïc laïi, “Quaän Gioù” coøn ñöôïc vua phong laøm Quaän coâng vaø ban cho bieån vaøng “Troäm cöôùp maø quaân töû”.(52) Duø tính xaùc thöïc cuûa chuyeän naøy chöa ñöôïc minh ñònh, nhöng qua ñoù cuõng phaûn aùnh ñöôïc tinh thaàn caàu thò cuûa trieàu ñình, saün saøng ghi nhaän thoâng tin töø nhaân gian ñeå choáng tham nhuõng vaø haønh ñoäng khuyeán khích nhaân daân tham gia choáng tham nhuõng, cuøng öôùc mong cuûa nhaân daân veà haønh ñoäng thieát thöïc cuûa nhaø nöôùc dieät tröø naïn tham oâ, hoái loä giuùp daân laønh ñöôïc yeân oån. Hình phaït thaáp nhaát ñöôïc aùp duïng ñeå tröøng phaït keû phaïm toäi tham nhuõng laø raên ñe, cheá gieãu hoaëc ñaùnh tröôïng, phaït roi. Nhöõng hình phaït naøy duø chöa phaûi laø naëng, nhöng coù taùc duïng taùc ñoäng ñeán loøng töï troïng, laøm cho hoï theïn vôùi baûn thaân, ñoàng lieâu maø söûa mình. Naêm Ñinh Hôïi (1467), vua Leâ Thaùnh Toâng ñaõ töôùc heát quan chöùc, ñuoåi veà queâ vaø phaït ñaùnh tröôïng Traán ñieän phoù töôùng quaân Leâ Haùn Ñình vì coù tieàn söû tham oâ, sau ñöôïc tieán cöû chæ huy quaân ñoäi nhöng baát taøi voâ duïng, khoâng thaønh thaïo traän ñoà, binh phaùp.(53) Hình phaït vôùi ñoái töôïng tham nhuõng coøn ñöôïc ghi nhaän ôû caáp ñoä cao hôn laø bieám, baõi chöùc töôùc ñeå khoâng coøn coù cô hoäi ñuïc khoeùt, cuõng laø laøm göông cho keû khaùc laáy ñoù laøm ñieàu raên maø khoâng phaïm phaûi. Trong 100 naêm toàn taïi cuûa nhaø Leâ sô, söû cuõ ñaõ ghi laïi raát nhieàu ñoái töôïng tham nhuõng bò bieám, baõi chöùc. Ñôn cöû nhö tröôøng hôïp Toång quaûn loä An Bang laø Nguyeãn Toâng Töø vaø Ñoàng toång quaûn Leâ Dao bò bieám 3 tö, baõi chöùc vuï naêm Giaùp Daàn (1434) vì tham oâ 100 quan tieàn. Binh Boä Thöôïng thö Nguyeãn Vónh Tích naêm Ñinh Hôïi (1467) bò thu theû baøi, vaãn giöõ chöùc vuï nhöng khoâng ñöôïc laøm vieäc vì töøng nhaän baïc ñuùt loùt naêm tröôùc.
  12. 50 Taïp chí Nghieân cöùu vaø Phaùt trieån, soá 9 (126) . 2015 Möùc ñoä cao nhaát trong vieäc xeùt xöû, tröøng phaït toäi tham nhuõng laø hình phaït xöû töû. Ñaõ coù nhieàu tröôøng hôïp vì tham nhuõng ôû möùc naëng khoâng theå dung tha, neân ñoaïn keát laø ñoái maët vôùi ñoaïn ñaàu ñaøi. Naêm AÁt Maõo (1435), Chuyeån vaän söù huyeän Thuûy Ñöôøng laø Nguyeãn Lieâm nhaän hoái loä bò aùn cheùm. Thôøi vua Leâ Nhaân Toâng, Nam baï ñaïo chuû Ñaøm Thaûo Lö aån laäu tieàn naêm Maäu Thìn (1448), Chuyeån vaän phoù söù huyeän Vaên Baøn laø Löông Toâng Kyù aên hoái loä naêm Kyû Tî (1449) ñeàu bò kheùp aùn töû. Coù tröôøng hôïp caù bieät ôû thôøi Leâ sô laø naêm Maäu Tyù (1468), moät soá quan noäi thaàn goàm Nguyeãn Thö, Chu Ñöùc Ñaïi, Döông Minh Phong, Ngoâ AÙt, Phan Toâng Trinh phaïm toäi aên hoái loä. Sau khi ñem ra xeùt xöû, vua Leâ Thaùnh Toâng quyeát ñònh chæ gieát Phan Toâng Trinh, coøn ñoàng boïn ñöôïc tha toäi cheát. Bôûi theo lyù leõ cuûa nhaø vua, thì nhöõng ngöôøi kia ñaõ coù coâng haàu caän laâu ngaøy, rieâng Phan Toâng Trinh toäi naëng chaát choàng, khoâng theå khoâng gieát: “Boïn Thö khoâng bò xöû toäi cheát ñeå chôø ngaøy sau noù söûa toäi loãi. Trinh laø con nuoâi cuûa vieân hoaïn quan Hieàn. Hieàn cheát, Trinh cöôùp laáy vôï Hieàn. Naêm tröôùc Trinh laïi thoâng daâm vôùi cung nöõ, cheát laø ñaùng roài”.(55) Thöïc teá xeùt xöû treân cho thaáy, duø tham nhuõng laø moät troïng toäi khoâng ñöôïc döï aân xaù, nhöng trong thöïc teá, thì tuøy tính chaát vuï aùn maø vua Leâ coù söï giaûm nheï hình phaït ñeå keû phaïm toäi coù cô hoäi phuïc thieän. Ñieàu ñoù cho thaáy ñöôïc tính nhaân vaên trong luaät phaùp nhaø Leâ sô. Naêm Giaùp Thaân (1464), vua Leâ Thaùnh Toâng duï cho Binh Boä Thöôïng thö Nguyeãn Vónh Tích raèng: “Nay Döông Quoác Minh noùi naêm xöa coù ñem 34 laïng baïc ñeán ñuùt loùt cho meï ngöôi, daãu khoâng chöùng cöù, nhöng chaû leõ noù laïi noùi vu? Tuy coù duï naøy, nhöng ta cuõng che giaáu cho ñeå ngöôi töï söûa loãi”,(56) laïi ban cho 10 laïng baïc vì loøng trung thaønh vaø nhöõng lôøi baøn hôïp yù vua. Duø vaäy sau naøy Nguyeãn Vónh Tích vaãn taùi phaïm, aên hoái loä vaø bò thu theû baøi moät thôøi gian. Ñoái vôùi tröôøng hôïp cha con Thaùi uùy Nguyeãn Xí vaø Ñoâ ñoác Nguyeãn Sö Hoài aên hoái loä tôùi 80 laïng baïc naêm Quyù Muøi (1463), theo luaät ñaùng toäi cheát. Nhöng vua Leâ Thaùnh Toâng xeùt coâng phoø giuùp vua leân ngoâi, neân chæ traùch maéng vaø thu tang vaät. Nhöõng tröôøng hôïp treân coù theå xem laø bieät leä khi xöû lyù toäi tham nhuõng. Ñoái vôùi nhöõng ngöôøi khoâng phaïm toäi tham oâ, aên hoái loä, nhöng bieát keû khaùc phaïm toäi naøy, maø che giaáu, khoâng toá giaùc, thì cuõng phaïm toäi lieân ñôùi vaø bò tröøng phaït. Söû cuõ coøn ghi, naêm Ñinh Hôïi (1467), Taây quaân Ñoâ ñoác Leâ Thieät bò baõi chöùc vì ñeå quaân lính vaø töôùng döôùi quyeàn ñi tuaàn bieân giôùi ñaõ doïa naït, laáy baïc cuûa daân. Cuøng naêm ñoù Ñieän tieàn kinh lòch Cao Baù Töôøng bò phaït ñaùnh tröôïng, baét ñi ñaøy vì bieát nhöõng quan Kieåm ñieåm laø Leâ Thoï Vöïc, Leâ Boâ, Phaïm Vaên Hieán baét quaân lính laøm vieäc rieâng vaø cho veà ñeå laáy tieàn nhöng laïi khoâng toá caùo, haëc toäi.(57) Nhöõng bieän phaùp tröøng phaït keû tham nhuõng ñöôïc nhaø Leâ sô thöïc hieän ôû nhieàu caáp ñoä khaùc nhau, caên cöù vaøo tính chaát cuï theå, haäu quaû ñeå laïi cuûa vuï vieäc. Laïi laøm baøi hoïc cho keû khaùc khoâng ñi vaøo “veát xe ñoå” cuûa nhöõng ñoàng lieâu ñaõ phaïm toäi. Trong haønh ñoäng thöïc teá xöû lyù toäi tham nhuõng, ña phaàn
  13. Taïp chí Nghieân cöùu vaø Phaùt trieån, soá 9 (126) . 2015 51 ñeàu phaùt huy taùc duïng vôùi nhöõng hình phaït nghieâm khaéc, coù tính raên ñe cao. Tuy nhieân, ñoái vôùi moät soá tröôøng hôïp vì tieác taøi, vì thaân thích hoaëc vì coâng lao, vua Leâ toû ra xöû nöông nheï ôû möùc raên ñe, cheâ traùch vôùi mong muoán taïo cô hoäi söûa ñoåi loãi laàm cho keû phaïm toäi. Ñaùng tieác laø hieäu quaû trong vieäc xöû toäi nhöõng tröôøng hôïp naøy laïi khoâng cao. Bôûi nhöõng ngöôøi ñöôïc öu aùi vaãn taùi phaïm do tinh thaàn tha hoùa: “Cöôøi cheâ chöûi maéng maëc thaây, Quan to loäc haäu thì ñaây cöù laøm”.(61) TÑB CHUÙ THÍCH (1) Ngoâ Só Lieân vaø caùc söû quan nhaø Leâ, Ñaïi Vieät söû kyù toaøn thö, taäp II, Nxb Khoa hoïc Xaõ hoäi, Haø Noäi, 2004, tr. 315. (2) Ngoâ Só Lieân vaø caùc söû quan nhaø Leâ, taäp III, sñd, tr. 12. (3) Ñaëng Xuaân Baûng, Vieät söû cöông muïc tieát yeáu, Nxb Khoa hoïc Xaõ hoäi, Haø Noäi, 2000, tr. 387. (4) Ñaëng Xuaân Baûng, sñd, tr. 311. (5) Xem theâm Phan Xuaân Hoøa, Lòch söû Vieät Nam: Töø Leâ Lôïi khôûi nghóa ñeán Nguyeãn suy vong, quyeån II, Nxb Vónh thònh, Haø Noäi, 1952, tr. 19. (6) Xem theâm Nguyeãn Vaên Mai, Nam Vieät löôïc söû, Nhaø in Nguyeãn Vaên Vieát, Saøi Goøn, 1919, tr. 35-36. (7) Xem theâm Traàn Troïng Kim, Vieät Nam söû löôïc, quyeån I, Trung taâm Hoïc lieäu xuaát baûn, Saøi Goøn, 1971, tr. 265-266. (8) Khuyeát danh, Vieät söû dieãn aâm, Nxb Vaên hoùa Thoâng tin, Haø Noäi, 1997, tr. 178. (9) Ñoan Khaùnh: nieân hieäu cuûa vua Leâ Uy Muïc (1505-1509). (10) Leâ Quyù Ñoân, Kieán vaên tieåu luïc, Nxb Vaên hoùa Thoâng tin, Haø Noäi, 2007, tr. 301. (11) Ngoâ Só Lieân vaø caùc söû quan nhaø Leâ, taäp III, sñd, tr. 52. (12) Ngoâ Só Lieân vaø caùc söû quan nhaø Leâ, taäp III, sñd, tr. 13. (13) Ngoâ Só Lieân vaø caùc söû quan nhaø Leâ, taäp II, sñd, tr. 426. (14) Tröông Vónh Kyù dòch, Minh taâm böûu giaùm, Nxb TP Hoà Chí Minh, Thaønh phoá Hoà Chí Minh, 2005, tr. 233. (15) Cao Xuaân Duïc, Ñaïi Nam dö ñòa chí öôùc bieân, Nxb Vaên hoïc, Haø Noäi, 2003, tr. 376. (16) Quoác Söû Quaùn trieàu Nguyeãn, Ñaïi Nam nhaát thoáng chí, taäp II, Nxb Lao ñoäng, Haø Noäi, 2012, tr. 1.266, phaàn “Tænh Haûi Döông”. (17) Quoác Söû Quaùn trieàu Nguyeãn, Khaâm ñònh Vieät söû thoâng giaùm cöông muïc, taäp I, Nxb Giaùo duïc, Haø Noäi, 2007, tr. 857. (18) Ngoâ Só Lieân vaø caùc söû quan nhaø Leâ, taäp II, sñd, tr. 359. (19) Ngoâ Só Lieân vaø caùc söû quan nhaø Leâ, taäp II, sñd, tr. 353. (20) Ngoâ Só Lieân vaø caùc söû quan nhaø Leâ, taäp II, sñd, tr. 450. (21) Ngoâ Só Lieân vaø caùc söû quan nhaø Leâ, taäp II, sñd, tr. 486. (22) Ñaëng Xuaân Baûng, sñd, tr. 329. (23) Ngoâ Só Lieân vaø caùc söû quan nhaø Leâ, taäp II, sñd, tr. 420. (24) Khuyeát danh, Nam quoác vó nhaân truyeän, Trung taâm Hoïc lieäu xuaát baûn, Saøi Goøn, 1968, tr. 33. (25) Döïc Toâng Anh Hoaøng Ñeá, Ngöï cheá Vieät söû toång vònh, taäp Trung, Phuû Quoác vuï khanh ñaëc traùch vaên hoùa, Saøi Goøn, 1970, tr. 139. (26) Phan Huy Chuù, Lòch trieàu hieán chöông loaïi chí, taäp I, Nxb Giaùo duïc, Haø Noäi, 2007, tr. 444, muïc “Nhaân vaät chí”. (27) Vieän Nghieân cöùu Haùn Noâm, Ñòa phöông chí tænh Haûi Döông qua tö lieäu Haùn Noâm, Nxb Khoa hoïc Xaõ hoäi, Haø Noäi, 2009, tr. 86, phaàn “Haûi Döông phong vaät chí”. 
  14. 52 Taïp chí Nghieân cöùu vaø Phaùt trieån, soá 9 (126) . 2015 (28) Traàn Ñình Ba, “Nhöõng bieän phaùp xöû lyù tham nhuõng thôøi Leâ Thaùnh Toâng (1460-1497)”, taïp chí Xöa vaø nay soá 452, thaùng 10 naêm 2014, tr. 22. (29) Phuû Thaêng Hoa, phuû Hoaøi Nhôn: Phuû Thaêng Hoa nay thuoäc tænh Quaûng Nam. Phuû Hoaøi Nhôn nay thuoäc tænh Bình Ñònh. (30) Döông Vaên An, OÂ Chaâu caän luïc, Nxb Chính trò Quoác gia, Haø Noäi, 2009, tr. 114. (31) Thanh Hoa: teân cuûa tænh Thanh Hoùa thôøi Leâ sô. (32) Döông Vaên An, sñd, tr. 121. (33) Ñaëng Xuaân Baûng, sñd, tr. 375. (34) Ngoâ Só Lieân vaø caùc söû quan nhaø Leâ, taäp III, sñd, tr. 10. (35) Phan Keá Bính, Nam haûi dò nhaân lieät truyeän, Maëc laâm xuaát baûn, Saøi Goøn, 1968, tr. 42. (36) Leâ Quyù Ñoân, sñd, tr. 314. (37) Ngoâ Só Lieân vaø caùc söû quan nhaø Leâ, taäp III, sñd, tr. 13. (38) Ngoâ Só Lieân vaø caùc söû quan nhaø Leâ, taäp III, sñd, tr. 17. (39) Ngoâ Só Lieân vaø caùc söû quan nhaø Leâ, taäp II, sñd, tr. 339. (40) Ngoâ Só Lieân vaø caùc söû quan nhaø Leâ, taäp II, sñd, tr. 508. (41) Quoác Söû Quaùn trieàu Nguyeãn, Khaâm ñònh Vieät söû thoâng giaùm cöông muïc, taäp I, sñd, tr. 940-941. (42) Ñaëng Xuaân Baûng, sñd, tr. 390. (43) Ngoâ Só Lieân vaø caùc söû quan nhaø Leâ, taäp II, sñd, tr. 386-387. (44) Ngoâ Só Lieân vaø caùc söû quan nhaø Leâ, taäp II, sñd, tr. 514. (45) Phan Huy Chuù, taäp I, sñd, tr. 302. (46) Ngoâ Só Lieân vaø caùc söû quan nhaø Leâ, taäp II, sñd, tr. 462. (47) Vieän Söû hoïc, Coå luaät Vieät Nam: Quoác trieàu hình luaät vaø Hoaøng Vieät luaät leä, Nxb Giaùo duïc Vieät Nam, Haø Noäi, 2009, tr. 53. (48) Ngoâ Só Lieân vaø caùc söû quan nhaø Leâ, taäp II, sñd, tr. 428. (49) Ñaëng Xuaân Baûng, sñd, tr. 343. (50) Ngoâ Só Lieân vaø caùc söû quan nhaø Leâ, taäp II, Sñd, tr. 438. (51) Vieän Söû hoïc, sñd, tr. 91. (52) Khuyeát danh, Daõ söû, Trung taâm Hoïc lieäu xuaát baûn, Saøi Goøn, 1968, tr. 1-3. (53) Ngoâ Só Lieân vaø caùc söû quan nhaø Leâ, taäp II, sñd, tr. 443. (54) Thi Hoaønh töø: khoa thi choïn ngöôøi vaên hay, hoïc löïc cao saâu, gioáng thi Cheá khoa. Xem: Nguyeãn Thò Chaân Quyønh, Khoa cöû Vieät Nam: Thi Höông, taäp Thöôïng, Nxb Vaên hoïc, Haø Noäi, 2003, tr. 30. (55) Ñaëng Xuaân Baûng, sñd, tr. 352. (56) Ngoâ Só Lieân vaø caùc söû quan nhaø Leâ, taäp II, sñd, tr. 430-431. (57) Ngoâ Só Lieân vaø caùc söû quan nhaø Leâ, taäp II, sñd, tr. 450, tr. 454. (58) Tröông Baù Caàn (2002), Nguyeãn Tröôøng Toä - Con ngöôøi vaø di thaûo, Nxb TP Hoà Chí Minh, Thaønh phoá Hoà Chí Minh, tr. 208. TAØI LIEÄU THAM KHAÛO 1. Cao Xuaân Duïc (2003), Ñaïi Nam dö ñòa chí öôùc bieân, Nxb Vaên hoïc, Haø Noäi. 2. Döïc Toâng Anh Hoaøng Ñeá (1970), Ngöï cheá Vieät söû toång vònh, Phuû Quoác vuï khanh ñaëc traùch vaên hoùa, Saøi Goøn. 3. Döông Vaên An (2009), OÂ Chaâu caän luïc, Nxb Chính trò Quoác gia, Haø Noäi. 4. Ñaëng Xuaân Baûng (2000), Vieät söû cöông muïc tieát yeáu, Nxb Khoa hoïc Xaõ hoäi, Haø Noäi. 5. Ñoã Vaên Ninh (2006), Töø ñieån chöùc quan Vieät Nam, Nxb Thanh nieân, Haø Noäi. 6. Khuyeát danh (1968), Daõ söû, Trung taâm Hoïc lieäu xuaát baûn, Saøi Goøn. 7. Khuyeát danh (1968), Nam quoác vó nhaân truyeän, Trung taâm Hoïc lieäu xuaát baûn, Saøi Goøn.
  15. Taïp chí Nghieân cöùu vaø Phaùt trieån, soá 9 (126) . 2015 53 8. Khuyeát danh (1997), Vieät söû dieãn aâm, Nxb Vaên hoùa Thoâng tin, Haø Noäi. 9. Leâ Quyù Ñoân (2007), Kieán vaên tieåu luïc, Nxb Vaên hoùa Thoâng tin, Haø Noäi. 10. Ngoâ Só Lieân vaø caùc söû quan nhaø Leâ (2004), Ñaïi Vieät söû kyù toaøn thö, Nxb Khoa hoïc Xaõ hoäi, Haø Noäi. 11. Nguyeãn Thò Chaân Quyønh (2003), Khoa cöû Vieät Nam: Thi Höông, taäp Thöôïng, Nxb Vaên hoïc, Haø Noäi. 12. Nguyeãn Vaên Mai (1919), Nam Vieät löôïc söû, Nhaø in Nguyeãn Vaên Vieát, Saøi Goøn. 13. Phan Huy Chuù (2007), Lòch trieàu hieán chöông loaïi chí, Nxb Giaùo duïc, Haø Noäi. 14. Phan Keá Bính (1968), Nam haûi dò nhaân lieät truyeän, Maëc laâm xuaát baûn, Saøi Goøn. 15. Phan Xuaân Hoøa (1952), Lòch söû Vieät Nam: Töø Leâ Lôïi khôûi nghóa ñeán Nguyeãn suy vong, quyeån II, Nxb Vónh thònh, Haø Noäi. 16. Quoác Söû Quaùn trieàu Nguyeãn (2012), Ñaïi Nam nhaát thoáng chí, Nxb Lao ñoäng, Haø Noäi. 17. Quoác Söû Quaùn trieàu Nguyeãn (2007), Khaâm ñònh Vieät söû thoâng giaùm cöông muïc, Nxb Giaùo duïc, Haø Noäi. 18. Traàn Troïng Kim (1971), Vieät Nam söû löôïc, Trung taâm Hoïc lieäu xuaát baûn, Saøi Goøn. 19. Tröông Baù Caàn (2002), Nguyeãn Tröôøng Toä - Con ngöôøi vaø di thaûo, Nxb TP Hoà Chí Minh, Thaønh phoá Hoà Chí Minh. 20. Tröông Vónh Kyù dòch (2005), Minh taâm böûu giaùm, Nxb TP Hoà Chí Minh, Thaønh phoá Hoà Chí Minh. 21. Vieän Nghieân cöùu Haùn Noâm (2009), Ñòa phöông chí tænh Haûi Döông qua tö lieäu Haùn Noâm, Nxb Khoa hoïc Xaõ hoäi, Haø Noäi.  22. Vieän Nghieân cöùu Haùn Noâm (2011), Ñieån cheá vaø phaùp luaät Vieät Nam thôøi trung ñaïi, Nxb Khoa hoïc Xaõ hoäi, Haø Noäi. 23. Vieän Söû hoïc (2009), Coå luaät Vieät Nam: Quoác trieàu hình luaät vaø Hoaøng Vieät luaät leä, Nxb Giaùo duïc Vieät Nam, Haø Noäi. TOÙM TAÉT Thôøi Leâ sô (1428-1527) duø laø trieàu ñaïi coù söï thònh trò, ñaït ñöôïc nhieàu thaønh töïu ñaùng ghi nhaän trong lòch söû, nhöng vaán naïn tham nhuõng vaãn toàn taïi, aûnh höôûng tôùi söï thònh suy cuûa trieàu ñaïi. Caùc vua nhaø Leâ sô ñaõ thöïc hieän nhieàu bieän phaùp ñoàng boä, song haønh khaùc nhau ñeå phoøng, choáng vaø xöû lyù vaán naïn naøy. Trong phaïm vi baøi vieát, chuùng toâi tìm hieåu caùc bieän phaùp thöôûng phaït vôùi nhöõng quy ñònh cuï theå ñöôïc aùp duïng trong thöïc teá thôøi Leâ sô, ñem laïi taùc duïng, hieäu quaû nhaát ñònh trong vieäc phoøng, choáng vaán naïn tham nhuõng. Qua ñoù cuõng cho thaáy bieän phaùp thöôûng phaït coøn nhöõng haïn cheá mang tính khaùch quan hoaëc chuû quan chöa khaéc phuïc ñöôïc tình traïng tham nhuõng moät caùch hieäu quaû nhaát. ABSTRACT REWARD AND PUNISHMENT POLICY UNDER THE LATER LEÂ DYNASTY IN EARLY PERIOD (1428-1527) AND ITS EFFECT ON CORRUPTION PREVENTION Although the Later Leâ dynasty in early period (1428-1527) is considered a prosperous and peaceful dynasty which gained remarkable achievements in history, the problem of corruption still existed, affecting the rise and fall of the dynasty. The Leâ kings carried out comprehensive and different measures to prevent and deal with this problem. Within the article, we present the reward and punishment measures with specific rules applied in the Later Leâ dynasty in early period, which brought about certain efficiency in preventing and fighting against corruption. However, these reward and punishment measures also show objective or subjective restrictions which were not overcome.
nguon tai.lieu . vn