Xem mẫu

  1. Chèo Chèo là m t lo i hình ngh thu t sân kh u dân gian Vi t Nam. Chèo phát tri n m nh ng b ng B c B . Lo i hình sân kh u này phát tri n cao, giàu tính dân t c. Chèo mang tính qu n chúng và ư c coi là m t lo i hình sân kh u c a h i hè v i c i m s d ng ngôn ng a thanh, a nghĩa k t h p v i cách nói ví von giàu tính t s , tr tình. N u sân kh u truy n th ng Trung Qu c có i di n tiêu bi u là Kinh k ch c a B c Kinh và sân kh u Nh t B n là k ch nô thì i di n tiêu bi u nh t c a sân kh u truy n th ng Vi t Nam là chèo. L ch s Kinh ô Hoa Lư (Ninh Bình) là t t c a sân kh u chèo, ngư i sáng l p là bà Ph m Th Trân[1][2], m t vũ ca tài ba trong hoàng cung nhà inh vào th k 10, sau phát tri n r ng ra ng b ng B c B . a bàn ph bi n t Ngh - Tĩnh tr ra. Chèo b t ngu n t âm nh c và múa dân gian, nh t là trò nh i t th k 10. Qua th i gian, ngư i Vi t ã phát tri n các tích truy n ng n c a chèo d a trên các trò nh i này thành các v di n tr n v n dài hơn. S phát tri n c a chèo có m t m c quan tr ng là th i i m m t binh s quân i Mông C ãb b t Vi t nam vào th k 14. Binh s này v n là m t di n viên nên ã ưa ngh thu t Kinh k ch c a Trung Qu c vào Vi t Nam. Trư c kia chèo ch có ph n nói và ngâm các bài dân ca, nhưng do nh hư ng c a ngh thu t do ngư i lính b b t mang t i, chèo có thêm ph n hát.
  2. Vào th k 15, vua Lê Thánh Tông ã không cho phép bi u di n chèo trong cung ình, do ch u nh hư ng c a o Kh ng. Chèo tr v v i nông dân, k ch b n l y t truy n vi t b ng ch Nôm. T i th k 18, hình th c chèo ã ư c phát tri n m nh vùng nông thôn Vi t Nam và ti p t c phát tri n, t n nh cao vào cu i th k 19. Nh ng v n i ti ng như Quan Âm Th Kính, Lưu Bình Dương L , Kim Nham, Trương Viên xu t hi n trong giai o n này. n th k 19, chèo nh hư ng c a tu ng, khai thác m t s tích truy n như T ng Trân, Ph m T i, ho c tích truy n Trung Qu c như Hán S tranh hùng. u th k 20, chèo ư c ưa lên sân kh u thành th tr thành chèo văn minh. Có thêm m t s v m i ra i d a theo các tích truy n c tích, truy n Nôm như Tô Th , Nh Mai. ng b ng châu th sông H ng luôn là cái nôi c a n n văn minh lúa nư c c a ngư i Vi t. M i khi v mùa ư c thu ho ch, h l i t ch c các l h i vui chơi và c m t th n thánh ã phù h cho v mùa no m. Nh c c ch y u c a chèo là tr ng chèo. Chi c tr ng là m t ph n c a văn hoá c Vi t Nam, ngư i nông dân thư ng ánh tr ng c u mưa và bi u di n chèo. Các c trưng c a chèo N i dung Không gi ng tu ng ch ca t ng hành ng anh hùng c a các gi i quy n quý, chèo còn miêu t cu c s ng bình d c a ngư i dân nông thôn. Nhi u v chèo còn th hi n cu c s ng v t v c a ngư i ph n s n sàng hy sinh b n thân vì ngư i khác. N i dung c a các v chèo l y t nh ng truy n c tích, truy n Nôm; ư c nâng lên m t m c cao b ng ngh thu t sân kh u mang giá tr hi n th c và tư tư ng sâu s c. Trong chèo, cái thi n luôn th ng
  3. cái ác, các s t t t b ng, hi n lành, luôn t, làm quan còn ngư i v thì ti t nghĩa, cu i cùng s ư c oàn t v i ch ng. Các tích trò ch y u l y t truy n c tích, truy n Nôm; ca vũ nh c t dân ca dân vũ; l i thơ ch y u là thơ dân gian. L i chèo thư ng di n nh ng vi c vui cư i, nh ng thói x u c a ngư i i như các vai: Th y mù, Hương câm, i c, Quan Âm Th Kính. Ngoài ra chèo còn th hi n tính nhân o, như trong v Trương Viên. Chèo luôn g n v i ch t "tr tình", th hi n nh ng xúc c m và tình c m cá nhân c a con ngư i, ph n ánh m i quan tâm chung c a nhân lo i: tình yêu, tình b n, tình thương. Nhân v t trong chèo Nhân v t trong chèo thư ng mang tính ư c l , chu n hóa và r p khuôn. Tính cách c a các nhân v t trong chèo thư ng không thay iv i chính vai di n ó. Nh ng nhân v t ph c a chèo có th i i và l p l i b t c v nào, nên h u như không có tên riêng. Có th g i h là th y , phú ông, th a tư ng, thư sinh, h v.v...Tuy nhiên, qua th i gian, m t s nhân v t như Thi t Thê, Th Kính, Th M u, Súy Vân ã thoát kh i tính ư c l ó và tr thành m t nhân v t có cá tính riêng. Di n viên óng chèo nói chung là nh ng ngư i không chuyên, h p nhau trong nh ng t ch c văn ngh dân gian g i là phư ng chèo hay phư ng trò..."H " là m t vai di n thư ng có trong các v di n chèo. Anh h ư c phép ch nh o tho i mái cũng như nh ng anh h trong cung i n c a vua chúa Châu Âu. Các c nh di n có vai h là nơi cho ngư i dân kích nh ng thói hư t t x u c a xã h i phong ki n hay k c vua quan, nh ng
  4. ngư i có quy n, có c a trong làng xã. Có hai lo i h chính bao g m :h áo dài và h áo ng n K thu t k ch ây là lo i hình ngh thu t t ng h p các y u t dân ca, dân vũ và các lo i hình ngh thu t dân gian khác vùng ng b ng B c B . Nó là hình th c k chuy n b ng sân kh u, l y sân kh u và di n viên làm phương ti n giao lưu v i công chúng, và có th ư c bi u di n ng u h ng. Sân kh u chèo dân gian ơn gi n, nh ng danh t chèo sân ình, chi u chèo cũng phát kh i t ó. c i m ngh thu t c a chèo bao g m y u t k ch tính, k thu t t s , phương pháp bi u hi n tính cách nhân v t, tính ch t ư c l và cách i u. Ngôn ng chèo có nh ng o n s d ng nh ng câu thơ ch Hán, i n c , ho c nh ng câu ca dao v i khuôn m u l c bát r t t do, phóng khoáng v câu ch . Chèo không có c u trúc c nh năm h i m t k ch như trong sân kh u Châu Âu mà các ngh s tham gia di n chèo thư ng ng di n. Do v y, v k ch kéo dài hay c t ng n tuỳ thu c vào c m h ng c a ngư i ngh s hay òi h i c a khán gi . Không gi ng các v opera bu c các ngh s ph i thu c lòng t ng l i và hát theo nh c trư ng ch huy, ngh s chèo ư c phép t do b làn, n n i u th hi n c m xúc c a nhân v t. S làn i u chèo theo ư c tính có kho ng trên 200.
  5. Nh c c Chèo s d ng t i thi u là hai lo i nh c c dây là àn nguy t và àn nh ng th i thêm c sáo n a. Ngoài ra, các nh c công còn s d ng thêm tr ng và chũm ch e. B gõ n u u thì có tr ng cái, tr ng con, tr ng cơm, thanh la, mõ. Tr ng con dùng gi nh p cho hát, cho múa và m cho câu hát. Có câu nói " phi tr ng b t thành chèo" ch v trí quan tr ng c a chi c tr ng trong êm di n chèo. Trong chèo hi n i có s d ng thêm các nh c c khác làm phong phú thêm ph n m như àn th p l c, àn tam th p l c, àn nguy t, tiêu v.v... Tác ph m M t s v chèo tiêu bi u: Bài ca gi nư c, Chu Mãi Th n, ng ti n V n L ch, Hoàng Trìu kén v , Kim Nham, Lưu Bình Dương L , Nghêu sò c h n, Quan Âm Th Kính, Tu n Ty ào Hu , T Th c g p tiên, Tr n T L , Trương Viên. M t s trích o n tiêu bi u: Th M u lên chùa & Xã trư ng - M p (v Quan Âm Th Kính), Súy Vân gi d i (v Kim Nham), ánh ghen (v Tu n ty ào Hu ), H Nguy t Cô hóa cáo... Chính v Tu n ty ào Hu ư c trích và phát tri n t v Chu Mãi Th n mà ra. M t s giai i u chèo c : Quân t d ch, S b ng, ò ưa, Tò vò, Nh p u i, Du xuân, ào li u, Ngâm b n mùa, ư ng trư ng trong r ng, Tuy t sương, Quá giang... Nghiên c u v chèo, Lương Th Vinh ã vi t Hý Phư ng Ph L c.
  6. Phân lo i chèo Chèo sân ình Chèo sân ình là lo i hình chèo c c a nh ng phư ng chèo xưa, thư ng ư c bi u di n các sân ình, sân chùa, sân nhà các gia ình quy n quý. Sân kh u chèo sân ình thư ng ch là m t chi c chi u tr i ngoài sân, ng sau treo chi c màn nh , di n viên và nh c công ng i hai bên mép chi u t o dàn . Chèo di n theo l i ư c l , c nh trí ch ư c th hi n theo ngôn ng , ng tác cách i u c a di n viên. o c c a ngư i di n hay s d ng là chi c qu t. Chèo c i lương Chèo c i lương là m t d ng chèo cách tân do Nguy n ình Nghi kh i xư ng và theo u i th c hi n t u nh ng năm 1920 n trư c Cách m ng tháng Tám 1945, theo xu hư ng phê phán tính ư c l c a chèo c . Chèo c i lương ư c so n thành màn, l p, b múa và ng tác cách i u trong di n xu t, x lý nh ng mô hình làn i u chèo c , ưa nguyên nh ng bài dân ca có s n vào b sung cho hát chèo. B "Tám tr n cư i" c a Nguy n ình Nghi g m nh ng v n i ti ng. Chèo chái hê Chèo chái hê là lo i hình dân ca hát vào r m tháng b y hàng năm, ho c trong ám tang, ám gi c a ngư i có tu i th , có ngu n g c t vi c k t nghĩa gi a 2 làng Vân Tương (B c Ninh) và Tam Sơn ( ông Anh, Hà N i), g m có các ph n:
  7. 1. Giáo roi 2. Nh th p t hi u 3. Múa hát chèo thuy n c n 4. Múa hát k th p ân. K t thúc chương trình hát chèo chái hê thư ng là hát quan h . Chèo hi n i Các ngh sĩ n i ti ng Trùm Th nh Ph m Th Trân, m t vũ ca tài ba trong hoàng cung nhà inh, ngư i sáng l p ngh thu t sân kh u chèo. Tào M t: là ngư i có óng góp l n trong s phát tri n chèo hi n i. Tác ph m n i ti ng nh t c a ông là b ba v chèo Bài ca gi nư c k v l ch s Vi t Namth i nhà Lý v i nhân v t chính là Lý Thánh Tông, Nguyên phi Lan và Lý Nhân Tông.
  8. Nguy n Th Minh Lý, bà sinh năm 1912, là con gái Trùm Th nh (1883 - 1973), ngư i ã cùng v i Nguy n ình Ngh và C Tam (1888 - 1971) óng góp l n cho vi c hi n i hóa chèo u th k 20. Hoa Tâm Hoa Tâm (1906 - 1986), ngư i xã Kim ng, t nh Hưng Yên. Năm Ngũ, Tư Liên, Lý M m, M nh Tu n, nh ng ngh nhân n i danh v i lo i vai h chèo D u Hương (1919-?), ngư i Bình L c, Hà Nam, thành công v i nh ng trích o n Suý Vân gi d i và Th Màu lên chùa. G n ây có các ngh sĩ : Thanh Tr m, An Chinh, Hoài Thu, Xuân Hinh, Vân Quy n... [s a]Các làng chèo n i ti ng Ni m am mê chèo c a ngư i dân Vi t th hi n trong các câu thơ sau: Ăn no r i l i n m khoèo
  9. Nghe gi c tr ng chèo v b ng i xem Ch ng thèm ăn ch ăn nem Thèm no cơm t , thèm xem hát chèo. Thái Bình Là a phương thu n khi t c trưng n n văn minh lúa nư c ng b ng sông H ng. Thái Bình d n h i t và phát tri n v n truy n th ng văn hoá dân gian. Nơi ây là m t trong nh ng cái nôi c a nh ng làn i u hát chèo. Nh c n chèo Thái Bình, ph i k t i chèo làng Khu c.[3] ây là dòng chèo c trưng c a a phương: H i cô th t d i lưng xanh Có xem chèo Khu c v i anh thì v Làng Khu c nay là xã Phong Châu, huy n ông Hưng, cùng v i v i Hà Xá (Hưng Hà) và Sáo Di n (Vũ Thư) là nh ng chi ng chèo n i ti ng c a Thái Bình.[4] Nh ng năm u th k th 19, có lúc trong làng có n 15 gánh hát chèo. Chèo di n quanh năm su t tháng, không ch ư c bi u di n trong làng mà gánh hát chèo còn i n các vùng mi n khác bi u di n ph c v nhân dân. Trong t ng s 151 làn i u và ca khúc chèo thì riêng các phư ng chèo Thái Bình ã chi m 30 ca
  10. khúc và b n ki u hát nói. Trong s 155 ngh s chèo là ngư i Thái Bình trong các oàn chèo c nư c thì riêng làng Khu c có 50 ngư i.[5] Hưng Yên M t trong nh ng làn chèo n i ti ng nh t là làng chèo Thi t Tr , hay còn g i là chi u chèo làng Thi t Tr , xã Bình Minh, t nh Hưng Yên. i chèo làng Thi t Tr ư c thành l p t th p niên 1960. [s a]Nam nh Nam nh thu c “Chi ng Chèo Nam”. Vùng quê này có nhi u làng chèo n i ti ng như làng ng Xá, làng Chèo xã M Hà (M L c); làng Chèo B ng Xuyên, làng Trung Khu xã Yên Phong; Làng Chèo An L i H , Th Ích xã Yên Nhân (Ý Yên); làng Chèo Phú Vân Nam xã H i Châu (H i H u); Làng Chèo Hoành Nh xã Giao Hà, làng Chèo Kiên Hành xã Giao H i và làng Chèo Duyên Th xã Giao Nhân (Giao Thu .[6] T u th k 20, huy n M L c, Nam nh ã có 3 làng chèo khá n i ti ng: làng ng, làng Quang Sán, làng Nhân Nhu , xã M Thu n. Trong thơ c a Nguy n Bính có nh c nh i chèo làng ng
  11. B a y mưa xuân phơi ph i bay Hoa xoan l p l p r ng vơi y H i chèo làng ng i ngang ngõ M b o: "Thôn oài hát t i nay