Xem mẫu

  1. Ph n 2 B NH DO VI KHU N Chương VI B NH VI KHU N H I CÂY LƯƠNG TH C VÀ CÂY RAU 1. B NH B C LÁ LÚA [Xanthomonas campestris p.v. oryzae Dowson] B nh b c lá lúa ñư c phát hi n ñ u tiên t i Nh t B n vào kho ng năm 1884 - 1885. B nh ph bi n h u kh p các nư c tr ng lúa trên th gi i, ñ c bi t Nh t B n, Trung Qu c, Philippines, n ð , Xâylan. Vi t Nam, b nh b c lá lúa ñã ñư c phát hi n t lâu trên các gi ng lúa mùa cũ. ð c bi t, t năm 1965 - 1966 tr l i ñây, b nh thư ng xuyên phá ho i m t cách nghiêm tr ng các vùng tr ng lúa trên các gi ng nh p n i có năng su t cao c y trong v chiêm xuân và ñ c bi t v mùa. M c ñ , tác h i c a b nh ph thu c vào gi ng, th i kỳ b b nh c a cây s m hay mu n và m c ñ b b nh n ng hay nh b nh làm cho lá lúa ñ c bi t là lá ñòng s m tàn, nhanh ch ng khô ch t, b lá sơ xác, t l h t lép cao, năng su t gi m sút rõ r t. 1.1. Tri u ch ng b nh: B nh b c lá lúa phát sinh phá h i su t th i kỳ m ñ n khi lúa chín, nhưng có tri u ch ng ñi n hình là th i kỳ lúa c y trên ru ng t sau khi lúa ñ - tr - chín - s a. - Trên m : tri u ch ng b nh không th hi n ñ c trưng như trên lúa, do ñó d nh m l n v i các hi n tư ng khô ñ u lá do sinh lý. Vi khu n h i m gây ra tri u ch ng mép lá, mút lá v i nh ng v t có ñ dài ng n khác nhau, có màu xanh vàng, nâu b c r i khô xác. - Trên lúa: tri u ch ng b nh th hi n rõ r t hơn, tuy nhiên nó có th bi n ñ i ít nhi u tuỳ theo gi ng và ñi u ki n ngo i c nh. V t b nh t mép lá, mút lá lan d n vào trong phi n lá ho c kéo dài theo gân chính, nhưng cũng có v t b nh t ngay gi a phi n lá lan r ng ra. V t b nh lan r ng theo ñư ng g n sóng màu vàng, mô b nh xanh tái, vàng l c, lá nâu b c, khô xác. Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 135
  2. K t qu nghiên c u c a B môn B nh cây - Trư ng ð i h c Nông nghi p I cho th y có hai lo i hình tri u ch ng c a b nh b c lá lúa: b c lá g n vàng và b c lá tái xanh. Lo i hình b c lá g n vàng là ph bi n trên h u h t các gi ng và các mùa v , còn lo i hình b c lá tái xanh thư ng ch th y xu t hi n trên m t s gi ng lúa, ñ c bi t ñ i v i các gi ng lúa ng n ngày, ch u phân, phi n lá to, th lá ñ ng, ví d như gi ng T1, X1, NN27… Thông thư ng ranh gi i gi a mô b nh và mô kh e ñư c phân bi t rõ ràng, có gi i h n theo ñư ng g n sóng màu vàng ho c không vàng, có khi ch là m t ñư ng viên màu nâu ñ t quãng hay không ñ t quãng. Trong ñi u ki n nhi t ñ , m ñ cao, trên b m t v t d xu t hi n nh ng gi t d ch vi khu n hình tròn nh , có màu vàng l c, khi keo ñ c r n c ng có màu nâu h phách. Chú ý d nh m l n v i b nh vàng lá, khô ñ u lá do sinh lý. Vì th , vi c ch n ñoán nhanh nên áp d ng phương pháp gi t d ch. - C t nh ng ño n v t b nh dài 3 - 5cm, qu n bông th m nư c thành t ng bó nh ñ t vào c c nư c vô trùng ho c nư c mu i sinh lý 0,85% ng p 2/3. Trên c c ñ y n p kín. Sau 2 - 3 gi n u trên các mô lá b nh xu t hi n các gi t d ch nh màu hơi vàng trên ñ u lát c t, ñó là bi u hi n b nh b c lá vi khu n. 1.2. Nguyên nhân gây b nh: Vi khu n gây b nh b c lá lúa trư c ñây có tên là Pseudomonas oryzae, ho c Phytomonas oryzae, v sau Downson ñ t tên là Xanthomonas oryzae Dowson. Vi khu n có d ng hình g y hai ñ u hơi tròn, có m t lông roi m t ñ u, kích thư c 1 - 2 x 0,5 - 0,9 µm. Trên môi trư ng nhân t o, khu n l c vi khu n có d ng hình tròn, có màu vàng sáp, rìa nh n, b m t khu n l c ư t, háo khí, nhu m gram âm. Vi khu n không có kh năng phân gi i nitrat, không d ch hoá gelatin, không t o NH3, indol, nhưng t o H2S, t o khí nhưng không t o axit trong môi trư ng có ñư ng. Nhi t ñ thích h p cho vi khu n sinh trư ng t 26 - 300C, nhi t ñ t i thi u 0 - 50C, t i ña 400C. Nhi t ñ làm vi khu n ch t 530C. Vi khu n có th s ng trong ph m vi pH khá r ng t 5,7 - 8,5, thích h p nh t là pH 6,8 - 7,2. Vi khu n xâm nh p có tính ch t th ñ ng, có th xâm nh p qua thu kh ng, l khí trên mút lá, mép lá, ñ c bi t qua v t thương sây sát trên lá. Khi ti p xúc v i b m t có màng nư c, vi khu n d dàng di ñ ng xâm nh p vào bên trong qua các l khí, qua v t thương mà sinh s n nhân lên v m t s lư ng, theo các bó m ch d n lan r ng ñi. Trong ñi u ki n mưa m thích h p thu n l i cho s phát tri n c a vi khu n, trên b m t v t b nh ti t ra nh ng gi t d ch vi khu n. Thông qua s va ch m gi a các lá lúa, nh mưa gió truy n lan b nh sang các lá khác ñ ti n hành xâm nhi m l p l i nhi u l n trong th i kỳ sinh trư ng c a cây lúa. Cho nên, b nh b c lá lúa tuy là m t lo i b nh có c ly truy n lan h p song nó còn tuỳ thu c vào mưa bão x y ra vào cu i v chiêm xuân và trong v mùa, mà b nh có th truy n lan v i ph m vi không gian tương ñ i r ng, gi t keo vi khu n hình Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 136
  3. thành nhi u, ñó là m t trong nh ng nguyên nhân quan tr ng làm cho b nh b c lá phát sinh phát tri n m nh sau nh ng ñ t mưa gió x y ra trong v chiêm xuân và v mùa. V ngu n g c b nh b c lá lúa còn có nhi u ý ki n khác nhau. Các tác gi Nh t B n cho r ng, ngu n b nh t n t i ch y u trên m t s c d i h hoà th o, nói cách khác m t s c d i là ký ch ph c a vi khu n X. oryzae. Phương Trung ð t (Trung Qu c) cho r ng ngu n b nh ch y u c a b nh b c lá lúa t n t i trên h t gi ng. Vi t Nam, k t qu nghiên c u c a B môn B nh cây - Trư ng ð i h c Nông nghi p I ñã k t lu n: ngu n b nh b c lá lúa t n t i h t gi ng và tàn dư cây b nh ch y u. ð ng th i, nó còn t n t i d ng viên keo vi khu n c d i (c l ng v c, c môi, c lá tre, c tranh, c g ng bò, c gà nư c, c xương cá lông c ng), ñó cũng là ngu n b nh có ý nghĩa quan tr ng trong vi c lan truy n b nh cho v sau và năm sau. 1.3. Quy lu t phát sinh phát tri n c a b nh b c lá lúa mi n B c nư c ta, b nh có th phát sinh phát tri n t t c các v tr ng lúa. V chiêm xuân, b nh thư ng phát sinh vào tháng 3 - 4, phát tri n m nh hơn vào tháng 5 - 6 khi mà lúa chiêm xuân tr và chín, song v chiêm xuân m c ñ b b nh thư ng nh hơn, tác h i ít hơn so v i v mùa tr m t s gi ng lúa xuân c y mu n, nhi m b nh ngay t khi lúa làm ñòng thì tác h i c a b nh có th s l n. B nh b c lá lúa thư ng phát sinh và gây tác h i l n trong v mùa. B nh có th phát sinh s m vào tháng 8, khi lúa ñ ñ n khi lúa làm ñòng, tr - chín s a v i các trà lúa s m. ð i v i các gi ng lúa m n c m b nh thư ng b b nh r t s m và khá n ng, gi m năng su t nhi u. Các trà lúa c y mu n tr vào tháng 10 thư ng b b nh nh hơn, tác h i c a b nh cũng ít hơn. Nhìn chung, b nh phát tri n m nh vào giai ño n cây lúa d nhi m b nh nh t lá lúc lúa làm ñòng và chín s a. B nh phát sinh phát tri n m nh và truy n lan nhanh trong ñi u ki n nhi t ñ t 26 - 300C, m ñ cao t 90% tr lên. N u nhi t ñ ñ m b o cho b nh phát tri n, thì m ñ , lư ng mưa l n có ý nghĩa quy t ñ nh ñ n m c ñ b b nh. Nh ng ñ t mưa tháng 8 không nh ng t o v t thương trên lá mà còn làm cho vi khu n sinh s n nhanh, s lư ng keo vi khu n hình thành nhi u, t o ñi u ki n cho s xâm nhi m và truy n lan nhanh chóng. K thu t tr ng tr t là m t trong nh ng ñi u ki n quan tr ng nh hư ng ñ n s phát sinh phát tri n c a b nh. Nh ng vùng ñ t màu m , nhi u ch t h u cơ, b nh thư ng phát tri n nhi u hơn chân ñ t x u, c n c i, phân ñ m vô cơ có nh hư ng rõ r t t i s phát sinh phát tri n c a b nh. Các d ng ñ m vô cơ d làm cho cây lúa nhi m b nh m nh hơn ñ m h u cơ, phân xanh bón vùi gi p cũng làm cho lúa nhi m b nh m nh hơn phân chu ng hoai m c. N u bón quá nhi u ñ m, cây lúa xanh t t, thâm lá m m y u, hàm lư ng ñ m t do trong cây tích lu cao thì cây d nhi m b nh n ng. v xuân, có th bón ñ m v i s lư ng cao hơn v mùa. Bón phân sâu, bón t p trung, bón n ng ñ u nh cu i, bón thúc s m làm cho cây lúa ñ nhánh t p trung, ñ nhanh thì b nh b c lá s nh hơn so v i bón phân r i rác và bón mu n. N u bón ñ m cân ñ i v i kali và lân thì b nh nh hơn nhi u so v i Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 137
  4. vi c bón phân riêng r không cân ñ i, tuy nhiên khi ñã bón v i lư ng ñ m quá cao (120 - 150 kg N/ha) thì dù có bón thêm kali và lân tác d ng v i b nh cũng không th hi n rõ r t. nh ng nơi ñ t chua, úng ng p nư c ho c m c nư c sâu, ñ c bi t nh ng vùng ñ t h u, nhi u mùn, hàng lúa b bóng cây che ph b b nh b c lá có th phát tri n m nh hơn. Nói chung, th i kỳ m ñ n lúa ñ nhánh là th i kỳ b nh tương ñ i ít hơn so v i giai ño n cu i ñ nhánh. Giai ño n lúa làm ñòng - tr - chín s a là giai ño n r t m n c m v i b nh, hi n tư ng này th hi n khá rõ nét trên các gi ng lúa ng n ngày phàm ăn, ch u phân, có năng su t cao c y trong v chiêm xuân và v mùa. Nhìn chung các gi ng lúa hi n ñang tr ng trong s n xu t ñ u có th nhi m b nh b c lá, nhưng m c ñ có khác nhau và tác h i cũng khác nhau. Các gi ng lúa cũ, ñ a phương như Di Hương, Tám Thơm… b b nh r t nh , còn v i các gi ng lúa m i nh p n i có th i gian sinh trư ng dài ho c ng n, th p cây, phàm ăn, phi n lá to có năng su t cao ñ u có th nhi m b nh b c lá tương ñ i n ng như gi ng NN8, CR203, IR156 1-1-2, DT10… Tuy nhiên, cũng có m t s gi ng có năng su t cao và có tính kháng ñ i v i m t s nhóm nòi vi khu n ñã xác ñ nh (nòi 1; 2; 3 và 4) nư c ta như các gi ng kháng b nh b c lá: gi ng NN273, IR579, X20, X21, OM90… 1.4. Bi n pháp phòng tr Xu t phát t các cơ s v ñ c ñi m sinh h c c a vi khu n gây b nh, ngư i ta ñã ñ ra nh ng bi n pháp phòng tr t ng h p. - S d ng các gi ng lúa ch ng b nh, ch u b nh ñ gieo tr ng là bi n pháp ch ñ o trong phòng tr b nh b c lá. - X lý h t gi ng trư c khi gieo n u lô h t b nhi m. - ði u khi n s sinh trư ng c a cây tránh giai ño n lúa làm ñòng - tr trùng v i nh ng ñi u ki n thu n l i cho b nh phát tri n. Bón phân ñúng k thu t, ñúng giai ño n, bón ñ m n ng ñ u nh cu i, bón thúc s m cân ñ i v i kali theo t l nh t ñ nh (1:1). - Ru ng lúa c n ñi u ch nh m c nư c thích h p, nên ñ m c nư c nông (5 - 10cm), nh t là sau khi lúa ñ nhánh, n u th y b nh ch m xu t hi n thì có th rút nư c, tháo nư c ñ khô ru ng trong 2 - 3 ngày ñ h n ch s sinh trư ng c a cây. - Có th dùng m t s thu c hoá h c ñ phòng b nh nh m h n ch s phát sinh phát tri n c a b nh b c lá. Có th r c vôi 60 - 80 kg/ha lúc lúa m i ch m b b nh, ho c dùng m t s lo i thu c như Kasuran 0,1 - 0,2%; Sankel 1/200… Ngoài ra, c n ph i ti n hành bi n pháp v sinh ñ ng ru ng d n s ch c d i và ký ch . 2. B NH ð M S C VI KHU N LÁ LÚA [Xanthomonas oryzicola Fang] B nh ph bi n r t r ng nư c ta và các nư c châu Á nhi t ñ i. 2.1. Tri u ch ng b nh Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 138
  5. B nh xu t hi n trên lá là nh ng s c nh ng n khác nhau, ch y d c gi a các gân lá, lúc ñ u v t s c xanh trong gi t d u, d n d n chuy n màu nâu, t o thành các s c nâu h p, xung quanh s c nâu có th có qu ng vàng nh trên các gi ng r t m n c m b nh. Trong ñi u ki n m ư t v bu i sáng trên b m t s c nâu ti t ra nh ng gi t d ch nh , tròn, màu vàng ñ c, v sau khô r n thành viên keo vi khu n trong như h t tr ng cá, d dàng rơi kh i m t lá xu ng nư c ru ng ho c d dàng nh mưa ñưa ñi xa truy n lan b nh. Cu i cùng lá b nh khô táp tương t như b nh b c lá vi khu n. 2.2. Nguyên nhân gây b nh Vi khu n gây b nh X. oryzicola Fang. Là lo i hình g y ng n có kích thư c 0,4 - 0,6 x 1 - 2,5 µm. Chuy n ñ ng có lông roi 1 ñ u. Gram âm, khu n l c tròn nh 1mm màu vàng nh t, nh n bóng. Có kh năng thu phân tinh b t. Không kh nitrat. ð c ñi m khác bi t v i X. oryzae là X. oryzicola có th sinh trư ng trên môi trư ng có alanin và không sinh trư ng ñư c khi có 0,001% CuNO3 còn X. oryzae thì ngư c l i. 2.3. ð c ñi m phát sinh, phát tri n b nh B nh phát sinh các vùng ñ ng b ng, trung du, song ph bi n các vùng ñ ng b ng, ven bi n. B nh phát tri n m nh trong ñi u ki n nóng m, nhi t ñ cao, thích h p nh t 300C, m ñ cao 80%. Vi khu n xâm nhi m vào cây qua l khí kh ng và qua v t thương cơ gi i, phát tri n trong nhu mô lá. B nh truy n lan trên ñ ng ru ng ch y u nh nư c tư i, mưa, gió và ti p xúc c sát gi a các lá, các cây trong ru ng. Ngu n b nh vi khu n b o t n, truy n qua h t gi ng, tàn dư lá b nh và nư c. Vi khu n cũng có th gây b nh, lưu t n trên cây d i như lúa d i Oryza perennis. 2.4. Bi n pháp phòng tr Xu t phát t các cơ s v ñ c ñi m sinh h c c a vi khu n gây b nh, ngư i ta ñã ñ ra nh ng bi n pháp phòng tr t ng h p. - S d ng các gi ng lúa ch ng b nh, ch u b nh ñ gieo tr ng là bi n pháp ch ñ o trong phòng tr b nh ñ m s c vi khu n. - X lý h t gi ng trư c khi gieo n u lô h t b nhi m. - ði u khi n s sinh trư ng c a cây tránh giai ño n lúa làm ñòng - tr trùng v i nh ng ñi u ki n thu n l i cho b nh phát tri n. Bón phân ñúng k thu t, ñúng giai ño n, bón ñ m n ng ñ u nh cu i, bón thúc s m cân ñ i v i kali theo t l nh t ñ nh (1:1). - Ru ng lúa c n ñi u ch nh m c nư c thích h p, nên ñ m c nư c nông (5 - 10cm), nh t là sau khi lúa ñ nhánh, n u th y b nh ch m xu t hi n thì có th rút nư c, tháo nư c ñ khô ru ng trong 2 - 3 ngày ñ h n ch s sinh trư ng c a cây. - Có th dùng m t s thu c hoá h c ñ phòng b nh nh m h n ch s phát sinh phát tri n c a b nh b c lá. Có th r c vôi 60 - 80 kg/ha lúc lúa m i ch m b b nh, ho c dùng m t s lo i thu c như Kasuran 0,1 - 0,2%; Sankel 1/200… Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 139
  6. Ngoài ra, c n ph i ti n hành bi n pháp v sinh ñ ng ru ng d n s ch c d i và ký ch . 3. B NH TH I ðEN LÉP H T LÚA [Pseudomonas glumae] B nh th i ñen h t lúa là m t trong nh ng b nh h i ph bi n kh p các vùng tr ng lúa nư c trên th gi i. Năm 1950, Goto và Ohata ñã phát hi n ra b nh th i ñen h t lúa ñ u tiên vùng Kyushu - Nh t B n. ð n năm 1988, Zeigleu và Alvarez ñã phát hi n b nh này châu M La tinh. Năm 1983, Chien và Chang Liao ñã tìm th y b nh th i ñen ðài Loan. Nh ng năm sau ñó, các k t qu nghiên c u c a nhi u nhà khoa h c ñã phát hi n và xác ñ nh b nh th i ñen h t lúa ph bi n các vùng tr ng lúa nư c. nư c ta, b nh th i ñen h t m i ñư c ñi u tra, phát hi n vào nh ng năm 1990 - 1991 khi mà b nh gây h i ñáng k v lúa hè thu và lúa mùa m t s t nh mi n B c và mi n Trung. Trong nh ng năm v a qua, di n tích lúa b b nh th i ñen lép h t ñã lên t i hàng trăm nghìn hécta (Hà Minh Trung, 1994). m t s vùng nhi m b nh n ng, có th gây nên hi n tư ng h t lép l ng, th i h ng, làm gi m năng su t, ph m ch t h t lúa m t cách ñáng k . 3.1. Tri u ch ng b nh Vi khu n gây b nh có th xâm nhi m gây h i trên h t và cây m non, tri u ch ng b nh th hi n như sau: giai ño n lúa m i tr ñư c 5 ngày bi u hi n tri u ch ng chưa rõ ràng. V sau v t b nh m i th hi n, lúc ñ u ph n v tr u c a phôi h t lúa bi n màu ho c có màu vàng nh t; bên ngoài v , v t b nh nhanh chóng lan ra trên toàn b v tr u. H t lúa chuy n t màu tr ng kem sang màu nâu, màu nâu vàng nh t hay màu nâu ñ nh t. Nh ng h t b b nh có th nhìn rõ ranh gi i gi a mô kho và mô b nh là m t ñư ng màu nâu c t ngang trên v h t. N u h t b b nh n ng thì v tr u có màu vàng nh t, h t lép hoàn toàn, ph n phôi h t có màu nâu, h t g o không ñ y, phôi m n, d gãy có màu tr ng ñ c - nâu xám - ñen. Trư ng h p c bông lúa b b nh, s th y bông lúa ñ ng th ng trông như sâu ñ c thân phá h i, nhưng ch khác là v tr u c a nó có màu vàng nh t. B nh còn có th gây h i giai ño n cây m : b c a cây m non xu t hi n ch m màu nâu, r i chuy n sang màu nâu ñ m, v t b nh lan r ng xu ng g c, không có hình thù ñ c trưng. V cu i giai ño n phát tri n c a b nh, v t b nh ñó s b th i nhũn. Trên toàn b b lá, v t b nh có màu nâu ñ m, sau chuy n sang màu nâu ñen và gây th i m . Nhìn chung, tri u ch ng b nh th i ñen trên cây m non th hi n cây non b l i ñi không phát tri n, lá m b úa vàng ph n lá phía dư i, lá chuy n t màu nâu sang màu nâu ñ m. 3.2. Nguyên nhân gây b nh Vi khu n có tính gây b nh trên cây lúa trong nh ng ñi u ki n nh t ñinh, tuy nhiên loài vi khu n này còn là lo i vi khu n ñ i kháng v i m t s vi sinh v t gây b nh cây. Nhi t ñ thích h p ñ i v i vi khu n sinh trư ng phát tri n, xâm nhi m gây h i t 25 0 - 32 C m ñ cao, th i kỳ nóng m nhi u. B nh truy n lan trên ñ ng ru ng ch y u nh nư c mưa, nư c tư i, nh không khí,... Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 140
  7. Ngu n b nh t n t i ch y u trên h t lúa nhi m b nh, là ngu n duy nh t ñ truy n b nh t v này sang v khác. Ngoài ra, ngu n b nh có th t n t i trong tàn dư cây b nh trong ñ t, trên cây lúa ch t. 3.3. ð c ñi m phát sinh phát tri n b nh Trong nh ng năm g n ñây, b nh th i ñen h t lúa ñã phát sinh phát tri n trên m t di n tích l n, b nh có xu th ngày càng tăng lên, nguy cơ tr thành m t lo i b nh nguy hi m ñ i v i các vùng tr ng lúa trong c nư c. Theo k t qu ñi u tra nghiên c u c a Vi n B o v th c v t ñã cho bi t: b nh th i ñen h t lúa phát sinh gây h i t t c các th i v tr ng như v chiêm xuân, hè thu và v lúa mùa. mi n B c, b nh thư ng gây h i nhi u hơn trong v lúa mùa, ñ c bi t trà lúa mùa s m lúa tr vào cu i tháng 8, ñ u tháng 9 trùng h p v i nh ng ñi u ki n th i ti t thu n l i cho quá trình xâm nhi m gây b nh. V mùa mu n thư ng t l nhi m b nh th p nh t. Còn các t nh mi n Trung và Nam b , b nh thư ng phát tri n m nh trên v lúa hè thu. Trong v lúa ñông xuân, b nh có xu th phát sinh gây h i nh hơn. B nh phát sinh phát tri n thu n l i trong ñi u ki n nhi t ñ cao, m ñ cao, b nh thư ng xu t hi n rõ vào giai ño n chín s a, nhưng n u b b nh s m vào giai ño n sau tr kho ng 5 ngày thì m c ñ tác h i c a b nh s n ng hơn. B nh phát sinh phát tri n trong vòng 20 - 25 ngày k t khi lúa tr , nhưng ñ n giai ño n chín sáp, kh năng gây b nh c a vi khu n ch m hơn ho c g n như không phát tri n. Th i kỳ b nh th i ñen h t kho ng 5 - 7 ngày. Các chân ru ng cao, ho c ru ng h u, trũng thì b nh gây h i n ng hơn chân ru ng vàn, ru ng cao. N u bón ñ m quá mu n, v i li u lư ng cao (120 kg N/ha), bón không cân ñ i v i lân, kali thì kh năng nhi m b nh càng n ng. Ngoài ra, th i kỳ bón và k thu t bón phân cũng có nh hư ng t i s phát sinh phát tri n c a b nh. N u bón k t h p N, P, K t p trung vào th i kỳ bón lót và làm c ñ t 1 thì t l b nh th i ñen s gi m rõ r t so v i bón ñ m vào th i kỳ lúa phân hoá ñòng mà không k t h p v i bón kali. Các gi ng lúa khác nhau có m c ñ nhi m b nh th i ñen cũng khác nhau. H u như t t c các gi ng lúa tr ng ñ i trà hi n nay ñ u có th nhi m b nh. Gi ng m n c m nh t v i b nh th i ñen h t là gi ng CR203 (Vi n B o v th c v t, 1993-1994). Các gi ng lúa mùa dài ngày thư ng b b nh nh hơn. 3.4. Bi n pháp phòng tr X lý h t gi ng trư c khi gieo c y ñ gi m ngu n b nh trong h t b ng cách s y khô h t nhi t ñ 650C trong 6 ngày ho c x lý h t b ng thu c hoá h c như : thu c Starner 20WP n ng ñ 0,2% ho c Batocide v i n ng ñ 0,15% ñ ngâm h t trong th i gian 24 gi , sau r a ñãi s ch và ti p t c ngâm theo yêu c u k thu t. Ch n l c và s d ng h t gi ng kh e, l y h t nh ng ru ng không nhi m b nh ñ làm gi ng, s d ng nh ng gi ng lúa có kh năng ch ng ch u v i b nh phù h p v i m i th i v và t ng vùng sinh thái. C n ñi u ch nh th i v gieo c y, tránh giai ño n lúa tr trùng v i th i kỳ nóng, mưa m nhi u. Bón lư ng phân cân ñ i N, P, K, phù h p v i giai ño n sinh trư ng c a cây lúa, Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 141
  8. không nên bón ñ m mu n vào th i kỳ lúa trư c và sau tr bông t 5-10 ngày nh m gi m m c ñ nhi m b nh. 4. B NH HÉO XANH VI KHU N H I CÀ CHUA, KHOAI TÂY Pseudomonas solanacearum (Smith) E.F. Smith = Ralstonia solanacearum = Burkholderia solanacearum (E.F Smith) Yabuuchi B nh héo xanh vi khu n do Pseudomonas solanacearum ñư c Ervin Smith phát hi n ñ u tiên trên cây h cà M vào năm 1896. Cho ñ n nay, b nh ph bi n r t r ng h u h t các châu Á, Phi, M , Úc, b nh b t ñ u xu t hi n châu Âu (B , Th y ði n…) gây h i nghiêm tr ng ch y u các nư c vùng nhi t ñ i, c n nhi t ñ i có khí h u nóng, m. B nh gây h i trên 278 loài cây thu c trên 44 h th c v t khác nhau, trong ñó ñáng chú ý nh t là các cây có ý nghĩa kinh t cao như cà chua, khoai tây, thu c lá, t, cà, l c, v ng, h tiêu, ñ u tương, dâu t m, chu i…. B nh gây thi t h i kinh t l n, gi m năng su t t 5 - 100% tuỳ theo loài cây, gi ng cây, vùng ñ a lý và nhi u y u t khác. 4.1. Tri u ch ng b nh B nh xu t hi n trên cây con và cây l n ra hoa ñ n thu ho ch. Khi cây còn non (khoai tây, l c…) toàn b lá héo rũ nhanh chóng ñ t ng t, lá tái xanh và cây khô ch t. Trên cây ñã l n thư ng d phát hi n trên ñ ng ru ng v i các tri u ch ng rõ r t: m t hai cành, nhánh có lá b héo rũ xu ng, tái xanh, sau 2 - 5 ngày toàn cây héo xanh, trên thân v v n còn xanh ho c xu t hi n nh ng s c nâu, v thân phía g c sù sì, thân v n r n ñ c. C t ngang thân, cành nhìn rõ vòng bó m ch d n, mô xylem có màu nâu s m, bên trong bó m ch ch a ñ y d ch nh n vi khu n, n nh vào ño n c t ho c ngâm ño n c t thân có m ch d n màu nâu vào c c nư c có th th y d ch vi khu n trong ñùn ch y qua mi ng c t ra ngoài. ð c ñi m này ñư c coi là m t cách ch n ñoán nhanh b nh héo do vi khu n. Khi cây ñã héo, nh lên th y r b thâm ñen, th i h ng. ð i v i khoai tây, c cũng nhi m b nh ngoài ñ ng cho t i kho b o qu n. C t ñôi c b nh th y các vòng m ch d n nâu ñen có gi t d ch vi khu n màu tr ng ñ c ti t ra trên b m t lát c t bó m ch. ðây là lo i b nh thu c ki u h i bó m ch xylem, t c m ch d n gây hi n tư ng ch t héo cây, d nh m l n v i các b nh héo do n m ho c các nguyên nhân khác gây ra song v n có th phân bi t ñư c. 4.2. Nguyên nhân gây b nh Vi khu n gây b nh là lo i vi khu n ñ t kí sinh th c v t thu c h Pseudomonadacea, thu c b Pseudomonadales. Vi khu n hình g y 0,5 × 1,5 µm, háo khí, chuy n ñ ng có lông roi (1 - 3) ñ u. Nhu m gram âm. Trên môi trư ng Kelman (1954) khu n l c màu tr ng kem nh n bóng, nh n (vi khu n có tính ñ c gây b nh). N u khu n l c chuy n sang Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 142
  9. ki u khu n l c nâu, răn reo là isolate vi khu n m t tính ñ c (như c ñ c). ð phát hi n dòng vi khu n có tính ñ c thư ng dùng môi trư ng ch n l c TZC. Trên môi trư ng này isolate vi khu n có tính ñ c s có khu n l c gi a màu h ng, rìa tr ng. Nói chung loài Pseudomonas solanacearum có kh năng phân gi i làm l ng gelatin, có dòng có kh năng thu phân tinh b t, esculin, có kh năng t o ra axit khi phân gi i m t s lo i ñư ng, h p ch t cacbon… Vi khu n phát tri n thích h p pH 7 - 7,2. Nhi t ñ thích h p 25 - 300C nh t là 30 C, nhi t ñ t i thi u 100C, t i ña 410C. Nhi t ñ gây ch t 520C. 0 Loài vi khu n Pseudomonas solanacearum phân hoá thành nhi u races, biovars khác nhau tuỳ theo loài cây ký ch , vùng ñ a lý, ñ c ñi m sinh hoá tính ñ c, tính gây b nh. Cho ñ n nay d a theo hai cơ s phân lo i khác nhau ñ phân lo i chúng: - Các pathovars, các races (ch ng, nhóm nòi) phân ñ nh trên cơ s ph ký ch c a chúng và vùng ñ a lý phân b (Buddenhagen, 1962): + Race 1: Có ph ký ch r ng, các cây h Cà (cà chua, khoai tây, thu c lá, cà bát…), h ð u (l c,…) phân b các vùng ñ t th p, nhi t ñ i c n nhi t ñ i. (Biovar 1, 3 và 4) + Race 2: Gây b nh trên chu i (tam b i): Heliconia, phân b vùng nhi t ñ i châu M , châu Á. (Biovar 3 và 2) + Race 3: Ch y u h i khoai tây (cà chua), phân b vùng nhi t ñ th p hơn, vùng ñ t núi cao nhi t ñ i, c n nhi t ñ i (Biovar 2) + Race 4: H i trên cây g ng (Philippines) (Biovar 4) + Race 5: H i trên cây dâu t m (Trung Qu c) (Biovar 5) - Các biovars phân ñ nh trên cơ s ñ c tính sinh hoá (oxy hoá các ngu n hydrate cacbon g m 3 lo i ñư ng lactose, maltose, cellobiose và 3 lo i rư u mannitol, dulcitol, sorbitol) (Hayward, 1964) ñã xác ñ nh có 5 biovars các vùng trên th gi i là các biovar 1, 2, 3, 4 và 5. mi n B c Vi t Nam, nh ng nghiên c u g n ñây ñã xác ñ nh ch y u t n t i race 1 (biovar 3 và 4) h i trên l c, cà chua, khoai tây…Biovar 3 có ñ c tính t o ra axit oxy hoá c 6 lo i lactose, maltose, cellobiose, dulcitol, manitol và sorbitol. Biovar 4 ch oxy hoá (ph n ng +) ba lo i dulcitol, manitol và sorbitol. 4.3. ð c ñi m xâm nhi m và phát tri n b nh Nghiên c u v m t sinh h c phân t cho th y tính gây b nh c a các dòng vi khu n có ñ c tính Ps. solanacearum quy t ñ nh b i các gen ñ c HRP. Nh ng vi khu n này xâm nhi m vào r , thân cu ng lá qua các v t thương cơ gi i do nh cây con gi ng ñem v tr ng (cà chua) do côn trùng ho c tuy n trùng t o ra, do chăm sóc chăm sóc vun tr ng…Vi khu n cũng có th xâm nh p vào qua các l h t nhiên, qua bì kh ng trên c (khoai tây). Sau khi ñã xâm nh p vào r lan t i các bó m ch d n xylem, sinh s n phát tri n Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 143
  10. trong ñó. S n sinh ra các men pectinaza và cellulaza ñ phân hu mô, sinh ra các ñ c t d ng exopolysaccarit (EPS) và lipopolysacrit (LPS) vít t c m ch d n c n tr s v n chuy n nư c và nh a trong cây, d n t i cây héo nhanh chóng. EPS ñư c t ng h p ra nh có nhóm gen eps.A, eps.B và OPS (Cook, Sequeira, 1991). B nh truy n lan t cây này sang cây khác trên ñ ng ru ng nh nư c tư i, nư c mưa, gió b i, ñ t bám dính các d ng c dùng ñ vun s i, chăm sóc cây. Vai trò c a tuy n trùng n t sưng Meloidogyne incognita và các loài tuy n trùng khác ho t ñ ng trong ñ t, t o v t thương cho vi khu n truy n lan, lây b nh h n h p r t ñáng chú ý ñ ngăn ng a. B nh phát tri n m nh và nhanh trong ñi u ki n nhi t ñ cao, mưa gió, nh t là trên ñ t cát pha, th t nh ho c ñ t ñã nhi m vi khu n, tr ng các gi ng m n b nh t trư c. Nhi t ñ là y u t quan tr ng nh hư ng t i s phát sinh phát tri n c a b nh. Nhi t ñ thích h p nh t là l n hơn 300C. Tri u ch ng xu t hi n rõ trên cây khi mà nhi t ñ ít nh t ph i trên 200C và nhi t ñ ñ t ph i > 140C, m ñ cao, tư i nhi u, tư i ng p rãnh ñ u là ñi u ki n t t cho b nh xâm nhi m phát tri n m nh, truy n lan d dàng. ð t khô i ho c ngâm nư c dài ngày (luân canh lúa nư c), bón phân ñ m h u cơ, phân hoai m c v i lư ng cao (thâm canh) ñ u có kh năng làm gi m b nh. ði u ch nh th i v cũng có ý nghĩa. B nh thư ng phát tri n m nh, gây h i l n hơn trong v cà chua tr ng s m (tháng 9) và trong v khoai tây cà chua xuân hè các t nh phía B c. Ngu n b nh vi khu n ñ u tiên lưu truy n qua v qua năm là ñ t, tàn dư cây b nh và c gi ng (khoai tây). trong ñ t vi khu n có th b o t n s c s ng lâu dài t i 5 - 6 năm ho c 6 - 7 tháng tuỳ thu c vào nh hư ng c a nhi t ñ , ñ m, lo i ñ t, các y u t sinh v t và các y u t khác. C gi ng khoai tây nhi m b nh th m chí b nh n (không có tri u ch ng) là ngu n lây b nh ñi các nơi xa. Các gi ng khoai tây có tính ch ng ch u b nh khác nhau. Hi n nay, ngư i ta ñã ch n t o nhi u gi ng khoai tây kháng b nh héo xanh có năng su t, ph m ch t t t như t p ñoàn gi ng khoai tây kháng b nh c a Trung tâm Khoai tây Qu c t (CIP). M t s gi ng kháng b nh có năng su t cao trong ñi u ki n th nghi m m t s t nh phía B c nư c ta như gi ng khoai tây KT1, KT3, VT2, Diamant…ð i v i cà chua, h u như các gi ng tr ng trong s n xu t c a nư c ta ñ u nhi m. Trên th c t có r t ít các gi ng cà chua t t kháng vi khu n héo xanh, m c dù m t s gen kháng ñã ñư c phát hi n n m nhi m s c th s 6. Các gi ng cà chua kháng b nh như CRA.66, Hawai 7996, Caraido và các gi ng cà chua có gen kháng Lycopersicon pempinellifolium, L.peruvianum làm v t li u lai t o cung c p ngu n gen kháng. 4.4. Bi n pháp phòng tr Phòng ch ng b nh héo xanh vi khu n hi n nay còn r t khó khăn ph c t p, là v n ñ t n t i chung trên th gi i. Kh năng t t nh t là ph i áp d ng các bi n pháp phòng tr t ng h p, ch ñ ng s m: - Ch n l c s d ng tr ng các gi ng ch ng b nh, có năng su t, ñ c bi t c n thi t cho các vùng màu vùng có áp l c b nh n ng hàng năm. S d ng cà chua ghép trên g c cà kháng b nh . Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 144
  11. - Cây gi ng c gi ng (cà chua, khoai tây) kho s ch b nh l y gi ng các vùng, các ru ng không nhi m b nh. Ki m tra lo i b c gi ng nhi m b nh trong kho trư c khi ñem tr ng. - Tiêu hu tàn dư cây b nh. Tiêu di t các loài c d i ñ c bi t các loài c d i là ký ch c a b nh Ageratum conyzoides, Solanum nigrum, Eupatorium odoratum… Ngâm nư c ru ng trong 15-30 ngày, ho c cày ñ t phơi i khô h n ch ngu n b nh vi khu n và tuy n trùng trong ñ t. Chúng m n c m v i ñi u ki n ng p nư c và khô khan. - Luân canh v i lúa nư c ho c các loài cây phi ký ch như ngô, mía, bông. - Tăng cư ng bón phân h u cơ, phân hoai m c và bón vôi. - Bi n pháp sinh h c: S d ng ch ph m vi sinh v t ñ i kháng, t o ñi u ki n cho ñ t tơi x p, nhi u ch t h u cơ ñ tăng cư ng s lư ng và ho t tính ñ i kháng c a các vi sinh v t ñ i kháng trong ñ t như Pseudomonas fluorescens, Bacillus polymyxa, Bacillus subtilis… 5. B NH ð M ðEN VI KHU N H I CÀ CHUA [Xanthomonas vesicatoria (Doidg) Dowson] 5.1. Tri u ch ng b nh B nh h i ch y u lá và qu , có khi v t b nh xu t hi n trên c cu ng lá, thân cây. B nh xu t hi n t th i kì cây con cho ñ n cây có qu chín. Trên lá, v t b nh là nh ng ch m nh 1 – 2 mm xanh trong gi t d u, thâm qu ng v sau gi a v t b nh chuy n màu ñen, xung quanh ñ m ñen có qu ng vàng (mô xung quanh vàng nh t). Trên qu , nhi u v t ñ m ñen, hơi n i lên trên v qu , gi a v t b nh mô ch t có th rách nát nên trông gi ng như v t l loét, xung quanh v t ñ m có qu ng ng nư c (xanh) ho c không xu t hi n. V t b nh trên qu có khi r ng t i 6 – 8 mm. Trên cu ng lá và thân cành xu t hi n v t b nh kéo dài, màu ñen. 5.2. Nguyên nhân gây b nh Vi khu n gây b nh Xanthomonas vesicatoria hình g y ng n 0,6 - 0,7 x 1 - 1,5 µm. Chuy n ñ ng có m t lông roi 1 ñ u, có v nh n. Trên môi trư ng ñ c, khu n l c có màu vàng, nh y ư t. Phân gi i gelatin, làm ñông váng s a, phân gi i y u tinh b t, phân gi i ñư ng glucose, lactose, maltose, saccharose t o axit, không sinh ra khí. Có kh năng kh nitrat, không t o ra indol. 5.3. ð c ñi m phát sinh phát tri n b nh Ngu n b nh ch y u lưu truy n theo tàn dư cây b nh, trong tàn dư thân lá qu b nh, vi khu n b o t n sinh s ng t i 2 năm. Cho nên tr ng cà chua ñ c canh trên ñ t cũ, vi khu n t tàn dư truy n b nh cho cây con và cây s n xu t trên ru ng. Tàn dư cây có th b nư c sông cu n ñi xa t i các bãi ven sông ñ lan truy n b nh trên cà chua m i tr ng ñó. Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 145
  12. Ngu n b nh vi khu n có th b o t n trong h t gi ng t i 16 tháng, song là th y u, nó ch có ý nghĩa ñ i v i vùng ñ t m i tr ng cà chua l n ñ u. Vi khu n không b o t n trong ñ t và ch t nhanh trong 2 ñ n 3 ngày sau khi tàn dư hoai m c, gi i phóng vi khu n tr c ti p vào trong ñ t. B nh lây lan trên ñ ng ru ng t cây này sang cây khác nh mưa, gió và trong quá trình chăm sóc vun s i. Vi khu n xâm nh p vào cây ch y u qua l khí kh ng, qua v t thương qu , lá. Nhi t ñ t i thích cho s phát tri n c a vi khu n là 25 - 300C, nhi t ñ gây ch t cho vi khu n 560C. Vì v y, b nh ñ m ñen phát tri n m nh trên ñ ng ru ng trong ñi u ki n nhi t ñ tương ñ i cao 23 - 300C và trong ñi u ki n m ñ không khí cao ñ c bi t lá cây m ư t, trong th i kỳ mưa gió thư ng x y ra liên t c. Trong nh ng ñi u ki n thu n l i th i kỳ ti m d c c a b nh là 3 - 6 ngày. nh ng nhi t ñ cho phép càng th p, th i kỳ ti m d c c a b nh càng kéo dài. Vi khu n gây b nh ñ m ñen cà chua có tính chuyên hoá h p, ch y u gây h i trên cây cà chua. Trong nh ng ñi u ki n nh t ñ nh có th gây b nh trên t (cây cùng h cà). 5.4. Bi n pháp phòng tr - Bi n pháp ch y u là v sinh, tiêu di t tàn dư cây b nh trên ñ t ru ng, c y l t vùi l p tàn dư sau thu ho ch. - Luân canh cây cà chua v i cây tr ng nư c (lúa) ho c các cây tr ng c n không là ký ch như dưa chu t, ngô v.v. - Gieo h t gi ng kho , s ch b nh. X lý h t gi ng. m t s nư c (M , Nga, v.v...) thí nghi m phòng tr có k t qu khi b xung phun thu c trên ñ ng ru ng b ng dung d ch Boocñô 1% ho c thu c kháng sinh Agrimycin (h n h p Streptomycin và Teramycin). Tuy nhiên, bi n pháp này s d ng r t h n ch do còn có m t s như c ñi m c n kh c ph c. 6. B NH TH I Ư T C KHOAI TÂY [do vi khu n Erwinia carotovora] 6.1. Tri u ch ng b nh nh ng c b b nh th i ư t v thư ng chuy n màu nâu, nâu s m, c m m. Trên b m t c b nh, ph n mô b nh ñôi khi th y có b t nư c màu vàng, mùi th i khó ng i. N u c t c b nh s th y th t c b th i nát, có màu vàng nâu. Trong ñi u ki n b o qu n không ñúng k thu t như quá m, thi u ánh sáng, nhi t ñ tương ñ i cao thì b nh th i ư t s phát sinh phát tri n m nh. ð ng th i, trong ñi u ki n ngo i c nh ñó b nh th i khô do n m Fusarium cùng xâm nh p gây b nh. 6.2. Nguyên nhân gây b nh - ð c ñi m phát sinh phát tri n b nh B nh th i ư t c khoai tây do vi khu n Erwinia sp gây h i. ðây là lo i b nh ph bi n và gây thi t nghiêm tr ng ñ i v i khoai tây trong quá trình b o qu n, c t gi , chuyên ch và xu t nh p kh u. Vi c nghiên c u v ñ c ñi m sinh h c, xác ñ nh loài và d ng chuyên hoá c a vi khu n gây th i ư t c khoai tây ñã ñư c ti n hành nhiêù nư c trên Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 146
  13. th gi i như Pháp, Anh, M , Hà Lan, ð c, ... Hi n nay, theo nh ng k t qu c a các nhà khoa h c b nh cây N.W. Schao (1989), Perenbelem (1988) công b và k t lu n r ng: vi khu n gây th i ư t c khoai tây c khoai tây có ba d ng : Erwinia carotovora p.v. cardovora; Erwinia carotovora p.v. atroseptica và Erwinia carotovora p.v. chrysanthemi (Jones) Dye. Vi khu n gây b nh là loài ña th c, ký sinh và gây h i trên nhi u lo i cây tr ng khác nhau. Vi khu n hình g y, hai ñ u hơi tròn, có 2 - 8 lông roi bao quanh mình. Nuôi c y trên môi trư ng pepton saccaro, khoai tây - agar khu n l c có màu tr ng xám, hình tròn ho c hình b u d c không ñ u, b m t khu n l c ư t. Vi khu n không có v nh n, nhu m gram âm, háo khí, d ch hoá gelatin, t o H2S, thu phân tinh b t, không t o NH3. Trên môi trư ng có TZC khu n l c c a vi khu n có màu ñ gi a, rìa ngoài màu tr ng ñó là ñ c trưng ñ nh n bi t loài Erwinia sp. Vi khu n phát tri n thu n l i trong ph m vi nhi t ñ khá r ng, nhi t ñ thích h p nh t là 27 - 320C, nhi t ñ t i h n ch t là 500C; ph m vi pH cũng khá r ng t 5,3 - 9,2, thích h p nh t là pH 7,2. Vi khu n có th b ch t trong ñi u ki n khô và dư i ánh n ng. Vi khu n xâm nh p ch y u qua v t thương, qua m t c . Vi khu n t n t i trong ñ t, trong tàn dư c khoai tây. Vi khu n lan truy n b ng d ch c b nh trong quá trình b o qu n, c t tr . Trên ñ ng ru ng vi khu n lan truy n ch y u nh nư c, gây hi n tư ng th i ñen chân cây khoai tây. B nh th i ư t c khoai tây phát sinh phát tri n m nh trong ñi u ki n nhi t ñ cao và m ñ cao. Trong quá trình b o qu n, c t tr trên giàn, trong kho b nh th i ư t có th phát sinh; m c ñ b b nh n ng hay nh ph thu c vào nhi u y u t , trong ñó y u t nhi t ñ , m ñ và ch t lư ng c gi vai trò quy t ñ nh. B nh có th phát sinh ngay t khi khoai tây m i thu ho ch và kéo dài trong th i gian b o qu n. Nhìn chung, b nh th i ư t c khoai tây xu t hi n v i t l th p tháng 1 ñ n tháng 3 b i vì giai ño n này nhi t ñ th p không thu n l i cho vi khu n xâm nhi m gây b nh. Khi nhi t ñ tăng d n, m ñ cao b nh xu t hi n và phát sinh gây h i c . Trong nh ng tháng mùa hè b nh th i ư t c phát tri n m nh nh t, cao ñi m c a b nh vào các tháng 6, 7, 8. B nh ti p t c phát sinh gây h i và m c ñ b nh gi m d n khi ñi u ki n ngo i c nh không thu n l i cho vi khu n gây th i ư t c khoai tây (tháng 10 - 12). Di n bi n b nh th i ư t c khoai tây trong b o qu n ph thu c vào các gi ng khoai tây khác nhau. H u h t các gi ng ñ u b b nh th i ư t phát sinh gây h i, tuy nhiên m c ñ b b nh có s khác nhau. Các gi ng khoai tây b thoái hoá, ch t lư ng c th p, hàm lư ng nư c cao b nhi m b nh n ng: ñi n hình là các gi ng khoai tây Thư ng Tín, v.v.... Ngư c l i, các gi ng khoai tây m i nh p n i nguyên ch ng, gi ng c p 1, do ch t lư ng gi ng t t, m c ñ b b nh th p như gi ng Diamon, Nicola, v.v... Gi ng khoai tây c a Trung Qu c ñư c nh p g n ñây m t s vùng b nh th i ư t c phát sinh phát tri n tương ñ i cao. Ch t lư ng c và k thu t b o qu n có quan h ch t ch t i b nh th i ư t. N u c khoai tây ñư c ch n ñ tiêu chu n: v ñ l n, ñ ng ñ u, không sây sát v , l y c nh ng ru ng ít ho c không b b nh ñen chân và các lo i b nh khác thì m c ñ b b nh th i ư t v sau thư ng nh . M t khác ñi u ki n b o qu n t t như kho ph i thông thoáng, có ánh sáng, giàn ñúng k thu t, khoai x p thành t ng l p m ng s h n ch b nh phát sinh và t l c th i s gi m rõ r t. T t nh t b o qu n c gi ng trong kho l nh, nhi t ñ th p. Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 147
  14. Ngoài ra, k thu t chăm sóc, bón phân cho cây khoai tây, ñ c bi t là kali cũng có nh hư ng ñáng k ñ n ch t lư ng c trong b o qu n và ñ n s phát sinh và gây h i c a b nh th i ư t trong b o qu n. 6.3. Bi n pháp phòng tr Vi khu n gây th i ư t là loài ña th c, phá h i xâm nhi m nhi u lo i cây tr ng khác nhau. Vì v y, bi n pháp phòng ch ng b nh th i ư t trong b o qu n c n ph i th c hi n các khâu sau ñây : - Ch n l c c ñ tiêu chu n, c kho không b sây sát trư c khi b o qu n. - Trư c khi b o qu n không ñ khoai tây thành ñ ng c , c n ph i giàn thành t ng l p, hong nh dư i ánh sáng tán x ñ gi m b t lư ng nư c, v c khô và d n chuy n thành màu hơi xanh. - Khoai b o qu n trong kho l nh. N u b o qu n trong kho thông thư ng thì c gi ng ñư c giàn thành t ng l p trên giàn b o qu n, ñúng k thu t. Kho thông thoáng, ñ ánh sáng, nên có h th ng qu t thông gió ñ gi m b t ñ m trong kho, t o ñi u ki n ngo i c nh không thu n l i cho b nh phát sinh phát tri n, nh t là các tháng mùa hè. - Thư ng xuyên ki m tra, phát hi n s xu t hi n m m m ng b nh, lo i b c th i k p th i. Ngoài ra, c n có các bi n pháp phòng tr gián, chu t, r p và các ñ i tư ng gây h i khác ñ h n ch con ñư ng lan truy n qua các v t thương cơ gi i. - Bi n pháp hi u qu nh t là b o qu n khoai tây trong kho l nh cho phép gi m t i m c th p nh t b nh th i ư t c . Tuy nhiên, trong ñi u ki n kinh t hi n nay bi n pháp này ít ñư c áp d ng. 7. B NH TH I Ư T C HÀNH TÂY [Erwinia carotovora (Jones) Holland] 7.1. Tri u ch ng b nh Trong vư n ươm : B nh xâm nh p qua r cây hành con sau khi gieo kho ng 10 - 15 ngày, ho c xâm nh p qua v t thương c r , g c. V t b nh ñ u tiên trên r có d ng d u trong, kéo dài theo r , thân gi làm cho cây con b úa vàng, n u nh cây con có hi n tư ng r non b chóc v . Cây b héo, bóp nh trên thân cây m m nhũn có th xu t hi n d ch nh y vi khu n và có mùi. Cùng v i các b nh khác như th i c r do n m Fusarium spp. và ch t róc do ng p nư c, b nh th i c gây ra hi n tư ng ch t r p r t ph bi n trong vư n ươm vào ñ u tháng 9 hàng năm, nh t là nh ng năm có nhi u mưa bão. Trên ru ng s n xu t và trên giàn b o qu n : B nh xu t hi n khi cây hành b t ñ u hình thành c sau tr ng 45 - 50 ngày, vi khu n xâm nh p ch y u t r lên c và t ng n xu ng c do các v t c n phá c a sâu khoang trên ru ng ho c do gián, chu t g m nh m trên giàn b o qu n. V t b nh ban ñ u có d ng gi t d u n m trong mô c hành, sau ñó kéo dài ra ăn sâu vào th t c và b lá. N u b s m cây hành, lá hành vàng úa gi ng như b ng p nư c, cây còi c c. N u c t ngang c s th y các v t thâm ñen có ñư ng ñ ng tâm theo thân gi , bóp nh s th y các gi t d ch vi khu n màu kem. N u c t d c c s th y v t b nh xâm nh p vào nõn t o ra các ñư ng màu thâm ñen ch y d c mô c . Mô c b th i r a, Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 148
  15. m m nhũn, lá héo, r thâm ñen, n u tr i m ch c n lay nh cây có th b ñ g c và có mùi th i. 7.2. Nguyên nhân gây b nh - ð c ñi m phát sinh phát tri n b nh B nh th i c hành tây do vi khu n E. carotovora (Jones) Holland gây ra. Vi khu n hình g y, có nhi u lông roi bao quanh, gram âm, háo khí, có kh năng phân gi i gelatin, t o NH3, indol, không t o bào t . Vi khu n phát tri n t t trên môi trư ng P.P.S.A. Khu n l c có màu tr ng kem, rìa nh n. Vi khu n thu c nhóm ña th c, phá ho i trên 50 lo i cây tr ng như khoai tây, c i b p, súp lơ, dưa, cà r t, cà chua, ...Các loài cây trong h Alliaceae m c ñ nhi m b nh r t khác nhau: n ng nh t là hành tây và hành c , các gi ng khác như t i ta, ki u, hành ta nhi m nh hơn, có th do hàm lư ng nư c th p hơn và hàm lư ng Fitonxit c a nhóm này nhi u hơn. Vi khu n phát tri n ñư c trong kho ng nhi t ñ t 5 - 400C. Nhi t ñ t i thích 22 - 280C, th i kỳ ti m d c 4 - 6 ngày. Ngu n b nh t n t i ch y u trong c và tàn dư lá b nh, trong ñ t. Trong ñi u ki n khô h n vi khu n có th t n t i ñ n 24 tháng. Vi khu n E. carotovora r t m n c m v i lư ng ñ m t do trong thân, c hành tây. Vì v y, giai ño n phát sinh ch y u c a b nh t p trung vào giai ño n cây hành tây xu ng d c hình thành c . Trong ñi u ki n nóng m, hành tây còn non bón nhi u ñ m, khi thu ho ch và b o qu n c vào tháng 4, 5, 6 và 7 thì b nh phát sinh và phá h i n ng n , gây t n th t nghiêm tr ng. 7.3. Bi n pháp phòng tr Trong giai ño n vư n ươm : C n gieo h t ñúng th i v , ñ t thoát nư c, bón ch y u là phân chu ng hoai m c, h n ch dùng phân ñ m urê, sunfat. Bón vôi kh trùng ñ t v i lư ng 40 -50kg/sào. C n dùng cót ho c v i tr ng ñ che ánh n ng tr c x trong v s m và c t r , rơm nh ñ t lu ng. Trong giai ño n ru ng s n xu t : Ch n cây con kho , không b nhi m b nh, tr ng ñúng m t ñ , kho ng cách 10 -15 x 25 -30cm. ðúng tu i cây: 30 - 45 ngày tu i. Bón phân ñ h n ch b nh là y u t quy t ñ nh ñ phòng ch ng, vì v y nên bón theo công th c: 2,5 t n phân chu ng + 600 kg lân + 60 kg kali + 150 kg urê/ha. Cách bón theo phương châm "n ng ñ u nh cu i". Bón lót t t c phân chu ng, phân lân, phân kali và 3/4 lư ng ñ m urê. Lư ng urê còn l i nên bón thúc l n 1 sau khi tr ng 20 - 30 ngày. K p th i phát hi n nh b và dùng vôi b t x lý nh ng cây b b nh ñ tránh lây lan. 8. B NH ð M GÓC DƯA CHU T [Pseudomonas lachrymans (Smith et Bryan) Carsner] B nh ñ m góc dưa chu t r t ph bi n các nư c, gây thi t h i n ng, năng su t gi m t 30 – 50%, nh t là ñ i v i ru ng s n xu t dưa chu t làm gi ng. B nh làm ch t cây con, gi m ch t lư ng qu . B nh ñư c phát hi n năm vào năm 1931 do Burgeri M và ñư c mô t , xác ñ nh nguyên nhân là Bacterium lachrymans vào năm 1915 do Smith và Bryan, Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 149
  16. Cho ñ n nay ñ i thành Pseudomonas lachrymans. Ph m vi ký ch ñã phát hi n là dưa chu t (Cucumis sativus), dưa mơ lông (Cucumis melon), bí ñao (Cucurbita maxima; C . pepo) và nhi u lo i cây trong h b u bí tuỳ theo ch ng khác nhau c a vi khu n. 8.1. Tri u ch ng b nh: B nh h i lá sò, lá th t, hoa và qu dưa chu t. Lá sò b b nh là do t h t gi ng b nhi m b nh ban ñ u. Trê lá sò có nh ng v t b nh màu nâu nh t rìa mép lá ho c trên phi n lá. Lá sò bé nh hơn và chuy n thành màu nâu nh t, cây con b ch t. Khi m m non m i m c ra trong ñ t và nhi m b nh có màu nâu, teo ch t s m. Trên lá th t,v t b nh ñ c trưng là nh ng v t ñ m có góc c nh (gi i h n b i m ng gân lá), trong gi t d u th i ti t m ư t sau ñó chuy n sang màu xám s m, nâu ñ . Nhi u v t b nh khô giòn bong tách ra ñ l i nh ng l th ng l ch trên phi n lá. Trên qu b b nh xu t hi n nhi u v t ñ m hình tròn, màu nâu vàng, lõm vào th t qu . Trong ñi u ki n m ư t, trên v t lõm ti t ra nh ng gi t d ch vi khu n. 8.2. Nguyên nhân gây b nh: Loài vi khu n gây b nh Ps. lachrymans phân hoá thành các pathotype (các d ng) có tính chuyên hoá h p. Có d ng ch gây h i trên cây dưa chu t mà không lây nhi m ñư c trên các loài cây khác g i là Pseudomonas lachrymans f. cucumis Gorl. Có d ng chuyên hoá ch gây h i trên dưa mơ lông g i là Ps. lachrymans f. melonis Gorl., v.v.... D ng vi khu n gây b nh trên dưa chu t có ñ c tính chung như sau: hình g y ng n, kích thư c 0,8 x 1 – 1,2 µm. Chuy n ñ ng nh có lông roi m t ñ u, có v nh n, gram âm, háo khí. Khu n l c hình tròn, màu tr ng, nh n bóng. Có kh năng phân gi i gelatin (y u), t o indol, thu phân tinh b t, phân gi i ñư ng glucose, saccharose t o ra axit, không sinh khí, phân gi i ñư ng lactose và glycerin không sinh ra axit. Vi khu n không có kh năng kh nitrat, không t o H2S, không làm ñông váng s a,.... 8.3. ð c ñi m phát sinh phát tri n: Ngu n b nh vi khu n truy n qua h t gi ng, qua tàn dư cây b nh chưa b hoai m c trong ñ t. ðó là ngu n vi khu n xâm nhi m ñ u tiên. H t gi ng nhi m vi khu n b m t và bên trong h t. T h t nhi m b nh sau khi gieo, b nh xu t hi n trên lá sò. Nh ng lá sò b b nh ñ u tiên khô r ng, nh mưa gió vi khu n ñó truy n lan gây b nh trên các lá th t và qu non. Vi khu n có th truy n lan qua côn trùng Diabrrotica vittita. Vi khu n xâm nhi m vào lá qu thông qua v t thương. B nh phát tri n m nh trong ñi u ki n th i ti t nóng m và nhi t ñ cao, mưa gió nhi u. Nhi t ñ thích h p cho vi khu n phát tri n 23 – 270C. Trên v t b nh v qu dưa chu t có khi m c ra l p n m Scolecotrichum melophthorum ho c Cladosporium herbarum. M i quan h gi a chúng và vi khu n còn chưa ñư c xác ñ nh rõ. 8.4. Bi n pháp phòng tr : Phòng tr b nh ñ m góc vi khu n trên cơ s : Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 150
  17. - Các bi n pháp canh tác phòng ng a b nh như luân canh (2 năm), làm ñ t k , cày l t vùi l p tàn dư b nh. Bón phân h u cơ. - Dùng h t gi ng kho , s ch b nh. Có th x lý h t gi ng b ng thu c hoá h c trư c khi gieo. Phun thu c hoá h c (g c ñ ng) có tác d ng h n ch b nh trong th i kỳ sinh trư ng. - Ch n t o các gi ng dưa chu t ch ng ch u b nh. 9. B NH ðEN GÂN ...........[Xanthomonas campestris (Pammel) Dowson] B nh ñư c phát hi n ñ u tiên do Harman M vào năm 1889. B nh ñen gân lá còn g i là b nh t c m ch r t ph bi n châu Âu, Á, Phi, M . B nh làm ch t cây c i b p, gi m năng su t thu ho ch, gi m ch t lư ng giá tr s n ph m. Lá b p c i b b nh làm hàm lư ng ñư ng ñơn gi m 36 – 49%. B nh h i cây thu c h hoa th p t , ch y u trên c i b p, c i súp lơ, su hào và nhi u lo i cây thu c h Brassiceae, Rhaphanus và m t s thu c h Nyctaginaceae. 9.1. Tri u ch ng b nh: Tri u ch ng ñi n hình nh t c a b nh là các gân lá b ñen, mô lá ñ m vàng, c t ngang thân bó m ch th y b thâm ñen thành vòng ho c ñ t quãng, có d ch nh y vi khu n ñùn ra trên lát c t nhưng không gây ra hi n tư ng th i nhũn. Gân lá b thâm ñen thư ng b t rìa lá vào trong, lá vàng d n, giòn khô, cây con b b nh có th ch t sau vài tu n l ho c sinh trư ng phát tri n không ñ u, không cu n b p. Su hào b b nh có hi n tư ng thân b r ng, lá r ng do các bó m ch thân, lá b b nh làm vít t c bó m ch d n nên nh hư ng l n t i s v n chuy n, cân b ng ch ñ nư c trong cây, làm cây héo, úa vàng. 9.2. Nguyên nhân gây b nh: Vi khu n gây b nh Xanthomonas campestris có d ng hình g y ng n, kích thư c 0,4 – 0,5 x 0,7 - 3 µm, có m t lông roi ñ u, có v nh n, háo khí, khu n l c màu vàng, phân gi i r t ch m gelatin, phân gi i ñư ng glucose, lactose, saccharose t o ra axit (y u), phân gi i tinh b t, không có kh năng kh nitrat, có kh năng t o indol, H2S và NH3. 9.3. ð c ñi m xâm nhi m và phát tri n: Ngu n b nh vi khu n truy n qua h t và tàn dư cây b nh ñ t. Vi khu n xâm nhi m vào cây qua v t thương, thu kh ng và l h t nhiên trong các giai ño n sinh trư ng t cây con ñ n thu ho ch. Sau khi xâm nh p qua l h vào cây, vi khu n di chuy n theo gian bào, xâm nh p vào các m ch d n t i phôi h t. Th i kỳ ti m d c ( b nh) ph thu c vào gi ng và v trí lây b nh, ñi u ki n nhi t ñ , m ñ . Nói chung, th i kỳ ti m d c kéo dài t 10 – 15 ngày. Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 151
  18. B nh truy n lan nh côn trùng, c sên, gió, mưa và phát tri n m nh trong ñi u ki n mưa, m ư t, nhi t ñ > 200C. 9.4. Bi n pháp phòng tr : - V sinh, thu d n s ch tàn dư cây b nh, c y l t g c c i b p sau khi thu ho ch. - Tiêu di t c d i h hoa th p t vì ñây là m t trong nh ng ngu n b nh lây nhi m cho cây tr ng. - Luân canh dài h n. - Gieo tr ng b ng h t gi ng kho , s ch b nh; l y h t gi ng nh ng cây kho , lo i b cây b nh trong ru ng làm gi ng, x lý h t gi ng b ng thu c hoá h c ho c b ng nư c nóng 500C trong 15 – 30 phút. - Ch n l c, s d ng m t s gi ng c i b p ch ng ch u. Bón phân kali làm tăng s c ch ng ch u b nh. h n ch b nh h i. - Phòng ch ng côn trùng môi gi i truy n lan b nh trên ñ ng ru ng. Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 152