Xem mẫu

  1. Chương 2. B NH N M H I CÂY RAU 1. B nh m c sương h i cà chua [Phytopthora infestans (Mont.) de Bary] B nh m c sương cà chua có nơi còn g i là b nh sương mai, b nh rám sương, b nh dich mu n, v.v… do cùng m t loài n m gây b nh m c sương trên khoai tây là Phytopthora infestans (Mont.) de Bary. B nh m c sương cà chua do Payen (Pháp, năm 1847) ñã giám ñ nh trên qu . B nh ñã lan tràn kh p th gi i cùng v i di n tích tr ng cà chua ngày càng m r ng t cu i th k 19. Theo Guntơ và Gơrunmơ, vùng duyên h i nư c ð c, b nh ñã gây thi t h i 60 – 75%, th m chí 100% cà chua. B nh còn phá ho i nghiêm tr ng M , Nam Phi và Trung Qu c. Vi t Nam, t nhi u năm nay b nh thư ng xuyên gây thi t h i các vùng tr ng cà chua, thi t h i trung bình 30 – 70%, có khi lên ñ n 100% không ñư c thu ho ch. 1.1. Tri u ch ng b nh: Cây cà chua b b nh m c sương bi u hi n tri u ch ng bên ngoài và thay ñ i sinh lý, sinh hoá bên trong cây b nh. B nh phá h i trong t t c các giai ño n phát tri n t cây con ñ n khi ra hoa, ra qu , thu ho ch và trên t t c các cơ quan c a cây. Trên lá, v t b nh thư ng xu t hi n ñ u tiên ñ u lá, mép lá ho c g n cu ng lá. V t b nh lúc ñ u hình tròn ho c hình bán nguy t, màu xanh t i, v sau không ñ nh hình màu nâu ñen, gi i h n gi a ph n kho và ph n b nh không rõ ràng, m t dư i v t b nh màu nh t hơn. V t b nh có th lan r ng kh p lá, m t dư i v t b nh có hình thành l p m c tr ng. ðó là cành bào t phân sinh và bào t phân sinh c a n m, l p m c này còn lan r ng ra ph n lá chung quanh v t b nh, nhưng nhanh chóng m t ñi khi tr i n ng, nhi t ñ cao. V t b nh trên thân, cành lúc ñ u hình b u d c ho c hình d ng không ñ u ñ n, sau ñó v t b nh lan r ng bao quanh và kéo dài d c thân cành m u nâu ho c màu nâu s m, hơi lõm và ng nư c. Khi tr i m ư t, thân b nh giòn, tóp nh và gãy g c. Khi tr i khô ráo, v t b nh không phát tri n thêm, màu nâu xám, cây có th ti p t c sinh trư ng. trên hoa, v t b nh có màu nâu ho c nâu ñen, xu t hi n ñài hoa ngay sau khi n hình thành, b nh lan sang cánh hoa, nh hoa, cu ng hoa làm cho c chùm hoa b r ng. B nh trên qu bi u hi n tri u ch ng ñi n hình, thư ng tr i qua ba giai ño n: m t màu, rám nâu và th i r a. Tuỳ theo gi ng, th i ti t và v trí c a qu , b nh th hi n nhi u d ng tri u ch ng khác nhau (d ng phá h i chung: màu nâu nh t, nâu ñ m, vòng ñ ng tâm, vòng xanh, móng ng a và d ng th i nhũn). D ng phá h i chung bi u hi n qu non b ng v t b nh màu nâu, phát tri n nhanh chóng bao quanh qu làm qu b r ng. V t b nh trên qu l n có th xu t hi n núm qu ho c gi a qu , lúc ñ u v t b nh màu nâu nh t, sau ñó chuy n thành màu nâu ñ m hơn ho c màu nâu ñen, v t b nh lan kh p b m t qu , qu b nh khô c ng, b m t xù xì, l i lõm. Th t qu bên trong v t b nh cũng có màu nâu, kho ng tr ng trong qu có t n n m tr ng.. Khi tr i m ư t, trên b m t qu cũng có l p Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 31
  2. n m tr ng x p bao ph . V sau, qu b nh th i ñen nhũn và có nhi u lo i n m ph sinh khác xâm nhâp như Fusarium. H t cà chua trong qu b nh cũng b b nh. H t b b nh thư ng nh hơn h t kho , v t b nh màu nâu chi m m t ph n ho c toàn m t b h t. Qu b nh b th i, h t hoá ñen. 1.2. Nguyên nhân gây b nh: B nh do n m Phytopthora infestans (Mont.) de Bary, thu c b Peronosporales, l p N m Tr ng Oomycetes. N m có chu kỳ phát tri n hoàn toàn bao g m giai ño n s i n m, sinh s n vô tính (bào t phân sinh - b c bào t sporangium – bào t ñ ng) và sinh s n h u tính t o ra bào t tr ng (xem b nh m c sương khoai tây). S i n m hình ng, ñơn bào có nhi u nhân (có khuynh hư ng hình thành màng ngăn ph n s i n m già). S i n m mô bi u bì qu có nhi u trư ng h p to nh không ñ u nhau, có ch thót l i. Cành bào t ñâm ra ngoài qua l khí ho c tr c ti p qua bi u bì ký ch , ñơn ñ c t ng cành ho c t ng nhóm 2 – 3 cành. S hình thành bào t (bào t phân sinh) ph thu c vào ñi u ki n nhi t ñ , ñ m và nư c. Trong ñi u ki n ñ m 90 – 100%, ñ c bi t ñêm có sương và mưa phùn, nhi t ñ trong kho ng 14,6 – 22,90C thì bào t hình thành r t nhi u. Trong th i gian t tháng 12 ñ n ñ u tháng 3 có ñ y ñ các ñi u ki n thu n l i nên bào t hình thành nhi u, b nh lây lan và phá h i n ng. Bào t n y m m theo hai ki u, ho c hình thành bào t ñ ng ho c hình thành ng m m tuỳ theo ñi u ki n nhi t ñ , m ñ . Bào t phân sinh có kh năng hình thành bào t th sinh trong ñi u ki n nhi t ñ cao trên 280C. Bào t ñ ng chuy n ñ ng ñư c nh hai l lông roi có chi u dài khác nhau. Nhi t ñ thích h p nh t ñ bào t n y m mhình thành bào t ñ ng là 12 – 140C. Còn nhi t ñ cao hơn 200C thì n y m m hình thành ng m m. Trên 280C ho c dư i 40C bào t không n y m m. nhi t ñ 12 – 140C, trong gi t nư c bào t b t ñ u n y m m sau 15 phút và sau 1 gi t l n y m m ñã ñ t t i 25 – 75%. Lo i bào t ñư c hình thành trong ñi u ki n thích h p, nhi t ñ dư i 180C, ñ m cao thì càng có kh năng n y m m l n. Tu i bào t càng non thì t l n y m m càng cao, ñ chua thích h p ñ n y m m là pH 5 – 5,5. N m xâm nh p vào cây qua l khí ho c tr c ti p qua bi u bì. M t bào t n y m m ho c bào t ñ ng cũng có th xâm nh p t o thành v t b nh. Nhi t ñ t i thi u ñ n m xâm nh p là 120C, nhi t ñ thích h p nh t là 18 – 220C. Th i kỳ ti m d c c a b nh lá là 2 ngày, trên qu là 3 – 10 ngày. Ngu n b nh truy n t năm này qua năm khác b ng s i n m, bào t tr ng có trên tàn dư lá cà chua và khoai tây b b nh, s i n m còn t n t i h t cà chua. ð n v tr ng, s i n m ho c bào t tr ng phát d c n y m m xâm nh p. Trong th i kỳ cây sinh trư ng, b nh lây lan, phát tri n nhanh chóng b ng bào t vô tính. N m Phytopthora infestans có nhi u ch ng nòi sinh h c. Tuy nhiên, n m Phytopthora infestans có th gây b nh cho c cà chua và khoai tây. Nhưng ngay t ñ u khi nghiên c u v n ñ này, Roder (1935), Small (1938) và Berg (1962) ñã xác ñ nh b nh m c sương cà chua có m t s ch ng nòi sinh h c c a n m khác v i trên khoai tây. Năm 1952, Gallegly cũng ñã xác ñ nh ñư c m t s nòi sinh h c khác nhau trên m t s gi ng cà chua. Cũng năm ñó, Waggner và Wallin ñã phân l p t khoai tây ñư c m t s ch ng nòi Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 32
  3. sinh h c ñi n hình h i cà chua. Năm 1970, ð c cũng ñã xác ñ nh ñư c ch ng nòi sinh h c T0, T1 ñi n hình h i cà chua. Năm 1968, Doropkin và Remnieva ñã xác ñ nh ñư c m t ch ng nòi sinh h c m i trên các gi ng cà chua lai như gi ng lai c a t h p L. esculentum x L. peruvianum. Nh ng nghiên c u v m i quan h gi a các ch ng sinh h c c a n m Phytopthora infestans v i các gi ng cà chua lai bi t trư c h th ng gen di truy n ñã v ch ra m t phương hư ng m i phòng tr b nh theo con ñư ng t o gi ng ch ng b nh. 1.3. ð c ñi m phát sinh phát tri n: Có nhi u ñi u ki n nh hư ng t i s phát sinh phát tri n c a b nh trên ñ ng ru ng. Trong ñó, th i ti t có tác d ng quy t ñ nh nhưng các y u t k thu t canh tác có ý nghĩa r t quan tr ng. a. nh hư ng c a th i ti t: ð m, lư ng mưa, nhi t ñ và ñ chi u sáng hàng ngày (sương mù) có nh hư ng r t l n ñ i v i s phát sinh phát tri n c a b nh m c sương cà chua. ð i ña s cà chua v ñông s m mi n B c nư c ta gieo tr ng vào tháng 9 – 10, cà chua xuân hè gieo tr ng vào tháng 2 thư ng không b b nh ho c b b nh r t nh . B nh phát tri n vào t t c các th i v gieo tr ng và phá h i n ng vào giai ño n sinh trư ng ñ u tháng 12, có nơi có năm phát sinh vào tháng 11 và kéo dài trong các tháng 1, 2, 3, 4, th m chí có năm b nh phá h i trong su t tháng 4 ñ n tháng 5 (nh t là mi n núi), tuy r ng t l b nh vào th i gian này r t th p. Cao ñi m c a b nh xu t hi n trong các tháng 12, 1, 2, và tháng 3 thư ng có nhi u ñ t vì trong th i gian này ñ m không khí có nhi u lúc ñ t t 75 – 100%, nhi t ñ 13,6 – 22,90C, ñ chi u n ng hàng ngày 1,1 – 5,6 gi /ngày, nhi u ngày có sương mù và sương ñêm lá (Vũ Hoan, 1973). m ñ và lư ng mưa có tác d ng r t l n ñ n b nh, vì ch c n lư ng mưa t 120 mm tr nên ñã t o ñi u ki n t t cho b nh phát sinh, trong ñó v ñông xuân mưa phùn kéo dài làm cho b nh phát sinh phát tri n m nh. Ti u khí h u trong ru ng cà chua có tác d ng t o ñi u ki n cho các b nh ñ u tiên, t ñó b nh lan tràn kh p cánh ñ ng cà chua. V i ñi u ki n thu n l i, nhi t ñ ñã n ñ nh 200C là nhi t ñ th p thích h p, có mưa, có gi t sương và sau ñó tr i tr n m, h ng n ng thì ch sau 9 – 10 ngày b nh s phát tri n r phá hu nhanh chóng ru ng cà chua. b. nh hư ng c a ñ a th ñ t dai: ð a th và tính ch t ñ t có nh hư ng ñ n m c ñ b nh vì nó quan h nhi u ñ n ch ñ nư c, ch ñ dinh dư ng c a cà chua và ngu n n m b nh. nơi ñ t th t, ñ t th p, trũng, b nh thư ng n ng hơn nơi ñ t cát, ñ t cao ráo thoát nư c. nhi u nơi ñ t b c màu, b nh h i cà chua có xu hư ng nh hơn so cùng v i ñ t màu m , ñi u này có quan h v i s phát tri n c a cà chua và k thu t tr ng. c. nh hư ng c a phân bón: Bón k t h p gi a phân chu ng và phân vô cơ N, P, K s t o ñi u ki n cho cây phát tri n cân ñ i, tăng s c ch ng b nh m c sương. N u t l phân kali b ng ho c cao hơn phân N thì s c ch ng b nh tăng càng rõ, nh t là ñ u giai ño n ch m b nh. Tuy nhiên, n u b nh ñang cao ñi m và lây lan m nh thì vi c bón phân kali cũng không có tác d ng ch ng b nh rõ. Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 33
  4. d. Tính ch ng b nh c a các gi ng cà chua: T t c các gi ng cà chua tr ng nư c ta ñ u b b nh m c sương phá h i n ng. Tuy nhiên, m c ñ nhi m b nh có khác nhau, gi ng cà chua H ng lan b b nh n ng. B nh phá h i vào các giai ño n sinh trư ng c a cà chua t giai ño n cây con ñ n khi ra hoa, k t qu . giai ño n vư n ươm, cây con b b nh thư ng tàn l i ch t nhanh hơn ngoài ru ng s n xu t, th i kỳ ra hoa b b nh n ng thư ng b tàn l i nhanh h n v i th i kỳ cà chua ñang sinh trư ng phát tri n. Hi n nay, trên th gi i b ng phương pháp lai t o h u tính, ngư i ta ñã t o ra m t s gi ng cà chua lai có th ch ng ñư c b nh m c sương. e. Th i v : mi n B c Vi t Nam, v cà chua ñông s m b nh phá h i nh , ch xu t hi n cu i giai ño n thu ho ch. Cà chua chính v tr ng ñ i trà b b nh n ng, b nh phá h i t khi tr ng ñ n chín càng n ng hơn. V cà chua xuân hè b nh nh hơn giai ño n cu i thu qu , nhưng giai ño n vư n ươm ñ n khi ra hoa b nh phá h i khá nghiêm tr ng do th i ti t giai ño n ñ u v (tháng 2 – 4) mi n B c còn r t thích h p cho b nh phát tri n. 1.4. Bi n pháp phòng tr : Phòng tr ph i k t h p v i các m t: bi n pháp k thu t canh tác, gi ng ch ng b nh và thu c hoá h c, ñ ng th i ph i d tính d báo th i gian phát sinh b nh ñ u tiên. a. D tính d báo th i gian phát sinh b nh ñ u tiên: C n ph i có ru ng d tính d báo và theo dõi nhi t ñ , ñ m, mưa, gi t sương ñêm và sương mù ch y u t tháng 11 ñ n tháng 4. D tính d báo b nh trư c 1 – 2 tu n l ñ k p th i phòng tr b nh. Vào các tháng này khi có nhi t ñ xu ng th p 14 – 200C, biên ñ nhi t ñ ngày ñêm 4 – 80C, có gi t sương ñêm: sương mù và lư ng mưa nh là báo hi u b nh có th xu t hi n và d n ñ n cao ñi m b nh. C n thư ng xuyên ki m tra phát hi n b nh k p th i ngoài ñ ng ru ng, khi th y phát sinh các b nh ñ u tiên c n ph i phân lo i ru ng ñ có k ho ch phun thu c ngăn ch n ngay. b. Ch n qu không b b nh ñ làm gi ng: Trư c khi gieo h t có th x lý b ng nư c nóng ho c TMTD 5 g/1 kg h t. Vư n ươm ph i là nơi ñ t cao ráo s ch s , các v trư c không tr ng cà chua ho c khoai tây. Phun thu c Boocñô 1% ho c Mancozep 0,2% ñ phòng b nh vư n ươm cây gi ng c a cà chua v xuân hè (phun 4 – 5 ngày cách nhau tuỳ theo th i ti t). c. L p h th ng luân canh thích h p: Cà chua không nên tr ng g n ru ng khoai tây và không luân canh k c n v i khoai tây. d. Phân bón: Ph i chú tr ng bón phân chu ng cân ñ i v i các lo i phân N, vô cơ, tăng lư ng bón tro và phân kali, lu ng ñánh cao, rãnh r ng ñ thoát nư c. ði u khi n không cho cây sinh trư ng quá m nh, b c nhanh, cây ch a nhi u nư c. Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 34
  5. Thư ng xuyên b m t a cành lá ñ ru ng thông thoáng. Chú ý b m m m nách, b m ng n ñ cành cà chua phát tri n v a ph i. Nên làm giàn ñ cây cà chua nên th ng ñ ng, v a d chăm sóc thu ho ch, v a có tác d ng phòng b nh và cho năng su t cao. e. Th i v : ð m b o th i v gieo tr ng s m vào các tháng 8, 9 ñ i v i v ñông; tháng 2 và tháng 3 ñ i v i v xuân hè. Nên tranh th tr ng v cà chua s m. g. Dùng gi ng ch ng b nh: Lai t o gi ng cà chua ch ng b nh m c sương t Lycopersicon pimpinellifolium và L. peruvianum có tri n v ng, ñã có nhi u gi ng lai ch ng b nh hoàn toàn (Gơrunmơ và Guntơ, 1961). Loài Solanum guineese ñã th hi n tính ch ng b nh cao lá và qu . h. Dùng thu c hoá h c phòng tr b nh có tác d ng r t l n: Phun dung d ch Booñô 0,5 – 1%, oxyclorua ñ ng 0,75% - 1% là nh ng lo i thu c có truy n th ng phòng tr b nh có hi u qu t t.. Ngày nay, các thu c tr n m h u cơ ñang ñư c s d ng r ng rãi ñ phòng tr b nh, ph i k ñ n Mancozeb n ng ñ 0,2 – 0,3%, Rhidomil MZ 72 n ng ñ 0,2%, v.v…. Khi s d ng thu c cũng c n chú ý t i n m th hi n tính ch ng thu c h u cơ m nh hơn các thu c vô cơ. Hi n nay, nư c ta ti n hành phun thu c phòng tr b nh theo d tính trư c ho c b nh ch m xu t hi n, sau ñó ti p t c phun cách nhau 7 – 10 ngày 1 l n. ð ti t ki m thu c và nâng cao hi u qu phòng tr b nh nên phun theo d tính d báo trư c các ñ t cao ñi m b nh xu t hi n. 2. B nh l c r cà chua [Rhizontonia solani Kuhn] 2.1. Tri u ch ng b nh: M t s tri u ch ng b nh h i do b nh l c r ñ i v i cây cà chua như: ch t r p cây con, th i r , th i g c, th i thân, th i qu . Ch t r p cây con: Cây con có th b h i trư c ho c sau khi m c kh i m t ñ t. Trư c khi n y m m, b nh gây ch t ñ nh sinh trư ng. Sau khi n y m m, n m gây ra các v t b nh màu nâu ñ m, nâu ñ ho c hơi ñen g c cây sát m t ñ t, ph n thân non b th t l i, tr nên m m và cây con b ñ g c và ch t. Cây l n cũng b h i nhưng ch y u ch b h i ph n v . B nh có th xu t hi n gây h i c cây trư ng thành gây hi n tư ng th i r ho c th i g c thân khi ñi u ki n ngo i c nh thích h p cho n m phát tri n. g c cây, tri u ch ng ban ñ u là v t lõm màu nâu ho c hơi nâu ñ sát m t ñ t, v t b nh có th lan r ng quanh g c thân và lan xu ng r , g c thân b l loét. Khi qu cà chua ti p xúc v i ñ t trong ñi u ki n nóng m cũng có th b n m t ñ t xâm nh p vào gây th i qu . 2.2. Nguyên nhân gây b nh: B nh do n m Rhizoctonia solani Kuhn thu c b n m trơ (Mycelia sterilia), l p N m B t toàn. N m Rhizoctonia solani g m nhi u ch ng, có ph m vi ký ch r ng. Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 35
  6. S i n m màu tr ng, phân nhánh vuông góc, ch phân nhánh hơi th t l i, ph n ch phân nhánh có vách ngăn. Khi s i n m già có màu nâu nh t và hình thành h ch n m. H ch n m d t, màu nâu ho c nâu t i, kích thư c và hình d ng h ch không c ñ nh. Khi c y n m trên môi trư ng PGA ho c PDA nhi t ñ 25 – 300C, n m phát tri n m nh, t n n m có màu tr ng x p sau chuy n thành màu nâu và hình thành nhi u h ch n m r t nh . N m Rhizoctonia solani phân b r ng, là nguyên nhân gây b nh h i g c, r c a m t s lo i cây tr ng. N m này có kh năng ho i sinh nhưng m c ñ khác nhau tuỳ theo ch ng. N m Rhizoctonia solani có giai ño n h u tính (giai ño n này ñã ñư c xác ñ nh m t s nư c) hình thành ñ m và bào t ñ m, thu c l p n m ð m. 2.3. ð c ñi m phát sinh phát tri n: N m Rhizoctonia solani t n t i trong nhi u lo i ñ t d ng s i, d ng h ch n m. N m có th xâm nh p vào tàn dư th c v t. Nh ng y u t như nhi t ñ ñ t, ñ m ñ t, ñ pH ñ t, s ho t ñ ng c a các vi sinh v t ñ t có nh hư ng ñ n s t n t i và xâm nhi m c a n m. Khi ñi u ki n thích h p và thu n l i, n m xâm nh p và gây b nh h i cây. N m ho t ñ ng m nh khi ñ t ñ m. ð t quá khô ho c bão hoà nư c s c ch s phát tri n c a n m. N m d dàng xâm nh p qua v t thương, m t khác n m có kh năng tr c ti p xâm nh p vào mô th c v t non, m m. Trên ñ ng ru ng, b nh có th phát sinh và gây h i t khi h t n y m m ñ n khi cây trư ng thành. vư n ươm, b nh có th gây ch t r p hàng lo t cây con. 2.4. Bi n pháp phòng tr : - V sinh ñ ng ru ng, th d n tàn dư cây b nh. - Luân canh cà chua v i lúa nư c. - Ch n ñ t không có ngu n b nh ñ làm vư n ươm cây con. - Chăm sóc cho cây sinh trư ng phát tri n kho , tránh làm hư h i b ph n r c a cây khi vun x i, làm c , lên lu ng cao, vun g c cao, rãnh thoát nư c t t. - Chú ý phòng tuy n trùng n t sưng h i r cây. - Có th s d ng thu c Validacin 3SC ñ phòng ch ng b nh ho c ch ph m sinh h c Trichoderma. 3. B nh héo vàng cà chua [Fusarium oxysporium f. sp. lycopersici] B nh héo vàng cà chua ñư c mô t ñ u tiên b i Masse G.E Anh vào năm 1895. B nh có kh p trên th gi i nhưng ch y u vùng nhi t ñ i. B nh có Vi t Nam. 3.1. Tri u ch ng b nh: Cây con b b nh còi c c, kém phát tri n, sau b ch t. Cây trư ng thành b b nh các lá phía dư i g c thư ng bi n vàng, ban ñ u t m t lá chét c a m t bên cây, sau ñó lan ra toàn cây; lá héo rũ, màu vàng, không b r ng. V t b nh trên thân sát m t ñ t ho c c r Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 36
  7. màu nâu, v t b nh l n d n làm khô tóp c ño n thân sát m t ñ t, b r phát tri n kém, r b th i d n.. Khi tr i m, trên m t v t b nh có l p n m màu h ng nh t, ch d c thân th y bó m ch libe có màu nâu. Cây b b nh ban ngày héo, ban ñem ph c h i, cây sinh trư ng kém. Sau 1 tu n ñ n 1 tháng cây s ch t hoàn toàn. 3.2. Nguyên nhân gây b nh: B nh do n m Fusarium oxysporium f. sp. lycopersici (Sacc.) W.C. Snyder & H.N. Hans. N m thu c h Tuberculariaceae, b Moniliales, l p N m B t toàn. Trên môi trư ng PDA, t n n m x p, màu h ng nh t, sau khi c y 4 – 5 ngày hình thành s c t màu ñ tím. Trên môi trư ng CLA, bào t ñư c hình thành r t nhi u. Bào t l n hơi cong hình lư i li m, có 3 – 5 vách ngăn, kích thư c t 27 – 46 x 3 – 5 µm, không màu ho c màu vàng nh t. Bào t nh hình ô van ho c elíp, kích thư c t 5 – 12 x 2,2 – 3,5 µm, không có vách ngăn, bào t ñư c hình thành trong b c gi . Trên môi trư ng PDA, sau khi c y 3 – 5 tu n n m hình thành bào t h u. Trên b m t v t b nh, bào t ñư c hình thành nhi u. ðây là ngu n lây lan và gây b nh cho cây cà chua khác. N m có 3 ch ng sinh lý. Ch ng 1 phân b r ng kh p th gi i; ch ng 2 ñư c tìm th y bang Ohio (1940), Florida (M ), Australia, Brazil, Anh, Mehico (1961); ch ng 3 có Brazil, California và Florida (M ), Bowen (Australia). 3.3. ð c ñi m phát sinh phát tri n: B nh phát tri n nơi có th i ti t m, trên ñ t cát và ñ t chua. N m t n t i trong ñ t vài năm, nhi t ñ thích h p là 280C. B nh phát sinh phát tri n m nh vào tháng 4, 5 h i cà chua v ñông xuân và xuân hè; b nh xu t hi n tháng 9, 10 gây h i cà chua v ñông s m. Phân bón có nh hư ng ñ n tính ñ c c a n m: tính ñ c c a n m tăng khi bón phân vi lư ng, phân lân, ñ m amôn; tính ñ c c a n m gi m khi bón ñ m nitrat (Jones J.P, 1993). N m truy n lan qua h t gi ng, cây con b nhi m trư c khi tr ng ho c do gió, nư c, công c làm ñ t, v.v…. N m có th t n t i trong ñ t nhi u năm (Dhesi N.S. và ctv, 1968). 3.4. Bi n pháp phòng tr : - Thu d n, ñ t cây b b nh. Luân canh v i cây ngũ c c. N u ñ t b nhi m n ng thì ph i luân canh v i cây không ph i h cà trong vòng 5 – 7 năm. - Dùng các gi ng kháng ñ tr ng. - Ch ñ ng h th ng tư i tiêu, không tư i quá m. Tr ng m t ñ thích h p v i t ng gi ng. - Bón phân cân ñ i và h p lý t o ñi u ki n cho cây phát tri n kho . - Khi b nh ch m xu t hi n có th dùng thu c Mirage 50WP v i lư ng 1,2 kg/ha n ng ñ 0,2% phun vào g c cây. Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 37
  8. 4. B nh ñ m vòng cà chua và khoai tây [Alternaria solani Ell. & Mart.] B nh ñ m vòng xu t hi n h u h t các vùng tr ng cà chua. B nh làm gi m s lư ng và kích thư c qu . 4.1. Tri u ch ng b nh: Trên lá, v t b nh thư ng xu t hi n ñ u tiên lá già có hình tròn ho c hình b u d c, có vòng ñ ng tâm, màu nâu ñen. Lúc ñ u, v t b nh nh , sau to d n, ñư ng kính v t b nh ñ n 1 – 2 cm. Khi trên lá có nhi u v t b nh, các v t liên k t v i nhau hình thành v t l n không ñ nh hình. Khi g p ñi u ki n thu n l i, v t b nh có th lan ra kh p lá chét. Gi i h n gi a v t b nh và mô kho là m t qu ng vàng nh . Khi cây b b nh n ng lá phía dư i ch t khô và r ng s m. Trên thân, v t b nh hình b u d c, lõm, màu nâu xám. Ch phân cành thư ng d b b nh làm cho gãy g c, ch t khô. Trên qu , v t b nh thư ng núm qu , tai qu , lúc ñ u nh , sau to d n, cũng có các vòng ñ ng tâm, trên v t b nh xu t hi n kh i bào t màu ñen, mư t như nhung bao ph . B nh thư ng h i giai ño n chín già. 4.2. Nguyên nhân gây b nh: B nh ñ m vòng cà chua do n m Alternaria solani (Ell. & Mart.) L.R. Jone & Grout gây ra. N m thu c h Dematiaceae, b Moniliales, l p N m B t toàn. S i n m có vách ngăn, phân nhánh, màu nâu t i. Bào t phân sinh hình qu l u ñ n có nhi u vách ngăn ngang, d c, có m dài hơi kho m, màu nâu t i, kích thư c 120 – 296 x 12 – 20 µm. Trên môi trư ng PGA, n m phát tri n m nh và hình thành s c t hơi h ng ho c hơi ñ . 4.3. ð c ñi m phát sinh phát tri n: Bào t phân sinh n y m m trong gi t nư c sau 1 – 2 gi ph m vi nhi t ñ 16 – 0 0 34 C, nhi t ñ thích h p nh t cho n m phát tri n là 26 – 28 C. N m xâm nh p vào cây qua l khí kh ng ho c v t thương ho c tr c ti p qua bi u bì. T 130C, n m có th xâm nh p và gây b nh, nhi t ñ càng cao thì s xâm nh pvà gây b nh càng d dàng. Trong ñi u ki n thu n l i (nhi t ñ thích h p, m ư t) thì th i kỳ ti m d c c a b nh là 3 - 4 ngày và sau ñó 3 – 4 ngày n m có th sinh bào t m i. Thông thư ng th i kỳ ti m d c kéo dài 8 – 10 ngày. Tr i càng nhi u mưa và sương thì b o t phân sinh hình thành càng nhi u. nư c ta, b nh phát sinh và gây h i n ng vào cu i xuân hè. ð c bi t, b nh gây h i n ng v mu n vì có m ñ cao, nhi t ñ cao, mưa nhi u thu n l i cho n m lây lan, xâm nhi m và b nh phát tri n. N m có th t n t i trên h t, trên tàn dư cây b nh ñ t ho c trên m t s cây h cà như khoai tây, cà, v.v…. Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 38
  9. Theo Henning và Alexander (1952 – 1959), King (1967) cho bi t n m có 7 d ng sinh h c khác nhau và tính ch ng b nh c a các gi ng cà chua cũng th hi n khác nhau. 4.4. Bi n pháp phòng tr : - Phòng tr b nh ñ m vòng cà chua ch y u b ng bi n pháp canh tác. Th c hi n ch ñ luân canh trong kho ng 2 – 3 năm, không luân canh v i cây h cà. Bón phân cân ñ i, c n chú tr ng phân kali ñ cây sinh trư ng t t. - S d ng gi ng ch ng b nh như gi ng CS1, HP5, MV1. - X lý h t gi ng b ng thu c Score lư ng 0,3 – 2,4 g a.i/10 kg h t, TMTD 85WP lư ng 6 g/1 kg h t. - Khi b nh ch m xu t hi n trên ñ ng ru ng, dùng thu c Mancozeb 80WP v i lư ng 1,4 – 1,9 hg/ha ho c Rovral 50WP v i lư ng 1,5 – 1,7 kg/ha pha v i 400 – 500 lít nư c. Ngoài ra, có th dùng thu c Mirage 50WP n ng ñ 0,15 – 0,2% phun ư t ñ u thân, lá, qu trên cây. 5. B nh th i xám cà chua [Botrylis cinerea Pers.] B nh th i xám cà chua xu t hi n nhi u vùng trên th gi i. Ngoài cà chua, n m còn gây b nh trên thu c lá, l c, khoai tây, nho. B nh có trên cà chua Vi t Nam. 5.1. Tri u ch ng Trên lá, b nh thư ng xu t hi n t ñ u lá chét, sau ñó lan theo g n chính vào phía trong và phát tri n r ng, mô b b nh ch t khô, có màu xám. Ph n ranh gi i gi a mô b nh và mô kho có màu vàng nh t. Khi tr i m trên m t v t b nh xu t hi n nhi u bào t phân sinh. Trên thân, cành v t b nh lúc ñ u là ch m nh , màu nâu ñen sau ñó lan r ng gây th t thân, cành; v t b nh có màu xám, ph n thân và cành phía trên v t b nh b héo d n và khô tóp. Trên hoa, n m xâm nh p vào ñài hoa sau ñó lan r ng ra cu ng hoa làm hoa ch t khô, r ng. Trên qu , lúc ñ u v t b nh là ñ m nh , m sau ñó v t b nh lan r ng d n, ñư ng kính có th r ng 1,5 – 3 cm, b nh thư ng xu t hi n trên vai qu , g n núm qu ho c t núm qu th i kỳ qu già. Mo qu b b nh th i m m, trên v t b nh xu t hi n l p n m m c xám, m n như nhung, ñó là s i n m, cành bào t và bào t phân sinh. Trên cây khi qu ti p xúc v i lá b nh ho c cành b nh, n m s lan vào qu và gây r ng qu (hình 35 - ph l c). 5.2. Nguyên nhân gây b nh B nh do n m Botrylis cinerea Pers. gây ra, n m thu c h Moniliaceae, b Moniliales, l p N m B t toàn. Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 39
  10. Cành bào t phân sinh thon, có vách ngăn, trong su t ho c có màu xám, phía trên ñ u cành phân nhánh không theo quy lu t, t bào ñ nh cành hơi phình, t cành bào t hình thành bào t phân sinh gi ng như chùm nho. Bào t phân sinh ñơn bào, không màu ho c màu nâu nh t, hình tr ng, kích thư c 9,7 – 11,1 x 7,3 – 8 µm. S i n m màu xám, ñư ng kính không ñ u, kích thư c 10 – 20 µm. Trên b m t mô b nh cành bào t phân sinh và bào t phân sinh ñư c hình thành nhi u. Trên môi trư ng PDA, PGA, MA bào t phân sinh ñư c hình thành trong vòng 7 – 10 ngày sau khi c y. H ch n m có th hình thành trên mô b nh và trên môi trư ng nuôi c y n m, h ch n m d t, màu ñen, kích thư c 0,5 – 4 mm. Nhi t ñ thích h p cho n m phát tri n là 18 – 230C. Nhi t ñ trên 240C s n y m m c a bào t phân sinh gi m. 5.3. ð c ñi m phát sinh phát tri n Bào t n m ñư c lan truy n nh gió, nư c, khi ti p xúc v i cây và g p ñi u ki n thích h p, bào t n y m m và xâm nh p vào mô bào. B nh thư ng xu t hi n t lá già giai ño n cây trư ng thành có tán lá dày ñ c. Trong ñi u ki n th i ti t mát, nhi t ñ 9 – 240C, m ñ > 91% ( m ñô trong tán cây ban ñêm) là n m có th xâm nhi m. N m Botrylis cinerea là n m ký sinh y u, n m có th hình thành giác bám, xuyên tr c ti p vào mô bào c a cây ho c xâm nh p qua v t thương cơ gi i (do chăm sóc ho c do côn trùng gây ra, v.v...). mi n B c vào kho ng tháng 2, 3 khi tr i mát, có mưa phùn là ñi u ki n thích h p ñ b nh phát sinh, phát tri n trên cà chua ñông xuân giai ño n cu i v ho c trên cà chua xuân hè giai ño n ñ u v . 5.4. Bi n pháp phòng tr - B c giàn cho cà chua. C t t a b lá già, cành nh g c, t o cho lu ng cà chua thông thoáng. - Khi b nh xu t hi n có th s d ng m t trong các lo i thu c sau: Rovral 50WP (0,6 – 1,2 kg/ha), Benlate 50WP (1,5 kg/ha), TopsinM 70WP (0,7 kg/ha), Carbendazim 50WP (500 g/ha) ñ phun tr b nh. - Thu qu b b nh ñưa ra kh i ru ng ñem vùi l p. 6. B nh ñ m nâu cà chua (Stemphilium solani G. F. Weber) B nh ñ m nâu xu t hi n nhi u vùng tr ng cà chua trên th gi i nơi có ñi u ki n nóng, m. B nh có Vi t Nam. 6.1. Tri u ch ng B nh h i trên lá, thân, hoa, qu nhưng ch y u trên lá. Trên lá, v t b nh lúc ñ u là ch m nâu nh , khi v t b nh to có màu nâu nh t ho c nâu ñ m, b m t hơi lõm, xung quanh v t b nh có qu ng vàng h p, v t b nh to, nh không ñ u, hình tròn ho c có hình nhi u c nh, kích thư c v t b nh 1 – 2 mm. Trên lá có nhi u Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 40
  11. v t b nh, các v t có th phát tri n r ng liên k t v i nhau. B nh xu t hi n ch y u lá già và lá bánh t ñôi khi c lá non, b nh thư ng xuyên xu t hi n trên lá già trư c. Trên thân, v t b nh hình tròn ho c hình b u d c, thư ng ph n thân già. Trên qu , v t b nh hình tròn, màu nâu, lúc ñ u nh sau ñó lan r ng, ñư ng kính v t b nh t 5 - 10 mm, trên v t b nh có l p n m màu nâu ñen ñó là s i n m, cành bào t và bào t phân sinh. 6.2. Nguyên nhân gây b nh B nh do n m Stemphilium solani: s i n m phân nhánh, có vách ngăn, ña bào. D dàng hình thành bào t trên m t s môi trư ng như PDA, PGA, MA. Cành bào t phân sinh m c ñơn, không phân nhánh, ña bào, ñ u hơi tù; bào t phân sinh hình qu dâu tây, nâu ñ m, có nhi u vách ngăn ngang d c, kích thư c bào t phân sinh (48 - 53) x (20 - 22) µm (Vũ Hoan, 1972). + N m Stemphilium floridanum: s i n m màu hơi trong, phân cành có nhi u vách ngăn, ñư ng kính 5 - 9 µm. Cành bào t phân sinh màu hơi vàng l c, hơi th t, dày 75 - 300 µm, ñư ng kính 3 - 5,5 µm, bào t phân sinh có kích thư c 19,9 - 62,2 x 7,6 - 23 µm, có nhi u vách ngăn, nhi t ñ thích h p ñ hình thành bào t là 230C, ñ s i n m phát tri n là 26 - 290C. pH 5,9 s phát tri n c a s i n m b h n ch , pH dư i 4,8 n m không phát tri n. + N m Stemphilium botryosum: s i n m phân nhánh, có vách ngăn màu vàng hơi xanh ho c hơi nâu, cành bào t phân sinh màu nâu, không phân nhánh; bào t phân sinh màu nâu ho c ñen hình ch nh t, có nhi u vách ngăn ngang, d c, kích thư c 14 - 41 x 9 – 26 µm, nhi t ñ nuôi c y t i thi u 50C, t i ña 390C, thích h p nh t là 270C. Các n m này ña th c, ký sinh trên nhi u lo i cây tr ng như hành tây, t i. 6.3. ð c ñi m phát sinh phát tri n B nh phát sinh t giai ño n cây con trong vư n ươm ñ n cây tr ng ngoài ñ ng. B nh phá h i ch y u trên lá. V xuân hè b nh n ng hơn v ñông xuân. ði u ki n th i ti t thích h p cho b nh phát sinh, phát tri n và gây h i là nhi t ñ 25 - 300C và m ñ 85 - 95%. Trong v cà chua xuân hè, gi ng cà chua múi b b nh n ng hơn cà chua h ng, các gi ng cà chua Balan, H ng lan, P375, HP1, HP5 ñ u b nhi m ñ m nâu t trung bình ñ n n ng. Gi ng cà chua vàng có kh năng ch ng b nh ñ m nâu. Trong ñi u ki n gi t nư c ho c sương, bào t n m n y m m nhanh và xâm nh p vào cây, sau kho ng 5 ngày, tri u ch ng b nh xu t hi n trên ñ ng ru ng. 6.4. Bi n pháp phòng tr - Chăm sóc t t cho cây sinh trư ng, phát tri n kho . - Ch n và tr ng các gi ng kháng ho c gi ng nhi m b nh ñ m nâu. - Khi b nh ch m xu t hi n có th dùng m t trong nh ng thu c như TopsinM 70WP (0,6 kg/ha), Antracol 70WP (0,4%), Booñô 0,75 – 1%. Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 41
  12. 7. B nh ñ m xám h i cà chua [Cercospora fuligena Roldan] B nh ñ m lá Cercospora (còn g i là b nh m c lá Cercospora) xu t hi n trên cà chua Mehico, Nh t B n, Trung Qu c, Châu Phi, Philippin, n ð , Vi t Nam. 7.1. Tri u ch ng V t b nh lúc ñ u m , lõm, sau lan r ng, mô b b nh chuy n thành màu hơi vàng xám. N m gây h i c m t trên và m t dư i c a lá, lá b b nh n ng có th r ng. N m m c thành ñám màu xám nh t dư i m t lá. Trên lá non, v t b nh lúc ñ u nh , sau tăng nhanh, xu t hi n qu ng vàng xung quanh, mô b b nh m t trên và m t dư i lá ñ u b ch t. Trong ñi u ki n khí h u m n m sinh ra nhi u bào t phân sinh, khi nhìn qua kính hi n vi có th th y bào t n m trên m t lá. V t b nh lan r ng trên lá non, không b gi i h n b i gân lá, có th làm rách lá. 7.2. Nguyên nhân gây b nh B nh do n m Cercospora fuligena (Roldan), thu c h Dematiaceae, b Moniliales, l p N m B t toàn gây ra. Quan sát v t b nh trên lá b ng kính hi n vi th y cành bào t phân sinh m c thành c m, m i c m 2 - 5 cành ho c nhi u hơn, các cành m c to ra. Cành bào t có màu nâu nh t, có vách ngăn hơi cong, kích thư c c a bào t phân sinh 25 - 70 x 3,5 - 5 µm d ng hình chuỳ ho c hình tr dài, th ng ho c hơi cong. Có nhi u vách ngăn. 7.3. ð c ñi m phát sinh phát tri n B nh t n lưu trên tàn dư cây b nh, Florida (M ) b nh còn t n lưu trên cây Solanum nigrum L.. Bào t truy n lan trong không khí, rơi trên lá cà chua, s xâm nhi m x y ra nhanh nhưng tri u ch ng ñư c th hi n ch m sau 2 tu n, b nh thư ng xuyên xu t hi n các lá phía g c, b nh phát tri n m nh khi th i ti t m và m các tháng 4, 5 trên cà chua xuân hè và tháng 9, 10 trên cà chua v ñông. M t s dòng gi ng cà chua như CLN 1767, R - 71, CLN 1624, PT 4675B b b nh khá n ng. 7.4. Bi n pháp phòng tr - Thu d n s ch tàn dư cây b nh, v sinh ñ ng ru ng. - Tr ng gi ng kháng. - Làm giàn, c t t a lá già phía g c, tăng ñ thông thoáng trong lu ng cà chua có tác d ng làm gi m m c ñ b nh. 8. B NH M C SƯƠNG KHOAI TÂY [Phytophthora infestans (Mont.) de Bary] Cây khoai tây có ngu n g c phát sinh t Nam M , sau ñó ñư c lan truy n ñ n châu Âu. T châu Âu, khoai tây ñư c du nh p vào châu Á và các khu v c khác trên th gi i. B nh m c sương có ngu n g c phát sinh ñ u tiên Nam M , sau ñó châu Âu vào năm 1830 và tr thành n n d ch nghiêm tr ng các nư c Tây Âu trong nh ng năm 1845 - Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 42
  13. 1848. B nh cũng phá ho i nghiêm tr ng, gây thi t h i kinh t khá l n nhi u nư c tr ng khoai tây trên th gi i. nư c ta, b nh m c sương ph bi n t t c các vùng tr ng khoai tây và gây tác h i l n nh t so v i các lo i b nh n m h i khác nhau trên cây khoai tây. 8.1. Tri u ch ng b nh B nh m c sương gây h i t t c các b ph n c a cây. B nh thư ng xu t hi n ñ u tiên mép chóp lá t o v t xám xanh nh t sau ñó lan r ng vào phi n lá. Ph n gi a v t b nh chuy n màu nâu ñen và xung quanh v t b nh thư ng có l p cành bào t màu tr ng x p bao ph như m t l p m c tr ng như sương mu i làm cho lá ch t l i nhanh chóng. B nh h i cu ng lá, cành và thân, lúc ñ u là v t nâu ho c thâm ñen, sau lan r ng bao quanh và kéo dài thành ño n. B nh làm cho thân cành th i m m và d b gãy g c. C khoai tây cũng b n m gây h i như ch n ñoán b nh ngoài c thư ng d nh m l n v i m t s b nh th i c cùng gây h i. Khi ch n ñoán c t ngang ch b b nh: b nh do n m m c sương có v t nâu xám ph n v c , ñôi khi còn xen k các v t nâu ăn sâu vào ru t c . Trư ng h p khi có m t s v t tương t khó phân bi t v i nhau, ti n hành b nh nhi t ñ 200C và m ñ bão hoà, v t b nh m c m c sương s hình thành l p n m m ng tr ng x p. 8.2. Nguyên nhân gây b nh N m gây b nh ñư c Anton De Bary xác ñ nh là Phytophthora infestans (Mont.) de Bary. S i n m Phytophthora infestans có c u t o ñơn bào, hình thành vòi hút hình tr ho c hình c u trong quá trình ký sinh trong t bào cây. Sinh s n vô tính c a n m t o ra cành bào t phân sinh và bào t phân sinh l ra trên b m t v t b nh, ñ c bi t là m t dư i lá b nh. Cành bào t không màu, phân nhi u nhánh so le v i nhau, trên m i nhánh có nhi u v t l i lõm, ñây là ñ c ñi m riêng bi t c a cành bào t n m Phytophthora infestans so v i các loài Phytophthora khác. Bào t phân sinh hình tr ng ho c hình qu chanh yên có núm nh phía ñ nh bào t . Kích thư c trung bình c a bào t phân sinh là 22 - 32 x 16 – 24 µm. Bào t phân sinh có hai ki u n y m m, n y m mgián ti p khi nhi t ñ môi trư ng trong kho ng 12 - 180C, thích h p là 14 - 180C và n y m mtr c ti p thích h p 20 - 240C. Sinh s n h u tính t o ra bào t tr ng, nhưng ch x y ra trong ñi u ki n r t l nh và kéo dài. các nư c có ñi u ki n nhi t ñ i nóng m chưa tìm th y giai ño n h u tính trong chu kỳ phát tri n c a n m. N m Phytophthora infestans có kh năng hình thành nhi u ch ng (race) khác nhau. D a trên lý thuy t “gen ñ i gen” (Flor, 1952), n m g m có 16 ch ng trong ñó bao g m các ch ng ñơn và ch ng h n h p. Tuy nhiên s lư ng ch ng n m thay ñ i ph thu c vào khu v c sinh thái tr ng tr t ho c m i nư c khác nhau. Ý nghĩa chính c a vi c xác ñ nh ch ng n m là ñ xác ñ nh ñư c m t gi ng khoai tây nào nhi m v i ch ng n m này nhưng Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 43
  14. ch ng ñư c ch ng n m khác, t ñó ti n hành thay ñ i cơ c u gi ng trong ph m vi t n t i c a các ch ng ho c ti n hành lai t o gi ng ch ng ch u b nh cho khu v c sinh thái ñó. N m Phytophthora infestans là loài n m ký sinh chuyên tính. N m có kh năng phát tri n trên môi trư ng nhân t o ñ c bi t nghiêm ng t. Môi trư ng nuôi c y n m c n ph i có antibiotic và nhi t ñ kho ng 14 - 180C. 8.3. ð c ñi m phát sinh phát tri n b nh B nh m c sương phát sinh phát tri n trong ñi u ki n m ñ cao và nhi t ñ th p. Nhi t ñ thích h p cho b nh phát sinh ban ñ u vào kho ng 18 - 220C, n u m ñ môi trư ng cao nhưng nhi t ñ < 100C và > 280C thì cũng không có kh năng xu t hi n b nh. m ñ thích h p cho bào t n m n y m mvà xâm nh p vào cây ph i ñ t m c ñ bão hoà, m ñ thích h p cho s phát tri n c a b nh là 76%. Th i gian ti m d c c a b nh t 2 - 11 ngày tuỳ theo ñi u ki n nhi t ñ và m ñ . Trong ñi u ki n thu n l i, b nh phát tri n nhanh cây có th b l i toàn b trong vòng 7 - 10 ngày. mi n B c nư c ta, v khoai tây ñông xuân n m trong ph m vi th i ti t thích h p cho b nh phát sinh phát tri n. B nh thư ng phát sinh phát tri n t tháng 11 ñ n tháng 4 năm sau. M c ñ phát sinh và phát tri n b nh có liên quan nhi u t i ñ c tính c a gi ng khoai tây. Nói chung các gi ng khoai tây ñ u b b nh và ch khác nhau m c ñ . M t s gi ng khoai tây ð c nh p n i như Cardia; gi ng khoai tây Pháp Ackesergen, gi ng Thư ng Tín… ñ u là nh ng gi ng nhi m b nh n ng. M t s gi ng khoai tây nh p n i t Trung tâm Khoai tây qu c t (CIP) bao g m LBR 1 - 2, LBR 1 -5, LBR 1-9, LBR1-12, LBR 1.13 và LBR 1.14 là nh ng gi ng ch ng b nh m c sương. Giai ño n sinh trư ng khác nhau c a cây cũng nh hư ng t i s phát sinh phát tri n c a b nh. Th i kỳ cây con có tính ch ng b nh cao nh t, th i kỳ cây giao tán ñ u hình thành c là giai ño n nhi m b nh c a cây. S phát tri n c a b nh còn ch u nh hư ng c a phân bón, ñ c bi t là phân hoá h c. Phân ñ m làm tăng m c nhi m b nh, phân kali có tác d ng tăng tính ch ng b nh c a cây. Nơi ñ t x u, trũng và t ng canh tác m ng ñ u t o ñi u ki n cho khoai tây nhi m b nh n ng. 8.4. Bi n pháp phòng tr nư c ta, v khoai tây n m tr n trong ñi u ki n thu n l i cho s phát tri n c a b nh. M t khác do ñ c ñi m n m lây lan gây h i nhanh nên bi n pháp phòng b nh ñ c bi t ñư c coi tr ng. K thu t phòng b nh c n ti n hành ph i h p các bi n pháp canh tác - hoá h c - gi ng ch ng b nh sau ñây: - Ch n nơi ñ t t t thích h p v i sinh trư ng c a cây, lu ng tr ng cao d thoát nư c, s lư ng thân trên 1 khóm t 4 - 6. Bón phân cân ñ i, bón lót là chính, bón thúc s m, có th tăng thêm tro và kali nh ng nơi ñ t x u và nơi b nh thư ng x y ra. - Theo dõi c th di n bi n c a các y u t th i ti t, ti n hành d tính, d báo chính xác, dùng Boocdo 1% ho c Zineb 0,2 - 0,3% phun trư c khi b nh xu t hi n. Theo dõi Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 44
  15. các ñ t gió mùa ñông b c t trung tu n tháng 12 tr ñi ñ phun thu c phòng b nh khi th i ti t có nhi t ñ th p và m ñ cao kéo dài. Trư ng h p b nh ñã phát sinh gây h i và ñi u ki n th i ti t thu n l i cho b nh phát tri n m nh, c n s d ng m t s lo i thu c như Dithane, Rhidomil ho c Alliette ñ phun di t tr n m b nh. Trong quá trình s d ng thu c ph i tuân th n ng ñ và li u lư ng như hư ng d n m i có tác d ng. Ngoài ra, ch n c kho ñ tr ng, c t b thân, lá 5 - 7 ngày trư c thu ho ch ñ h n ch n m xâm nh p vào c , nghiên c u xác ñ nh thành ph n ch ng n m trên cơ s ñó ti n hành thay ñ i cơ c u gi ng, dùng các gi ng ch ng ch u b nh thích h p cho t ng vùng s n xu t. 9. B NH GH SAO KHOAI TÂY [Spongospora subterranea (Wallr.) Lagerheim] Tên khác: S. solani Brunch S. subterranea f.sp. subterranea Tomlinson Erysiphe subterranea Wallr. B nh gh sao khoai tây ñư c phát hi n ñ u tiên vào năm 1841 ð c, b nh còn có tên g i là gh b t khoai tây. B nh phân b ch y u châu Âu, châu M , châu Phi, Nh t B n và Trung Qu c châu Á. B nh gây h i nghiêm tr ng nh ng vùng có khí l nh và m. B nh là ñ i tư ng ki m d ch th c v t ñ i ngo i c a nư c ta. Cây khoai tây nhi m b nh thư ng sinh trư ng kém, gi m năng su t, ch t lư ng c . 9.1. Tri u ch ng b nh B nh gây h i h u h t các b ph n c a cây trong su t th i kỳ sinh trư ng và c giai ño n sau thu ho ch. N m gây b nh thư ng t n công vào r và c non. V t b nh trên r là các ch m nh màu nâu ñen, sau v t b nh phát tri n thành các v t sưng nh có màu tr ng s a sau chuy n sang màu ñen, kích thư c kho ng 1 - 10mm. B nh nhi m n ng có th gây ch t cây, trên thân và lá cây b nh có các v t ñ m ch t ho i màu nâu. Trên c v t b nh ban ñ u là các v t ñ m màu nâu tím, thư ng xu t hi n ph n m t c , v sau v t b nh phát tri n và liên k t v i nhau có th chi m t i 1/2 b m t c , t o ra các v t n t sù xì trên b m t c có hình chân chim ho c hình sao. Trên mép v t b nh n i g , nh ng v t n t l i lên, bên trong có ch a kh i h t màu nâu nh t là ñám bào t c a n m gây b nh. 9.2. Nguyên nhân gây b nh B nh do n m Spongospora subterranea (Wallr.) Lagerheim gây ra. N m gây b nh thu c h Plasmodiphoraceae, b Plasmodiophorales, l p Myxomycetes. Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 45
  16. N m gây b nh là loài n m c sinh có c u t o d ng nguyên bào (Plasmodium). Bào t n m thư ng dính v i nhau t o thành kh i hình tr ng ho c thon dài, không ñ u ñ n gi ng như d ng b t bi n, màu vàng nâu, kích thư c 19 - 85µm kh i bào t thư ng ch a 1.000 - 1.500 bào t nh . Bào t nh có hình nhi u c nh, ñư ng kính 3,5 - 4,5µm có vách ngăn m ng, màu nâu vàng. Ph m vi nhi t ñ cho s xâm nhi m là t 12,5 - 200C, nhi t ñ thích h p là 12,5 - 150C, ñ pH 4,7 - 7,6, lư ng mưa kho ng 10mm liên t c trong 24 gi . m ñ thích h p ñ n m hình thành b c bào t là 95 - 100%. 9.3. ð c ñi m phát sinh, phát tri n c a b nh B nh gh sao khoai tây phát tri n m nh khi có nhi t ñ th p, m ñ cao, khoai tây tr ng ñ t có thành ph n cơ gi i n ng, ñ pH th p. N m gây b nh t n t i trên c gi ng và trên tàn dư cây b nh dư i d ng bào t tĩnh. Bào t c a n m gây b nh trong ñ t có th b o t n s c s ng t i sáu năm và gi ñư c s c s ng qua b máy tiêu hoá và t n t i trong phân ñ ng v t. N m gây h i chính trên khoai tây và cà chua. Trên cây cà chua nhi m b nh có các tri u ch ng sưng r như cây khoai tây. M t s cây tr ng khác thu c h cà như t, cà ñ c dư c, cà d i, thu c lá d i,..... là nh ng ký ch ph c a n m gây b nh. N m gây b nh còn là môi gi i truy n b nh virus nhăn móp ñ nh c khoai tây (Potato mop top virus - PMTV) và các v t gh trên c cũng t o ñi u ki n cho m t s n m gây b nh khác xâm nh p như n m Phytophthora và n m Fusarium. Gi ng khoai tây Trung Qu c m n c m v i b nh. Gi ng ch ng b nh g m các gi ng Gabriella và Albina. n ð ñã lai t o ñư c các gi ng ch ng b nh như CP 1742, 66 - 619/4, JHT/A - 1214, U352, ...Ngoài ra các gi ng CGN - 69 - 1 (Mexico/CIP), DTO - 33 (USA/CIP), Russet Burbank c a Th Nhĩ Kỳ có kh năng ch ng b nh t t. 9.4. Bi n pháp phòng tr N m gây b nh t n t i trong ñ t nên phòng tr b ng bi n pháp hoá h c g p nhi u khó khăn. Bi n pháp phòng tr có hi u qu t t nh t là ch n gi ng ch ng b nh, s d ng gi ng s ch b nh. Luân canh v i cây tr ng khác h , ñ c bi t là v i cây lúa nư c. Không ñ ñ t quá m, ñ c bi t trong giai ño n khoai tây hình thành c . X lý ñ t b ng cách phơi i, không bón phân chu ng chưa hoai m c. X lý c gi ng nhi t ñ 550C ho c ho t ch t Fentin hydroxit và m t s h p ch t ch a k m có tác d ng h n ch b nh. Thu c tr n m Mancozeb, Cymoxanil có th h n ch ñư c b nh. 10. B NH GH THƯ NG KHOAI TÂY [Streptomyces scabies (Thaxter) Waksman and Henrici] B nh ph bi n các vùng tr ng khoai tây trên th gi i. B nh không gây thi t h i nghiêm tr ng ñ n năng su t khoai tây nhưng nh hư ng ñ n ch t lư ng c . Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 46
  17. 10.1.Tri u ch ng b nh Tri u ch ng ñi n hình trên c là các v t ñ m nh ư t, hình tròn có màu nâu ho c nâu ñ , xung quanh v t b nh s n sùi. ðôi khi, có th quan sát th y các v t sùi lõm hình nh n trên b m t c . Tri u ch ng b nh thư ng th hi n rõ vào th i kỳ thu ho ch c . 10.2. Nguyên nhân gây b nh - ð c ñi m phát sinh phát tri n b nh B nh gh thư ng khoai tây do x khu n Streptomyces scabies (Thaxter) Waksman and Henrici gây ra. ðây là lo i sinh v t gây b nh n m trung gian gi a vi khu n và n m, theo phân lo i n m chúng thu c nhóm N m B t toàn. S i n m nh m nh có hình xo n, không màu. Bào t ñư c sinh ra v i lư ng l n t s i n m, bào t có hình c u ho c hình b u d c. M t s tài li u công b b nh là do vi khu n hình s i gây ra. Nhi t ñ thích h p cho b nh phát tri n là 20 - 220C. Streptomyces scabies t n t i trên các tàn dư cây b nh trong ñ t và gây h i các b ph n c a cây n m dư i m t ñ t. Chúng còn có th s ng sót qua b máy tiêu hoá c a ñ ng v t và t n t i trong phân ñ ng v t. B nh lan truy n qua c gi ng và qua nư c tư i. B nh gây h i m nh nh ng ru ng tr ng khoai tây ñ c canh nhi u v liên ti p. B nh h i n ng trong ñi u ki n nhi t ñ m áp, ñ t khô, ñ c bi t là khoai tây tr ng chân ñ t cát pha. S. scabies có ph m vi ký ch r ng gây h i trên m t s cây tr ng như c c i, cà r t, c c i ñ ,.....pH ñ t ñóng vai trò quan tr ng trong s phát tri n c a b nh. B nh h i m nh trong ñi u ki n pH ñ t 5,5 - 7,5. Có m t s loài tương t có th t n t i và phát tri n ñ pH th p hơn ñư c phát hi n M . Gi ng ch ng b nh g m các gi ng King Edward, Maris Piper, Desiree,…. Các gi ng khoai tây Trung Qu c nhi m b nh n ng. 10.3. Bi n pháp phòng tr S d ng gi ng ch ng b nh, gi ng s ch b nh. L y gi ng t nh ng vùng tr ng khoai tây không b nhi m b nh. B o ñ m m ñ c a ñ t trong su t quá trình sinh trư ng c a cây, ñ c bi t là giai ño n khoai tây hình thành c cho ñ n khi thu ho ch. X lý c gi ng và ñ t tr ng trư c khi gieo tr ng. S d ng các lo i phân bón có ñ axit ñ ñ m b o pH ñ t 5,2. Luân canh v i các cây tr ng không ph i là ký ch c a Streptomyces scabies. 11. B NH HÉO VÀNG CÂY KHOAI TÂY [Fusarium oxysporum Schlecht.] B nh héo vàng là m t trong nh ng b nh nguy hi m gây thi t h i l n các nư c tr ng khoai tây như Trung Qu c, M , Ý, Anh, Nam Phi, n ð , Australia,v.v...gây thi t h i t i 30% s n lư ng khoai tây. nư c ta, b nh héo vàng ph bi n kh p các vùng tr ng khoai tây. T l b nh bình quân t 1 - 3%, cá bi t có nơi thi t h i t i 40% năng su t khoai tây. Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 47
  18. 11.1. Tri u ch ng b nh B nh gây h i v trí g c thân, c r và c (Vũ Tri u Mân, 1972). g c cây, v t b nh màu nâu ho c màu xám nh t bao quanh g c, gây hi n tư ng th i khô tóp l i, c t ngang ph n trên mô b nh th y bó m ch có màu nâu xám, thư ng trên v t b nh có bao ph l p n m tr ng thưa. Tri u ch ng th hi n trên cây lúc ñ u có m t vài lá phía dư i khô héo vàng loang l sau ñó toàn b lá héo rũ vàng ch t g c. Trên ñ ng ru ng b nh héo vàng thư ng bi u hi n m t vài thân trong m t khóm, nh ng nơi b nh n ng có th c khóm ho c c m t di n tích nh b b nh héo ch t l i. giai ño n cây con b b nh thư ng d hình khô héo, nhi u cây con b b nh chưa th hi n màu vàng trên cây ñã b héo ch t nhanh chóng. Ngoài ra, b nh còn gây h i c và m m c . C b n m xâm nh p nhìn b ngoài bình thư ng nhưng ph n th t c có nhi u vòng vân vàng ho c nâu bao quanh và ăn sâu vào trong c , khi ñó g i là b nh th i khô c khoai tây. 11.2. Nguyên nhân gây b nh và ñ c ñi m phát sinh, phát tri n b nh N m Fusarium oxysporum Schlecht. có s i ña bào, màu s c t n n m màu tr ng ph t h ng, sinh s n vô tính t o ra hai lo i bào t l n và bào t nh . Bào t l n cong nh m t ñ u thon nh n, m t ñ u thon g y khúc d ng hình bàn chân nh , thư ng có 3 ngăn ngang. Bào t nh ñơn bào hình tr ng, b u d c dài ho c hình qu th n ñư c hình thành trong b c gi trên cành bào t không phân nhánh, trong khi ñó bào t l n hình thành t cành bào t phân nhánh nhi u, x p thành t ng. N m còn sinh ra bào t h u hình c u, màng dày màu nâu nh t, kích thư c bào t l n 35 - 50 x 3,5 - 5,5àm và bào t h u t 9 – 10 µm. N m phát tri n thích h p nhi t ñ 25 - 300C. B nh phá h i n ng trong ñi u ki n m và m. Trong ñi u ki n nhi t ñ ñ t 25 - 300C và m ñ ñ t quá cao k t h p v i cây sinh trư ng y u là ñi u ki n ñ n m xâm nh p gây b nh. N m Fusarium oxysporum là lo i n m s ng trong ñ t và phân b r ng rãi trong các lo i ñ t tr ng tr t và ñ t c , loài n m này bao g m hơn 100 d ng chuyên hoá và ch ng n m gây b nh héo ñ i v i nhi u lo i rau, chu i, h tiêu, cây h dưa và nhi u cây c nh khác (Nelson và c ng s , 1981). Ngu n b nh c a n m trong ñ t là d ng bào t h u, s i n m và bào t l n phân b t p trung t ng canh tác. 11.3. Bi n pháp phòng tr Vì n m s ng t n t i trong ñ t nên s d ng thu c hoá h c tr n m r t khó khăn và ít hi u qu . Áp d ng bi n pháp k thu t canh tác bao g m luân canh khoai tây v i cây lúa, ngô trong 2 - 3 năm nh ng vùng có m c ñ b nh cao, ho c thâm canh t ng v ñ i v i nh ng nơi có t l b nh th p. Ch ñ ng h th ng tư i tiêu, không tư i quá m và duy trì m t ñ thích h p. Có th s d ng vôi b t, tro b p k t h p v i các l n vun t o ñi u ki n cây sinh trư ng t t. Trong giai ño n b o qu n gi ng ph i h p s d ng thu c Benlat ho c Benlat - C v i m t s thu c phòng tr vi khu n gây th i c ñ h n ch b nh c gi ng. T ng bư c ti n hành nghiên c u và ch n t o gi ng ch ng b nh. Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 48
  19. 12. B NH THÁN THƯ T [Colletotrichum nigrum Ell et Hals; Colletotrichum capsici (Syd.) Butler and Bisby] B nh r t ph bi n nhi u nư c trên th gi i, ñ c bi t là các nư c có khí h u nhi t ñ i. B nh gây h i n ng trên h u h t các vùng tr ng t nư c ta. T l b nh nh ng ru ng nhi m b nh n ng có th lên t i 70%. 12.1. Tri u ch ng b nh B nh có th h i thân, lá, qu và h t, nhưng h i ch y u trên qu vào giai ño n chín. V t b nh ban ñ u là m t ñ m nh , hơi lõm, ư t trên b m t v qu , sau 2 -3 ngày kích thư c v t b nh có th lên t i 1cm ñư ng kính. V t b nh thư ng có hình thoi, lõm, phân ranh gi i gi a mô b nh là m t ñư ng màu ñen ch y d c theo v t b nh. Trên b m t v t b nh có nh ng ch m nh là ñĩa cành c a n m gây b nh. Các v t b nh có th liên k t v i nhau làm qu b th i, v khô có màu tr ng vàng b n. N m có th gây h i trên m t s ch i non, gây hi n tư ng th i ng n t. Ch i b h i có màu nâu ñen, b nh có th phát tri n n ng làm cây b ch t d n ho c cây b nh có qu t ng ph n nhưng qu ít, ch t lư ng kém. 12.2. Nguyên nhân gây b nh - ð c ñi m phát sinh, phát tri n b nh B nh do hai lo i n m Colletotrichum nigrum Ell et Hals và Colletotrichum capsici (Syd.) Butler and Bisby gây ra. Hai lo i n m trên thư ng song song phá h i làm qu t b th i nhanh chóng. ðĩa cành c a n m C. nigrum ñư ng kính t 120 – 280 µm có nhi u lông gai ñen nh n ñ nh, kích thư c 55 - 190 x 6,5 - 65µm bào t phân sinh hình b u d c ho c hình tr hai ñ u tròn, không màu, ñơn bào, kích thư c 18 - 25 x 3 µm. Cành bào t phân sinh ng n hình g y kích thư c 20 - 50 x 25 µm. n m C. capsici thì ñĩa cành có ñư ng kính 70 – 100 µm có lông gai màu nâu s m, ñ nh có màu hơi nh t có nhi u ngăn ngang và dài t i 150 µm. Bào t phân sinh không màu, ñơn bào, hơi cong hình lư i li m, kích thư c 17 - 28 x 3 – 4 µm có gi t d u bên trong. Bào t phân sinh c a hai lo i n m này n y m mtrong nư c sau 4 gi , nhi t ñ thích h p cho n m gây b nh là 28 - 300C. B nh phát tri n m nh trong ñi u ki n nhi t ñ cao, m ñ cao. Bào t phát tán nh gió và nh côn trùng. B nh gây thi t h i l n trong nh ng năm mưa nhi u. nư c ta, b nh phát tri n m nh vào tháng 5 - 7 khi cây t ñang th i kỳ thu ho ch qu . B nh còn gây h i vào giai ño n sau thu ho ch trong quá trình b o qu n và v n chuy n. nh ng ru ng bón ñ m nhi u, m t ñ tr ng cao b nh n ng. Gi ng t chìa vôi Hu và s ng bò nhi m b nh n ng hơn các gi ng ch thiên và m t s gi ng Thái Lan nh p n i. N m t n t i trên h t gi ng dư i d ng s i n m và bào t phân sinh và trên tàn dư cây b nh. Bào t phân sinh có s c s ng cao, trong ñi u ki n khô m c dù tàn dư b vùi trong ñ t v n có th n y m mvào v sau. Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 49
  20. 12..3. Bi n pháp phòng tr Tiêu di t ngu n b nh. D n s ch tàn dư cây b nh, ch n h t gi ng kho , s ch b nh. X lý h t gi ng v i nư c nóng 520C trong 2 gi ho c KMnO4 0,1% t 1 - 2 gi ho c v i các lo i thu c tr n m. Luân canh v i cây tr ng khác h . B trí m t ñ tr ng thích h p. Di t côn trùng h i qu . Khi b nh xu t hi n có th phun m t s lo i thu c sau: Benlate 50WP 1 kg/ha; Topsin M 70WP 0,4 - 0,6 kg/ha; Score 250ND 0,5 lít/ha. 13. B NH ð M KHÔ LÁ HÀNH [Stemphylium botryosum W.] B nh ñ m kho lá hành là m t trong nh ng b nh nguy hi m ph bi n các nư c tr ng hành vùng châu Á và mi n B c Vi t Nam. B nh ñư c ghi nh n t năm 1978, gây h i trên hành tây, hành ta, t i các vùng B c Ninh, Mê Linh - Vĩnh Phúc, vùng T L c - H i Hưng và các vùng khác có tr ng hành. Hàng năm, b nh gây t n th t nghiêm tr ng, ñ c bi t giai ño n hình thành c cu i tháng 11, tháng 12, tháng 1, tháng 2 cho ñ n khi thu ho ch làm gi m năng su t 15 - 25%. 13.1. Tri u ch ng b nh B nh xu t hi n vào cu i tháng 11, ñ u tháng 12 khi cây hình thành c . B nh ch gây h i trên lá, v t b nh ñ u tiên thư ng xu t hi n ph n gi a lá bánh t trên các v t n t t nhiên c a lá hành. N m xâm nh p và lan r ng kéo theo thân lá t o thành v t b nh hình b u d c dài, màu thâm ñen, vàng trên n n xám tr ng, sau 5 - 7 ngày lá hành gãy g c gi a và khô l i. Chi u dài v t b nh có th kéo dài 10 - 30cm. Tr i m, sương mù, trên b m t v t b nh xu t hi n m t l p n m màu ñen. Theo tác gi Hildebrend P.O và Subton J.C Vi n INRA (Pháp - 1984) thì b nh sương mai hành tây do n m Peronospora destructor “ký sinh l n ñ u”, sau ñó n m S. botryosum W. là “ký sinh th hai”. Tuy nhiên, các k t qu nghiên c u c a B môn B nh cây - Trư ng ð i h c Nông nghi p I - Hà N i t năm 1986 ñ n nay chưa phát hi n th y n m Peronospora ký sinh gây b nh trên cây hành tây vùng ð ng b ng sông H ng khi b b nh ñ m khô. 13.2. Nguyên nhân gây b nh - ð c ñi m phát sinh, phát tri n b nh B nh ñ m khô lá hành do n m Stemphylium botryosum W. gây ra thu c h Dematiaceae, b Moniliales, l p N m B t toàn Deuteromycetes. S i n m ña bào hình tr , phân nhánh nhi u, có màu vàng ñ m ñ n màu nâu nh t. ðư ng kính s i n m 2 – 9 µm. Cành bào t phân sinh ña bào có d ng hình tr ng n, hơi g p khúc màu nâu nh t có kích thư c 2 - 9 x 6 -7 µm. Trên ñ nh có ñính 2 - 3 bào t phân sinh. Bào t phân sinh hình c l c, hình h t ñ u không ñ u, ña bào có 8 - 13 vách ngăn ngang, ngăn d c và ngăn xiên chia bào t thành 9 - 14 t bào. Bào t có màu nâu ñ m hơn cành bào t và s i n m. Vách t bào dày và có màu nâu ñ m. Bào t n y m mt o ra ng Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------ 50