Xem mẫu

  1. nghiªn cøu - trao ®æi PGS.TS. Bïi Xu©n §øc * 1. S chuy n i vai trò, ch c năng sách lư c s d ng Nhà nư c phát tri n c a Nhà nư c C ng hoà xã h i ch nghĩa kinh t có ý nghĩa khoa h c và th c ti n l n. Vi t Nam trong b i c nh kinh t th trư ng, V vai trò c a nhà nư c trong n n kinh h i nh p qu c t t th trư ng, như ã bi t, l ch s phát tri n Trong xã h i hi n i ngày nay, nhà c a kinh t th trư ng ch u s chi ph i c a nư c luôn gi v trí trung tâm c a xã h i, chi hai lu n thuy t, ho c là coi nh vai trò c a ph i m i quá trình xã h i. i v i các quá nhà nư c c a các nhà kinh t h c c i n mà trình kinh t , vai trò c a nhà nư c là không tiêu bi u là Adam Smith(1) (1723 - 1790), th thi u song m c tác ng khác nhau cho r ng nhà nư c không nên can thi p vào ph thu c vào t ng n n kinh t , t ng ch th trư ng và ho t ng kinh t c a doanh nhà nư c và t ng giai o n c th . S thành nghi p, th trư ng và ho t ng c a doanh công hay không thành công c a n n kinh t nghi p do “bàn tay vô hình” là các quy lu t liên quan m t thi t n nh n th c và xác khách quan c a kinh t th trư ng chi ph i, nh úng n vai trò, ch c năng c a nhà i u ti t; ho c là cao vai trò c a nhà nư c nư c cũng như n i dung, m c can thi p, c a trư ng phái tr ng thương (th k XVI - i u ti t c a nhà nư c i v i n n kinh t . XVII) và sau này là trư ng phái kinh t th Không ch i v i các nư c xã h i ch nghĩa trư ng xã h i (th k XIX - XX) mà i di n ang chuy n i mô hình kinh t mà b c tiêu bi u là John Mark Klein(2) (1884 - 1946) tranh toàn c nh c a các n n kinh t trên th ch trương cao vai trò c a nhà nư c trong gi i cũng u cho th y m c tăng trư ng, kinh t nh t là các ho t ng ngo i thương, phát tri n ph thu c r t rõ r t vào vi c xác ã ch ng minh vai trò và s c n thi t ph i nh và th c hi n vai trò, ch c năng c a nhà can thi p b ng các công c kinh t vĩ mô c a nư c trong ó như th nào. Phát tri n kinh t nhà nư c vào i s ng kinh t , t c ph i b ng th trư ng, h i nh p khu v c, qu c t , Vi t “bàn tay h u hình” c a nhà nư c, mà nay Nam cũng ang ph i i m t v i v n v n ang hi n h u nh ng nư c ho c khu chuy n i ph m vi trách nhi m, vai trò, v c này khác d n n vi c ó cao ho c ch c năng c a Nhà nư c i v i toàn b i coi nh vai trò c a nhà nư c theo các m c s ng xã h i, c bi t là lĩnh v c qu n lí kinh khác nhau. n giai o n hi n i, như t . Do ó, vi c nh n th c úng n s * Ban dân ch -pháp lu t chuy n i ó có nh ng chi n lư c và y ban trung ương M t tr n T qu c Vi t Nam t¹p chÝ luËt häc sè 5/2010 17
  2. nghiªn cøu - trao ®æi m t s b khuy t cho c hai lu n thuy t trên, r ng nhân t quy t nh ng ng sau th gi i ã i n nh n th c m i, có th coi nh ng di n bi n tương ph n nêu trên là tính là lu n thuy t th ba, cho r ng trong i u hi u l c c a nhà nư c. M t nhà nư c có hi u ki n phát tri n c a n n kinh t th trư ng l c là nhân t thi t y u cho vi c cung c p hi n i ph i k t h p c bàn tay vô hình c a các hàng hoá và d ch v cũng như xây d ng th trư ng và bàn tay h u hình c a nhà nư c và th c hi n các quy nh, th ch cho phép (chính ph ), n u thi u s k t h p này thì các th trư ng phát tri n m nh m và con ch ng khác nào ngư i ta “v tay b ng m t ngư i có i s ng kho m nh hơn, h nh bàn tay”. Quan sát ho t ng c a nhà nư c phúc hơn. N u không có nhà nư c có hi u trong các nư c có h th ng th trư ng t do l c thì cũng không th có t nư c phát tri n phát tri n, có th th y r ng nhà nư c óng b n v ng c v m t kinh t và xã h i. Nhà vai trò ngày càng l n nhưng không l n át các nư c ngày nay “ óng vai trò trung tâm trong ch c năng cơ b n c a th trư ng. ây là phát tri n kinh t và xã h i không ph i v i tư quan i m chính th ng c a ch nghĩa t do cách là m t ngư i tr c ti p t o ra s tăng kinh t m i mà i di n tiêu bi u là nhà kinh trư ng mà là m t i tác, là ch t xúc tác và t h c ngư i M P.A. Samuenson.(3) ây là ngư i t o i u ki n thu n l i cho s tăng ngư i ta nói t i khái ni m “nhà nư c th nh trư ng ó”.(4) ương nhiên nh ng nhân t tr ”, “nhà nư c hi u qu ” thay vì bàn cãi nên t o nên nhà nư c có hi u l c, hi u qu các có ít hay nhi u nhà nư c trong n n kinh t nư c khác nhau và nh ng giai o n khác th trư ng. Không ph i là “nhi u” nhà nư c nhau là khác nhau. V n t ra ây là hơn hay “ít” nhà nư c hơn mà là nhà nư c nh n bi t ư c vai trò, ch c năng c a nhà phù h p hơn và hi u qu hơn. Ngày nay, h u nư c và th c hi n vai trò ó phù h p v i h t các qu c gia trên th gi i u áp d ng năng l c hi n có c a b n thân nhà nư c và mô hình kinh t h n h p này nh ng m c t ng bư c nâng cao năng l c ó mb o khác nhau. ây ư c coi là mô hình tăng th c hi n ngày càng t t hơn vai trò, ch c trư ng kinh t hi n i. năng c a nhà nư c trong i u ki n phát tri n Trong báo cáo: “Nhà nư c trong m t th kinh t th trư ng. gi i ang chuy n i” c a Ngân hàng th các nư c xã h i ch nghĩa, trư c ây, gi i năm 1997 cũng xu t phát t nh ng di n do nh n th c gi n ơn v ch nghĩa xã h i bi n như: S s p c a các n n kinh t nên ã xây d ng n n kinh t theo mô hình ki m soát và m nh l nh Liên Xô, Trung - t p trung, bao c p. Nhà nư c tr thành ngư i ông Âu, s kh ng ho ng tài chính các tr c ti p qu n lí, i u hành s n xu t, kinh nư c phúc l i và h u h t các nư c công doanh, phân ph i, c t nư c tr thành m t nghi p, s phát tri n th n kì c a các n n doanh nghi p do nhà nư c ch huy, i u kinh t ông Á, s s p c a các nhà nư c hành tr c ti p. Mô hình này bên c nh m t s và bùng n tình tr ng kh n c p v nhân o m t tích c c là ã nhanh chóng xây d ng cơ m t vài nơi trên th gi i... kh ng nh s v t ch t ban u c a ch nghĩa xã h i và 18 t¹p chÝ luËt häc sè 5/2010
  3. nghiªn cøu - trao ®æi áp ng yêu c u qu c phòng, b o v t nư c ch trương th c hi n nh t quán và lâu nư c thì ã t ra thi u hi u qu , không áp dài chính sách phát tri n n n kinh t hàng ng ư c yêu c u tăng trư ng, phát tri n c a hoá nhi u thành ph n v n ng theo cơ ch n n kinh t hi n i và h i nh p kinh t th th trư ng, có s qu n lí c a nhà nư c, theo gi i. T sau khi Liên Xô và các nư c xã h i nh hư ng xã h i ch nghĩa; ó là n n kinh ch nghĩa ông Âu s p , h u h t các t th trư ng nh hư ng xã h i ch (5) nư c trong phe xã h i ch nghĩa trư c ây nghĩa”. Hi n pháp năm 1992 ã th ch ã chuy n sang n n kinh t th trư ng v i s hoá ư ng l i xây d ng kinh t c a ng, xác nh l i v trí, vai trò c a nhà nư c trong quy nh m t lo t n i dung c a chính sách i s ng xã h i nói chung và nh t là i kinh t m i c a Nhà nư c. i u 15 Hi n s ng kinh t nói riêng. pháp quy nh "Nhà nư c xây d ng n n kinh nư c ta, cũng do nh n th c gi n ơn t c l p, t ch trên cơ s phát huy n i v ch nghĩa xã h i và v n n kinh t xã h i l c, ch ng h i nh p kinh t qu c t ; th c ch nghĩa, chúng ta ã ra nhi m v tr ng hi n công nghi p hoá, hi n i hoá t tâm c a Nhà nư c ta trong su t th i kì quá nư c. Nhà nư c th c hi n nh t quán chính lên ch nghĩa xã h i là ti n hành công sách phát tri n n n kinh t th trư ng nh nghi p hoá xã h i ch nghĩa, ưa n n kinh t hư ng xã h i ch nghĩa...". i h i ng l n nư c ta ti n th ng lên ch nghĩa xã h i, b th X nh n m nh vi c “n m v ng nh qua giai o n phát tri n tư b n ch nghĩa; hư ng xã h i ch nghĩa trong n n kinh t th th c hi n cu c cách m ng v quan h s n trư ng; nâng cao vai trò và hi u l c qu n lí xu t nh m xây d ng n n kinh t qu c dân c a Nhà nư c; phát tri n ng b và qu n lí ch y u có hai hình th c s h u: s h u toàn có hi u qu s v n hành các lo i th trư ng; dân và s h u t p th . Trên th c t n n kinh phát tri n m nh các thành ph n kinh t , các t mà chúng ta xây d ng lên là n n kinh t lo i hình s n xu t kinh doanh…(6) hi n v t, n n kinh t xã h i hoá tr c ti p ư c Chính sách kinh t m i thay cho cơ ch t dư i s ch huy b i k ho ch hoá t p k ho ch hoá cao là phát tri n n n kinh t trung cao . Cơ ch qu n lí ó ã làm cho hàng hoá nhi u thành ph n theo cơ ch th các t ch c kinh t ho t ng thi u ch ng, trư ng nh hư ng xã h i ch nghĩa. ư ng thi u hi u qu , trông ch và l i vào Nhà hư ng m i này là cơ s xu t phát i m cho nư c. C m t n n kinh t trong tình tr ng nh ng nguyên t c ư c nh ra b o m trì tr kéo dài mà th c ch t là kh ng kho ng. tính th ng nh t hai m t c a s phát tri n ư ng l i i m i kinh t ã ư c ng kinh t là: Phát tri n n n kinh t hàng hoá c ng s n Vi t Nam kh i xư ng t i h i nhi u thành ph n theo cơ ch th trư ng và VI (1986) và hoàn ch nh thêm qua các i và phát tri n n n kinh t th trư ng theo nh h i sau này. Ngh quy t c a các i h i hư ng xã h i ch nghĩa. ng g n ây (ví d i h i l n th IX Tuy nhiên, cũng c n ch rõ nh ng c (4/2001)) u kh ng nh: “ ng và Nhà thù c a n n kinh t th trư ng Vi t Nam và t¹p chÝ luËt häc sè 5/2010 19
  4. nghiªn cøu - trao ®æi xu t phát t ó là vai trò cũng khác c a Nhà S i u ch nh l i vai trò, ch c năng c a nư c Vi t Nam so v i các nư c: Nhà nư c ta trong giai o n hi n nay không - N n kinh t th trư ng nh hư ng xã th không tính n nh ng c thù này. h i ch nghĩa Vi t Nam là n n kinh t s n N n chính tr và h th ng chính tr c a xu t hàng hoá có nhi u thành ph n kinh t tham t nư c bao gi cũng b quy nh b i i gia, v n ng theo nh ng quy lu t c a kinh t s ng kinh t . Tuy nhiên các quan h chính tr th trư ng nhưng ph i b o m phát tri n b n không b quy nh b i kinh t m t cách th v ng. ó là n n kinh t d a trên cơ s n i l c ng mà n ph n mình các quan h chính và t n d ng m i ngu n l c t bên ngoài, b o tr l i tác ng m nh m n i s ng kinh m tăng trư ng v khoa h c, công ngh , t . Vì v y có th nói vai trò c a Nhà nư c trình qu n lí vĩ mô, vi mô, b o m kh trong lĩnh v c kinh t là c bi t to l n. Quá năng c nh tranh nhưng ph i c g ng h n ch trình chuy n n n kinh t t t p trung bao c p ư c các r i ro, tiêu c c, b o v môi trư ng sang cơ ch th trư ng nhi u thành ph n s ng, môi trư ng sinh thái, s d ng h p lí và không nh ng không h th p vai trò kinh t có hi u qu tài nguyên và các ngu n l c khác. c a Nhà nư c mà còn t ra cho Nhà nư c - Phát tri n kinh t th trư ng nhưng ph i nh ng nhi m v l n lao và trách nhi m n ng b o m gi v ng c l p, ch quy n, toàn n . C i cách n n kinh t t nư c là công v n lãnh th ; b o m gi v ng b n ch t c a vi c ph c t p, lâu dài và y gian kh . Công ch xã h i, c a Nhà nư c, b o m công cu c c i cách này òi h i Nhà nư c ph i có b ng xã h i, t ng bư c nâng cao i s ng nh ng chính sách kinh t phù h p, tính kiên v t ch t, tinh th n c a nhân dân. nh và nh t quán m t m t gi i phóng - B o m gi v ng vai trò lãnh o c a ư c các ti m năng kinh t c a t nư c, t n ng c ng s n Vi t Nam i v i phát tri n d ng m i th i cơ, v n h i có th t ng kinh t vì ây là th c t ã ư c l ch s bư c v ng ch c ưa t nư c ra kh i cu c kh ng nh và ư c hi n nh. Vai trò lãnh kh ng ho ng t o à cho s tăng trư ng kinh oc a ng i v i công cu c xây d ng, t b i công cu c c i cách kinh t không ch p phát tri n kinh t là n m trong trách nhi m nh n thái b o th , trì tr , n a v i hay hoài chung c a s lãnh o c a ng i v i s phát tri n c a t nư c. Chính ng là ngư i nghi, do d không tri t trong ư ng l i, kh i xư ng, ra ư ng l i i m i kinh t , ch m ch p trong các quy t sách c a Nhà coi i m i kinh t là tr ng tâm và ã có nư c. M t khác, công cu c c i cách kinh t ư c k t qu t t th i gian qua. cũng không cho phép s nóng v i, thi u tính - B o m tham gia h i nh p khu v c, toán. B i l nh ng “cú s c” kinh t n u qu c t m t cách tích c c, ch ng, ng không ư c d li u y d dàng d n n phó nhanh v i nh ng thay i c a tình hình, nh ng o l n xã h i gây m t n nh v c i m c a t nư c và th gi i áp ng m t chính tr . Vai trò m b o cho quá trình ư c các nhi m v c th t ra cho t ng c i cách kinh t di n ra trong vòng tr t t v i giai o n. nh ng bư c i thích h p, v ng ch c và n 20 t¹p chÝ luËt häc sè 5/2010
  5. nghiªn cøu - trao ®æi nh trư c h t thu c v Nhà nư c. ây ta ho t ng s n xu t sang lĩnh v c d ch v nh n th y m t logic ơn gi n: s n nh công. Chi n lư c m i c n ph i nh n m nh chính tr là i u ki n quan tr ng c i cách s c n thi t ph i chuy n s c l c c a Chính kinh t và ngư c l i s thành công c a c i ph (Nhà nư c) t ch tham gia tr c ti p vào cách kinh t là i u ki n c bi t quan tr ng các ho t ng s n xu t sang hai lĩnh v c c n nh chính tr và t ng bư c c i cách h th : cung c p các d ch v giáo d c, y t , th ng chính tr t nư c trong s phù h p nghiên c u nông nghi p, xây d ng k t c u v i n n kinh t th trư ng nhi u thành ph n. h t ng có ch t lư ng cao, h tr nh ng Nh n th c úng n vai trò, ch c năng nhóm d t n thương trong xã h i và cung c a Nhà nư c trong i u ki n phát tri n kinh c p các th ch minh b ch có s tham gia t th trư ng, m c a, h i nh p ng th i c a c ng ng, có kh năng thúc y n n th c hi n ng b các gi i pháp i m i, c i pháp quy n b o m s n nh kinh t vĩ cách Nhà nư c th c hi n t t vai trò, ch c mô, n nh tài chính và t o ra môi trư ng năng ó có ý nghĩa quan tr ng trong giai t t hơn cho doanh nghi p. o n hi n nay. Trong h th ng chính tr ang Hai là vi c phát tri n ngày càng sâu r ng ư c i m i Vi t Nam, vai trò c a Nhà n n kinh t th trư ng nh hư ng xã h i ch nư c v i tính cách là thi t ch chính tr trung nghĩa nư c ta òi h i Nhà nư c ph i có s tâm ã và ang ư c cao. Tuy nhiên, nhu i u ch nh thích h p i v i các quá trình c u i m i h th ng chính tr , xây d ng n n kinh t , c bi t là trong các i u ki n c a chính tr m i trong s phù h p v i quá trình quá trình chuy n i. N n kinh t th trư ng c i cách kinh t -xã h i ang di n ra m nh ang t ng bư c hình thành Vi t Nam m trong nư c và s h i nh p c a t nư c không th mang tính ch t, c i m c a th vào i s ng qu c t òi h i ph i t l i v n trư ng t do, hoang dã, mà ph i là th trư ng văn minh có s i u ti t vĩ mô c a Nhà vai trò c a Nhà nư c và c bi t là nh ng nư c. S i u ti t vĩ mô c a Nhà nư c i m i liên h gi a Nhà nư c và các thi t ch v i i s ng kinh t m b o cho các quan chính tr -xã h i khác. Hư ng i m i ti p h th trư ng di n ra m t cách lành m nh và t c c n chú tr ng vào các m t sau: v ng ch c. Tuy nhiên, s i u ti t này không M t là theo nh n xét c a Báo cáo c a D th mang tính hành chính-m nh l nh như án v chi n lư c phát tri n kinh t -xã h i 10 th i kinh t t p trung bao c p mà ph i ư c năm (2001 - 2010) c a Chính ph Vi t Nam th c hi n b ng lu t pháp và thông qua lu t do UNDP tài tr thì “Vi t Nam có m t Chính pháp, th hi n trư c h t s mb om t ph v a quá nhi u v a quá ít - quá nhi u v tr t t c nh tranh, làm cho c nh tranh ư c m t ki m soát s n xu t và u tư và quá ít v ti n hành b ng nh ng phương ti n công n n pháp quy n và cung c p hàng hoá và b ng, văn minh, úng lu t pháp. C n kh c d ch v công”.(7) Vai trò này gi ây ph i ph c thái thái quá t ch quá nh n m nh thay i. S c l c c a Chính ph c n ư c vai trò c a Nhà nư c sang h th p vai trò c a chuy n t ch tham gia tr c ti p vào các c nh tranh. t¹p chÝ luËt häc sè 5/2010 21
  6. nghiªn cøu - trao ®æi 2. H th ng các ch c năng, nhi m v trung th c hi n t t trong i u ki n hi n nay c a Nhà nư c C ng hoà xã h i ch nghĩa như sau: Vi t Nam trong i u ki n kinh t th trư ng, 2.1. Ch c năng xây d ng chi n lư c, quy h i nh p qu c t hi n nay ho ch, k ho ch nh hư ng s phát tri n T nh ng căn c nên trên và xu t phát t n n kinh t th c ti n trong nh ng năm i m i v a qua, Xã h i t n t i và v n ng, phát tri n Nhà nư c Vi t Nam ã và ang có nh ng luôn trên cơ s c a nh ng ư ng l i chính chuy n bi n ngày càng rõ nét t ch Nhà sách nh t nh do Nhà nư c ưa ra dư i nư c là ngư i tr c ti p i u hành s n xu t d ng lu t pháp. Vì v y vai trò ưa ra các kinh doanh, phân ph i sang Nhà nư c có vai ư ng l i, chính sách c a Nhà nư c là vai trò nh hư ng, i u ti t, ph i h p, hư ng trò trung tâm trong ho t ng c a Nhà nư c. d n m t cách có k ho ch n n kinh t th ư ng l i chính sách c a Nhà nư c bao gi trư ng nư c ta. Nhà nư c ang tr thành cũng là cơ s căn b n cho s hình thành và ngư i b o tr , xúc tác, t o l p môi trư ng, v n ng c a i s ng chính tr t nư c, nó các ngu n l c và i u ki n thu n l i cho quy t nh căn b n phương hư ng phát tri n ho t ng kinh t , ngăn ch n, h n ch nh ng c a xã h i, n nh ho c bi n i các quan m t tiêu c c và khuy t t t c a cơ ch th h chính tr n y sinh gi a các thi t ch chính trư ng, b o m công b ng xã h i, b o v tr -xã h i khác nhau. l i ích c a nhân dân. Trên cơ s nh ng nh n Nhà nư c nh hư ng s phát tri n b ng th c m i, ph m vi, gi i h n trách nhi m c a chi n lư c, quy ho ch, k ho ch và cơ ch , Nhà nư c trên các lĩnh v c qu n lí xã h i òi chính sách trên cơ s tôn tr ng các nguyên h i ph i ư c ư c xác nh rõ và y . t c c a th trư ng. Nhà nư c c n t p trung H th ng ch c năng c a Nhà nư c không hơn vào vi c xác l p các chính sách xây d ng nên xác nh theo l i mòn cũ là g m có ch c và phát tri n t nư c, t o l p môi trư ng năng i n i, ch c năng i ngo i. Ti p n, pháp lí và cơ ch chính sách thu n l i phát chia ch c năng i n i ra ch c năng kinh t , huy các ngu n l c c a xã h i cho phát tri n, ch c năng văn hoá-xã h i, ch c năng i các ch th ho t ng kinh doanh bình ng, ngo i ra ch c năng quan h v i các nư c, c nh tranh lành m nh, công khai, minh b ch, ch c năng qu c phòng ch ng xâm lư c… m t cách chung chung mà ph i c th t ng có k cương. Ti p t c i m i chính sách tài lĩnh v c công vi c và m c trách nhi m chính và ti n t b o m tính n nh và s mà Nhà nư c ph i m nh n. Có như v y phát tri n c a n n tài chính qu c gia m i phân nh ư c âu là m c tr ng 2.2. Ch c năng t o môi trư ng pháp lí và trách c a Nhà nư c, âu là m c tham gia cơ ch , chính sách thu n l i cho phát tri n c a xã h i trong vi c gi i quy t các v n Thái chính tr c a Nhà nư c i v i c a n n kinh t th trư ng, h i nh p qu c t . i s ng kinh t có ý nghĩa l n lao không Theo tinh th n ó, chúng tôi xin nêu nh ng nh ng i v i các ho t ng s n xu t kinh ch c năng, nhi m v mà Nhà nư c ta c n t p doanh mà còn i v i toàn b i s ng chính 22 t¹p chÝ luËt häc sè 5/2010
  7. nghiªn cøu - trao ®æi tr -xã h i t nư c. Nhà nư c ph i tr thành b o m công b ng, n nh và phát tri n t ngư i m b o m nh m nh t cho các công nư c nên m i Nhà nư c u ph i có trách dân th c hi n quy n t do kinh doanh, b o nhi m cung ng m t cách tr c ti p (ngoài m s bình ng c a t t c các thành ph n vi c qu n lí s cung ng do xã h i th c hi n). kinh t trư c pháp lu t, b o v ch s h u Hi n nay Vi t Nam ã th c hi n s nhi u thành ph n. Vai trò kinh t m i c a phân bi t gi a s n xu t kinh doanh và ho t Nhà nư c òi h i Nhà nư c ph i kiên quy t ng công ích. i v i lĩnh v c d ch v t b s can thi p có tính ch t hành chính công (d y h c, ch a b nh v.v.), Nhà nư c ã vào các quan h kinh t , tôn tr ng th t s cho phép và huy ng xã h i tham gia th c quy n c a các ch th kinh t trong vi c t hi n. ây là quá trình “xã h i hoá” (hay úng ch c và th c hi n các ho t ng kinh t . hơn là “s phi nhà nư c hoá”) ho t ng d ch Trong i u ki n m i, Nhà nư c thay vì v công ang di n ra m nh m Vi t Nam. tr c ti p t ch c và qu n lí n n kinh t hai T t nhiên, cung ng d ch v công không thành ph n theo ki u hành chính-kinh t ã ph i ch do m t mình Nhà nư c th c hi n chuy n sang th c hi n qu n lí vĩ mô toàn b như ã x y ra m t th i mà là ho t ng c a n n kinh t nhi u thành ph n. Nhà nư c th c toàn xã h i song vì ây là lĩnh v c có liên quan n ông o c ng ng, có tính xã h i hi n qu n lí b ng h th ng pháp lu t, gi m r ng rãi, không mang tính ch t v l i nên t i a s can thi p hành chính vào ho t ng ph i t dư i s qu n lí và hư ng d n ch t c a th trư ng và doanh nghi p. Tách ch c ch c a Nhà nư c. năng qu n lí hành chính c a Nhà nư c kh i 2.4. Ch c năng b o m bình ng, công ch c năng qu n lí kinh doanh c a doanh b ng, ch ng các hành vi kinh doanh b t h p nghi p, xoá b “ch ch qu n”. Xây d ng pháp, ch ng c quy n, b o v ngư i tiêu khung kh pháp lí cho n n kinh t th trư ng dùng, gi i quy t tranh ch p kinh t tr thành m t trong nh ng ch c năng cơ b n Xây d ng các quan h kinh t m i, n c a Nhà nư c. nh và phát tri n ho c kinh t theo các 2.3. Ch c năng h tr phát tri n, xây chương trình, m c tiêu c a th i kì quá , d ng h th ng k t c u h t ng kinh t -xã h i theo nh hư ng xã h i ch nghĩa ương quan tr ng, cung ng d ch v công, qu n lí nhiên s làm bi n i sâu s c các cơ c u xã tài chính-ti n t … b o m tính b n v ng và h i. Cùng v i s bi n i c a các giai t ng tích c c c a các cân i kinh t vĩ mô truy n th ng nh ng l c lư ng xã h i m i s M t trong s các yêu c u m i trong i u t ng bư c xu t hi n trong cơ c u xã h i t ti t kinh t th i kinh t th trư ng là ph i xoá nư c, ó là nh ng nhà s h u, nhà doanh b s bao c p t phía Nhà nư c nhưng Nhà nghi p trong các thành ph n kinh t khác nư c ph i óng vai trò h tr dư i nh ng nhau. S xu t hi n và t ng bư c trư ng hình th c và phương pháp m i phù h p. thành c a các giai t ng m i trong cơ c u xã D ch v và hàng hoá công c ng có ý nghĩa h i làm cho cơ s xã h i c a Nhà nư c ngày l n trong vi c ph c v i s ng nhân dân, càng ư c m r ng. Do v y nhu c u c ng c t¹p chÝ luËt häc sè 5/2010 23
  8. nghiªn cøu - trao ®æi và tăng cư ng dân ch càng gia tăng, òi h i bao c p trong kinh doanh, xác nh rõ vai trò Nhà nư c ph i t ng bư c t i m i mình qu n lí và i u ti t vĩ mô c a Nhà nư c, u có th luôn ch ng và tích c c trong tranh có hi u qu ch ng các hành vi tiêu c c, vi c i u ti t vĩ mô n n kinh t t nư c. lãng phí, tham nhũng. Nhà nư c t o môi Nhà nư c ph i tr thành ngư i m b o trư ng pháp lí thu n l i bình ng cho các m nh m nh t cho các công dân th c hi n doanh nghi p c nh tranh và h p tác phát quy n t do kinh doanh, b o m s bình tri n, nh hư ng phát tri n kinh t -xã h i, ng c a t t c các thành ph n kinh t trư c duy trì n nh kinh t vĩ mô, i u ti t thu pháp lu t, b o v ch s h u nhi u thành nh p ki m soát m i ho t ng kinh doanh ph n. Vai trò kinh t m i c a Nhà nư c òi theo quy nh c a pháp lu t. h i Nhà nư c ph i kiên quy t t b s can 2.5. Ch c năng xây d ng và th c hi n thi p có tính ch t hành chính vào các quan các chính sách xã h i, b o m công b ng h kinh t , tôn tr ng th t s quy n c a các xã h i, gi gìn n nh xã h i ch th kinh t trong vi c t ch c và th c S phát tri n kinh t , c bi t là phát hi n các ho t ng kinh t . làm ư c tri n n n kinh t th trư ng trong giai o n i u này, s c n thi t ph i nhanh chóng lo i hình thành thư ng làm n y sinh nhi u v n b tình tr ng “cơ quan ch qu n” i v i các xã h i ph c t p òi h i Nhà nư c ph i ưa ơn v kinh t , c m các cơ quan công quy n ra các gi i pháp th c t t o s phù h p t ch c các ho t ng kinh t dư i b t c gi a nhu c u tăng trư ng kinh t , thu l i hình th c nào. n nh các quan h kinh nhu n và các nhu c u xã h i. N u quá tuy t t -xã h i - cơ s c a s n nh chính tr , i hoá các giá tr kinh t , thương m i hoá Nhà nư c ph i u tranh kiên quy t và m nh các v n xã h i thì hàng lo t các v n m v i các hi n tư ng tiêu c c trong kinh t , b c xúc c a xã h i như vi c làm, n n th t ngăn ng a m i nguy cơ c u k t gi a các th nghi p, ngư i nghèo, ngư i già, v hưu, tàn l c kinh t v i các b ph n c a công quy n t t, các giá tr văn hoá truy n th ng và b n nh m tr c l i b t chính. Ch c năng b o m s c dân t c d dàng b t vào hàng th y u. bình ng, công b ng, ch ng các hành vi S phân hoá xã h i thành giàu, nghèo, ch , kinh doanh b t h p pháp, ch ng c quy n, t d dàng d n n s chia r trong xã h i, b o v ngư i tiêu dùng, gi i quy t tranh phá ho i s oàn k t trong các c ng ng ch p kinh t tr thành n i dung quan tr ng dân cư. ngăn ng a các nguy cơ y Nhà trong ho t ng c a Nhà nư c. nư c ph i m b o sao cho n n kinh t th Ph i hình thành ng b cơ ch qu n lí trư ng ư c xây d ng và phát tri n trên cơ n n kinh t th trư ng theo nh hư ng xã s o lí nhân b n v ng ch c. Cơ s o c h i ch nghĩa, kh c ph c nh ng y u kém c a kinh t th trư ng ph i ư c xác nh và hi n nay, g b nh ng vư ng m c c n tr s bi u hi n c th trong vi c xây d ng và th c phát tri n. Cơ ch qu n lí kinh t c n ư c hi n các chính sách xã h i c th c a Nhà i m i sâu r ng, phát huy nh ng y u t tích nư c. Chính sách xã h i c a Nhà nư c nh m c c c a cơ ch th thư ng, tri t xoá b vào các m c ích: 24 t¹p chÝ luËt häc sè 5/2010
  9. nghiªn cøu - trao ®æi - Kh c ph c tri t ch nghĩa bình quân, nư c ph i xây d ng các chính sách i ngo i ph c h i và tôn tr ng nguyên t c công b ng theo hư ng a d ng hoá, a phương hoá xã h i. quan h i ngo i; m r ng quan h h u - Gi i phóng con ngư i kh i m i s l ngh h p tác v i các nư c trên th gi i trên thu c, làm cho h th c s là nh ng nhân nguyên t c tôn tr ng c l p, ch quy n và cách tích c c, có tinh th n trách nhi m, bi t toàn v n lãnh th c a nhau, không can thi p phát huy m i s c m nh c a mình t b o vào công vi c n i b c a nhau, bình ng và m cu c s ng, góp ph n phát huy i s ng cùng có l i; trong ó chú tr ng quan h h u c ng ng. ngh v i các nư c xã h i ch nghĩa và các - Tôn tr ng và khuy n khích m i s làm nư c láng gi ng, các nư c trong khu v c. giàu chính áng nhưng ph i ngăn ng a nguy Tranh th s ng h r ng rãi và các ngu n cơ ph c h i các ki u bóc l t phi nhân tính, l c t bên ngoài, m r ng th trư ng và quan m b o sao cho s chênh l ch nh t nh v h i tác, xây d ng quan h tin c y, t o l p thu nh p gi a ngư i giàu và ngư i nghèo môi trư ng hoà bình ph c v công cu c không d n n s phân bi t, kì th trong i công nghi p hoá, hi n i hoá t nư c, s ng xã h i. nâng cao v th và uy tín c a Vi t Nam trên - Giúp nh ng b ph n dân cư g p khó trư ng qu c t ./. khăn, th t nghi p, nghèo túng, g p tai ho (1). Adam Smith (1723 - 1790) - nhà kinh t h c, tri t hay cô ơn, tàn t t. gia c a Scotland v i tác ph m The Wealth of Natión ng x công b ng c a Nhà nư c i v i (C a c i c a dân t c) năm 1776 xư ng ra h c các nhóm xã h i khác nhau, tôn tr ng quy n thuy t “bàn tay vô hình”. t do dân ch c a công dân, ch ng m i b t (2). Keyns John Maynard - nhà kinh t h c ngư i Anh, công và phân bi t i x , c ng c và phát tác ph m chính The General Theory of Employment (Lí thuy t t ng th v phát tri n), Interest and Money, 1936. tri n các thu n phong, m t c, xây d ng và (3). P.A. Samuenson - nhà kinh t h c ngư i M , tác ph m phát tri n s oàn k t, tương tr trong nhân chính v v n này: Kinh t h c xu t b n năm 1948 dân là n i dung căn b n c a chính sách xã (4).Xem: Ngân hàng th gi i, Nhà nư c trong m t th h i nhân dân. Th c hi n chính sách như v y, gi i ang chuy n i, Báo cáo v tình hình phát tri n Nhà nư c s duy trì ư c tr t t xã h i n th gi i, Nxb. Chính tr qu c gia, Hà N i, 1997, tr. 13. (5).Xem: ng c ng s n Vi t Nam, Văn ki n i h i nh, nhân o và dân ch trên cơ s oàn i bi u toàn qu c l n th IX, Nxb. Chính tr qu c k t m i l c lư ng xã h i trong m t h th ng gia, Hà N i, 2001, tr. 86. chính tr dân ch . (6).Xem: ng c ng s n Vi t Nam, Văn ki n i h i 2.6. Nhà nư c quan tâm hơn t i vi c i bi u toàn qu c l n th X, Nxb. Chính tr qu c gia, th c hi n ch c năng i ngo i r ng m , ch Hà N i 2006, tr. 77 - 87. (7).Xem: UNDPI và MPI/DSI, Vi t Nam hư ng t i ng h i nh p qu c t , khu v c 2010, Tuy n t p báo cáo ph i h p nghiên c u chi n Th c hi n ch c năng i ngo i trong lư c phát tri n kinh t -xã h i c a các chuyên gia i u ki n phát tri n kinh t th trư ng, m qu c t và Vi t Nam, T p 1, Nxb. Chính tr qu c gia, r ng h i nh p qu c t , khu v c òi h i Nhà Hà N i, 2001, tr. 111. t¹p chÝ luËt häc sè 5/2010 25