Xem mẫu

Nghiªn cøu T«n gi¸o. Sè 12 - 2012<br /> <br /> 50<br /> T«n gi¸o ë n­íc ngoµi<br /> <br /> T×NH H×NH NGHI£N CøU T¤N GI¸O MíI<br /> CñA C¸C HäC GI¶ ¢U - Mü<br /> Tr­¬ng V¨n Chung(*)<br /> NguyÔn Thanh Tïng(**)<br /> h÷ng n¨m gÇn ®©y, “T«n gi¸o míi”<br /> <br /> quan ®iÓm chung vÒ t«n gi¸o míi nh­:<br /> <br /> hiÖn t­îng phæ biÕn trong ®êi sèng tinh<br /> <br /> (Modern Religious Cults and Society) cña<br /> <br /> N<br /> <br /> (new religion)<br /> <br /> ®· trë thµnh mét<br /> <br /> thÇn cña c¸c quèc gia, d©n téc trªn thÕ<br /> giíi vµ lµ ®èi t­îng thu hót sù quan t©m<br /> cña nhiÒu häc gi¶, chuyªn gia nghiªn<br /> cøu t«n gi¸o. T«n gi¸o míi còng ®· hiÖn<br /> <br /> diÖn t¹i ViÖt Nam vµ cã ¶nh h­ëng nhÊt<br /> ®Þnh ®Õn ®êi sèng tinh thÇn cña mét bé<br /> <br /> phËn quÇn chóng nh©n d©n, ®Æc biÖt lµ ë<br /> <br /> Thµnh phè Hå ChÝ Minh (TP.HCM), n¬i cã<br /> ®êi sèng kinh tÕ, v¨n hãa - x· héi lu«n<br /> <br /> n¨ng ®éng víi qu¸ tr×nh héi nhËp kinh<br /> tÕ ngµy cµng s©u réng. Tuy nhiªn, viÖc<br /> <br /> nghiªn cøu t«n gi¸o míi ë ViÖt Nam cßn<br /> <br /> khiªm tèn, sù nghiªn cøu vÒ c¸c gi¸o<br /> <br /> ph¸i nµy ch­a nhiÒu, do vËy chóng t«i<br /> muèn ®iÓm l¹i t×nh h×nh nghiªn cøu t«n<br /> <br /> gi¸o míi cña c¸c häc gi¶ ¢u - Mü, hi<br /> väng<br /> <br /> mang<br /> <br /> l¹i nh÷ng<br /> <br /> kinh nghiÖm,<br /> <br /> nh÷ng th«ng tin h÷u Ých, gãp phÇn vµo<br /> <br /> viÖc nghiªn cøu “t«n gi¸o míi” ë ViÖt<br /> Nam hiÖn nay.<br /> <br /> Tæng hîp c¸c c«ng tr×nh nghiªn cøu<br /> <br /> vÒ t«n gi¸o míi tõ c¸c gãc ®é: X· héi häc,<br /> Nh©n häc, ThÇn häc, T©m lÝ häc, TriÕt<br /> häc vµ T«n gi¸o häc, chñ yÕu lµ c¸c c«ng<br /> tr×nh mang tÝnh hÖ thèng, tæng kÕt c¸c<br /> <br /> C¸c gi¸o ph¸i t«n gi¸o hiÖn ®¹i vµ x· héi<br /> <br /> Louis R. Binder, xuÊt b¶n n¨m 1933; Sù<br /> <br /> hçn ®éng cña c¸c gi¸o ph¸i (Chaos of the<br /> Cults) cña Môc s­ Jan Karel Van Baalen,<br /> c«ng bè n¨m 1938; CÈm nang vÒ hÖ thèng<br /> <br /> thê cóng vµ c¸c gi¸o ph¸i ë Mü (The<br /> Handbook on Cults and Sects in America,<br /> 1993)<br /> <br /> do<br /> <br /> trµo<br /> <br /> t«n<br /> <br /> David<br /> <br /> Bromley<br /> <br /> vµ<br /> <br /> Jeffrey<br /> <br /> Hadden chñ biªn; Chuyªn ®Ò vÒ phong<br /> <br /> gi¸o<br /> <br /> Bibliography<br /> <br /> míi<br /> <br /> of<br /> <br /> ë<br /> <br /> NhËt<br /> <br /> Japannese<br /> <br /> B¶n<br /> <br /> (A<br /> <br /> New<br /> <br /> Religious Movement) cña Peter Clark,<br /> <br /> c«ng bè n¨m 1999; B¸ch khoa toµn th­ vÒ<br /> <br /> t«n gi¸o míi vµ hÖ thèng thê cóng (The<br /> Encyclopedia of Cult and New Religions,<br /> <br /> 2002) cña James R. Lewis; T×m hiÓu vÒ<br /> <br /> phong trµo t«n gi¸o míi (Understanding<br /> New<br /> <br /> Religious Movements, 2003)<br /> <br /> cña<br /> <br /> John A. Saliba; CÈm nang vÒ t«n gi¸o<br /> <br /> míi (New Religion: A Guide, 2004) cña<br /> Christopher Partridge; Ninian R. Smart<br /> <br /> *. PGS. TS., Trung t©m Nghiªn cøu T«n gi¸o, §¹i<br /> häc Khoa häc x· héi & Nh©n v¨n, §¹i häc Quèc gia<br /> Tp. Hå ChÝ Minh.<br /> **. ThS., Trung t©m Nghiªn cøu T«n gi¸o, §¹i häc<br /> Khoa häc x· héi & Nh©n v¨n, §¹i häc Quèc gia Tp.<br /> Hå ChÝ Minh.<br /> <br /> 50<br /> <br /> Tr­¬ng V¨n Chung, NguyÔn Thanh Tïng. T×nh h×nh nghiªn cøu…<br /> <br /> 51<br /> <br /> víi t¸c phÈm næi tiÕng C¸c t«n gi¸o trªn<br /> <br /> Baalen víi c«ng tr×nh Sù hçn ®én cña c¸c<br /> <br /> hiÖn ®¹i (The World's Religions: Old<br /> <br /> tËp trung lµm râ c¸c vÊn ®Ò sau: so s¸nh<br /> <br /> thÕ giíi: truyÒn thèng vµ nh÷ng biÕn ®æi<br /> <br /> Traditions and Modern Transformations)<br /> vµ nhµ x· héi häc t«n gi¸o Stephen J.<br /> Hunt víi c«ng tr×nh C¸c t«n gi¸o kh¸c<br /> <br /> th­êng: ChØ dÉn X· héi häc (Alternative<br /> Religions: A Sociological Introduction).<br /> <br /> Chóng t«i thÊy cã thÓ ph©n qu¸ tr×nh<br /> nghiªn cøu t«n gi¸o míi cña c¸c häc gi¶<br /> <br /> ¢u - Mü thµnh 2 giai ®o¹n cã ®Æc ®iÓm,<br /> tÝnh chÊt kh¸c nhau.<br /> <br /> gi¸o ph¸i (Chaos of the Cults, 1938). Hä ®·<br /> t«n gi¸o míi víi t«n gi¸o chñ l­u truyÒn<br /> <br /> thèng ®Ó t×m ra sù kh¸c biÖt vµ k× dÞ cña<br /> t«n gi¸o míi, x¸c ®Þnh c¸c nguyªn nh©n<br /> <br /> chuyÓn ®æi t«n gi¸o ë c¸c tÝn ®å C«ng gi¸o,<br /> Tin Lµnh gi¸o víi mét “…nç lùc ng¨n chÆn<br /> <br /> sù ph¸t triÓn cña phong trµo t«n gi¸o míi<br /> vµ gi÷ cho Kit« h÷u kh«ng ®i l¹c h­íng”(1).<br /> <br /> Sau ChiÕn tranh ThÕ giíi lÇn thø II, c¸c<br /> <br /> nhµ nghiªn cøu X· héi häc t«n gi¸o, T©m<br /> <br /> 1. Giai ®o¹n I: Vµo kho¶ng nh÷ng n¨m<br /> <br /> lÝ häc t«n gi¸o, Nh©n häc t«n gi¸o tiÕp cËn<br /> <br /> - 1917) cho ®Õn nh÷ng n¨m 70 cña thÕ kØ<br /> <br /> nhau. §iÓm xuÊt ph¸t cña hä lµ xem xÐt l¹i<br /> <br /> hiÖn kh¸ nhiÒu ë c¸c bang MiÒn B¾c<br /> <br /> ®©y, nghiªn cøu hµnh vi, hÖ thèng thÇn<br /> <br /> t¹o ra mét mí hiÖn t­îng hçn ®én, khã<br /> <br /> gi¸o míi ë Anh, B¾c Mü vµ Ch©u Phi, hÖ<br /> <br /> trong x· héi, nhÊt lµ mét sè c¸c t«n gi¸o<br /> <br /> tiªu chÝ “… con ®­êng cøu ®é kh¸c nhau<br /> <br /> hîp ph¸p (lõa g¹t, bu«n lËu, l¹m dông vµ<br /> <br /> Bryan Wilson víi c¸c c«ng tr×nh C¸c gi¸o<br /> <br /> ch¹m cã tÝnh b¹o lùc (hµnh hung, b¾t<br /> <br /> ba nhãm t«n gi¸o ë Anh (Sects and Society:<br /> <br /> thÞ, lªn ¸n, c¸o buéc t«n gi¸o míi cña c¸c<br /> <br /> Groups in Britain, 1961) vµ t¸c phÈm næi<br /> <br /> chÝ hä ®ßi hái chÝnh phñ ph¶i xem xÐt l¹i<br /> <br /> nµy: Phong trµo t«n gi¸o míi: Th¸ch thøc<br /> <br /> cøng r¾n ®èi víi c¸c t«n gi¸o míi. Sù<br /> <br /> Challenge and Response, 1979); tiÕp theo lµ<br /> <br /> sau §¹i chiÕn ThÕ giíi lÇn thø NhÊt (1914<br /> <br /> t«n gi¸o míi theo nhiÒu ph­¬ng diÖn kh¸c<br /> <br /> XX. Thêi k× nµy, t«n gi¸o míi ®· xuÊt<br /> <br /> nh÷ng nghiªn cøu vÒ c¸c gi¸o ph¸i tr­íc<br /> <br /> n­íc Mü vµ mét sè ®« thÞ lín ë T©y ¢u,<br /> <br /> häc vµ tæ chøc x· héi cña c¸c nhãm t«n<br /> <br /> x¸c ®Þnh vµ g©y nhiÒu Ên t­îng xÊu<br /> <br /> thèng hãa vµ ph©n lo¹i c¸c gi¸o ph¸i theo<br /> <br /> míi liªn quan ®Õn nh÷ng ho¹t ®éng bÊt<br /> <br /> cho c¸c tÝn ®å cña hä”(2). §iÓn h×nh lµ<br /> <br /> ng­îc ®·i phô n÷, trÎ em), nh÷ng vô va<br /> <br /> ph¸i vµ x· héi: nghiªn cøu X· héi häc vÒ<br /> <br /> cãc), tù s¸t tËp thÓ… dÉn ®Õn th¸i ®é k×<br /> <br /> A Socioloical Study of three Religious<br /> <br /> tÇng líp nh©n d©n trong x· héi, thËm<br /> <br /> tiÕng g©y nhiÒu tranh c·i trong giai ®o¹n<br /> <br /> tÝnh hîp ph¸p vµ ph¶i cã hµnh ®éng<br /> <br /> vµ<br /> <br /> quan t©m nghiªn cøu t«n gi¸o míi, khëi<br /> <br /> Marcus Bach vµ c¸c häc trß cña «ng<br /> <br /> ®Çu sím nhÊt lµ c¸c nhµ thÇn häc thuéc<br /> <br /> Gi¸o héi C«ng gi¸o, Tin Lµnh gi¸o, ®iÓn<br /> <br /> h×nh lµ: George B. Cutten (Speaking with<br /> <br /> Tongues:<br /> <br /> Historically<br /> <br /> and<br /> <br /> Psychologically Considered, 1927); Elmer<br /> <br /> T. Clark T©m lÝ häc vÒ sù thøc tØnh t«n<br /> <br /> gi¸o<br /> <br /> (Psychology<br /> <br /> of<br /> <br /> Religious<br /> <br /> Awakening, 1929); Môc s­ Jan Karel Van<br /> <br /> øng<br /> <br /> phã<br /> <br /> (Reigious<br /> <br /> Movements:<br /> <br /> (Eileen Barker, Jame Beckford) víi c¸c<br /> c«ng tr×nh Nh÷ng gi¸o ph¸i l¹ vµ c¸c nghi<br /> <br /> 1. Jan Karel Van Baalen, Sù hçn ®én cña c¸c gi¸o<br /> ph¸i: Nghiªn cøu ®­¬ng ®¹i (The Chaos of Cults: A<br /> Study in Present Day), Nxb. Vm. B. Eerdmans,<br /> America, 1956, tr. 15.<br /> 2. Bryan Wilson, Phong trµo t«n gi¸o míi: Th¸ch thøc<br /> vµ øng phã (Religious Movements: Challenge and<br /> Response), Nxb. St. Martin’s, New York, 1979, tr. 156.<br /> <br /> 51<br /> <br /> Nghiªn cøu T«n gi¸o. Sè 12 - 2012<br /> <br /> 52<br /> lÔ t«n gi¸o k× dÞ (Strange Sects and<br /> <br /> tr×nh nghiªn cøu cña hä còng ®¸p øng<br /> <br /> nµy, nhiÒu c«ng tr×nh nghiªn cøu t«n gi¸o<br /> <br /> T©y lóc ®ã, gãp phÇn t­ vÊn cho nhµ<br /> <br /> Curious Cults, 1969). Cïng trong thêi gian<br /> <br /> míi ë NhËt B¶n ®· mang ®Õn nhiÒu th«ng<br /> tin, t­ liÖu vµ c¸c h­íng tiÕp cËn míi cho<br /> <br /> c¸c häc gi¶ Ph­¬ng T©y, t¹o ra mét phong<br /> trµo nghiªn cøu häc thuËt s«i næi vµ<br /> <br /> nh÷ng cuéc tranh luËn gay g¾t vÒ nh÷ng<br /> vÊn ®Ò liªn quan ®Õn t«n gi¸o míi nh­ tªn<br /> <br /> gäi “t«n gi¸o míi” (thuËt ng÷ ®­îc sö<br /> dông ë c¸c häc gi¶ NhËt B¶n) hay sects,<br /> <br /> cults (thuËt ng÷ ®­îc sö dông ë c¸c häc<br /> <br /> gi¶ ¢u - Mü ); vÊn ®Ò chuyÓn ®æi niÒm tin<br /> <br /> t«n gi¸o cã ph¶i lµ tÝn ®å bÞ “tÈy n·o”<br /> <br /> (brainwashing) hay kh«ng; quyÒn lùc tèi<br /> cao cña ng­êi gi¸o chñ trong gi¸o ph¸i; vÒ<br /> <br /> tÝnh hîp ph¸p cña c¸c t«n gi¸o míi, vÒ sù<br /> <br /> ph©n lo¹i c¸c t«n gi¸o míi… Nãi chung,<br /> c¸c nhµ nghiªn cøu sau ChiÕn tranh ThÕ<br /> giíi lÇn thø II, ®· t¹o ra mét phong trµo<br /> nghiªn cøu<br /> <br /> t«n gi¸o míi ë ¢u - Mü víi<br /> <br /> nh÷ng cè g¾ng mang ®Õn cho c«ng chóng:<br /> <br /> kÞp thêi yªu cÇu thùc tiÔn x· héi Ph­¬ng<br /> n­íc gi¶i quyÕt c¸c vô kiÖn tông d©n sù<br /> <br /> (tranh chÊp quyÒn gi¸m hé con c¸i, ®Êt<br /> <br /> ®ai, tµi s¶n), c¸c vô viÖc mang tÝnh h×nh<br /> sù<br /> <br /> (giÕt ng­êi, c­íp nhµ b¨ng, l¹m<br /> <br /> dông...), ®Æc biÖt lµ gãp phÇn vµo viÖc<br /> ng¨n ngõa, gi¶m thiÓu m©u thuÉn ph¸t<br /> <br /> sinh ngµy cµng t¨ng gi÷a nh÷ng nhãm<br /> tÝn ®å t«n gi¸o míi víi céng ®ång tÝn ®å<br /> t«n gi¸o chÝnh thèng. Tuy nhiªn, c¸c nhµ<br /> <br /> nghiªn cøu ë giai ®o¹n nµy hÇu hÕt ®Òu<br /> bÞ chi phèi bëi t©m thÕ kh«ng th©n thiÖn<br /> <br /> víi c¸c t«n gi¸o míi vµ quan ng¹i vÒ sù<br /> <br /> më réng, lan táa nhanh cña chóng, thÓ<br /> hiÖn râ nhÊt lµ tÊt c¶ c¸c häc gi¶ ®Òu sö<br /> dông thuËt ng÷: gi¸o ph¸i, nhãm, héi<br /> <br /> (Sects, Cults) víi th¸i ®é k× thÞ, thµnh<br /> kiÕn, thËm chÝ hä cßn gäi lµ “Gi¸o ph¸i<br /> <br /> phi truyÒn thèng”, “Gi¸o ph¸i l¹”, “Tµ<br /> <br /> gi¸o”, “Gi¸o ph¸i nguy hiÓm”(4) . HÇu hÕt<br /> <br /> “mét c¸i nh×n ®ång c¶m, s¸t víi thùc tÕ<br /> <br /> c¸c häc gi¶ ®Òu cho r»ng phong trµo t«n<br /> <br /> Amish; Doukhobors, Hutterites vµ Father<br /> <br /> mét bé phËn ng­êi vÒ t×nh tr¹ng thiÕu<br /> <br /> h¬n ®èi víi nh÷ng nhãm t«n gi¸o míi:<br /> <br /> gi¸o míi lµ sù ph¶n øng qu¸ khÝch cña<br /> <br /> Divines Peace Mission”(3).<br /> <br /> hôt kinh tÕ, ®æ vì, va ch¹m vÒ v¨n hãa,<br /> <br /> Cã thÓ thÊy râ c¸c häc gi¶ nghiªn cøu<br /> <br /> t«n gi¸o míi ë giai ®o¹n ®Çu ®· cung cÊp<br /> cho lÜnh vùc nghiªn cøu nµy mét sè l­îng<br /> lín c¸c tµi liÖu, th«ng tin, b¶ng thèng kª<br /> vÒ nhiÒu gi¸o ph¸i cô thÓ: gi¸o ph¸i Khoa<br /> <br /> häc §Êng Kit« (Christian Science); gi¸o<br /> <br /> ph¸i Mormon (Mormonism); Héi TruyÒn<br /> <br /> gi¸o Hßa b×nh Chóa Th¸nh thÇn (Father<br /> Divines Peace Mission); gi¸o ph¸i Thiªn<br /> Chóa vµ c¸c Th¸nh cña<br /> <br /> §Êng Christ<br /> <br /> (Church of God and Saints of Christ);<br /> Chøng<br /> <br /> Nh©n<br /> <br /> Jehovah<br /> <br /> (Jehovah’s<br /> <br /> Witnesses), Héi C¬ §èc Phôc L©m ngµy thø<br /> b¶y (Seventh Day Adventist)… C¸c c«ng<br /> <br /> gi¸o dôc. §ã lµ nh÷ng hiÖn t­îng t«n<br /> <br /> gi¸o lÖch chuÈn, mang tÝnh ngÉu nhiªn,<br /> <br /> t¹m thêi. Hä dù b¸o, trong t­¬ng lai, c¸c<br /> hiÖn t­îng nµy sÏ mÊt ®i hoÆc ®­îc ®iÒu<br /> chØnh theo truyÒn thèng v¨n hãa vµ t«n<br /> gi¸o Ph­¬ng T©y(5).<br /> <br /> 3. Christopher Partridge, B¸ch khoa toµn th­ vÒ c¸c<br /> t«n gi¸o míi (The Encyclopedia of New Religions),<br /> Lion Hudson Plc, 2006, tr. 578.<br /> 4. Gordon J. Melton, B¸ch khoa toµn th­ vÒ t«n gi¸o ë<br /> Mü, môc Phong trµo t«n gi¸o míi (Encyclopedia of<br /> American Religions), Nxb. Oxford, London, 2006, tr.<br /> 357 - 379.<br /> 5. Eileen Barker, Phong trµo t«n gi¸o míi ë x· héi Ph­¬ng<br /> T©y hiÖn ®¹i (New Religious Movements in Modern<br /> Western Society), Nxb. Mc. Donald Orbis, London, 1987.<br /> <br /> 52<br /> <br /> Tr­¬ng V¨n Chung, NguyÔn Thanh Tïng. T×nh h×nh nghiªn cøu…<br /> <br /> 53<br /> <br /> Trong qu¸ tr×nh nghiªn cøu t«n gi¸o<br /> <br /> kiÕn cña x· héi vµ sù lóng tóng, quan<br /> <br /> ph­¬ng ph¸p kh¸c nhau, thuéc nhiÒu<br /> <br /> thuËt, tuy cßn kh¸ nhiÒu tranh c·i, bÊt<br /> <br /> míi, c¸c häc gi¶ ®· sö dông rÊt nhiÒu<br /> lÜnh vùc kh¸c nhau nh­: c¸c ph­¬ng<br /> ph¸p cña t«n gi¸o häc so s¸nh, ®iÒu tra<br /> <br /> x· héi häc, nghiªn cøu hiÖn tr­êng,<br /> pháng vÊn s©u... nh­ng hÇu nh­ tÊt c¶<br /> ®Òu xuÊt ph¸t tõ quan ®iÓm lÊy Kit« gi¸o<br /> <br /> lµ trung t©m cña sù nghiªn cøu, kh¶o s¸t<br /> <br /> v× thÕ, theo Ninian Smart: “… cã nhiÒu<br /> <br /> nhËn ®Þnh ¸p ®Æt, thiÕu tinh thÇn thùc tÕ,<br /> ®«i khi v« t×nh lµm c¨ng th¼ng thªm lµn<br /> <br /> sãng hoang mang, sî h·i trong x· héi,<br /> <br /> biÕn tÊt c¶ c¸c t«n gi¸o míi trë thµnh<br /> môc tiªu tÊn c«ng cña nh÷ng ng­êi cã<br /> thµnh kiÕn vµ lµ ®èi t­îng h×nh sù cña<br /> chÝnh phñ”(6).<br /> <br /> 2. Giai ®o¹n II: giai ®o¹n nghiªn cøu<br /> <br /> t«n gi¸o<br /> <br /> míi<br /> <br /> tiÕp<br /> <br /> theo<br /> <br /> vµo kho¶ng<br /> <br /> nh÷ng n¨m 80 cña thÕ kØ XX cho ®Õn<br /> <br /> nay. §©y lµ b­íc chuyÓn vÒ chÊt cña sù<br /> nghiªn cøu häc thuËt ë c¸c häc gi¶ ¢u -<br /> <br /> Mü. Giai ®o¹n nµy xuÊt hiÖn hµng lo¹t<br /> c¸c nhµ nghiªn cøu khoa häc thuéc<br /> chuyªn ngµnh t«n gi¸o häc nh­:<br /> <br /> HiÖn<br /> <br /> t­îng häc t«n gi¸o, TriÕt häc t«n gi¸o,<br /> Nh©n häc t«n gi¸o vµ Phª b×nh häc t«n<br /> <br /> gi¸o, víi nh÷ng häc gi¶ tªn tuæi cïng<br /> <br /> nh÷ng c«ng tr×nh cã gi¸ trÞ häc thuËt<br /> <br /> cao: Jacob Needleman, Charles T. Glock,<br /> Robert N. Bella, John A. Saliba, Robert S.<br /> Ellwood;<br /> <br /> Peter<br /> <br /> B.<br /> <br /> Clark,<br /> <br /> David<br /> <br /> G.<br /> <br /> Bromley; Gordon J. Melton; Ninian Smart<br /> <br /> vµ Stephen J. Hunt. §©y còng lµ giai<br /> <br /> ®o¹n t«n gi¸o míi ®· lan táa réng kh¾p<br /> Ch©u ¢u vµ nhiÒu n¬i kh¸c trªn thÕ giíi<br /> <br /> nh­ kh¼ng ®Þnh sù hiÖn tån tÊt yÕu cña<br /> m×nh, bÊt chÊp mäi ph¶n øng cña c¸c t«n<br /> <br /> gi¸o chÝnh thèng, nh÷ng k× thÞ, thµnh<br /> <br /> ng¹i tõ phÝa chÝnh phñ. Trong giíi häc<br /> ®ång vÒ mét vµi quan ®iÓm tiÕp cËn,<br /> nh÷ng nhËn ®Þnh, dù b¸o vÒ t«n gi¸o<br /> <br /> míi, song c¸c häc gi¶ ¢u - Mü ®· thèng<br /> nhÊt víi nhau ë nh÷ng vÊn ®Ò chÝnh sau:<br /> <br /> - Sö dông thuËt ng÷ thèng nhÊt: “t«n<br /> <br /> gi¸o míi” (new religion) hay “phong trµo<br /> <br /> t«n gi¸o míi” (new religious movement)<br /> trong häc thuËt thay thÕ tªn gäi cò:<br /> <br /> “Sects, Cullts”. C¸c häc gi¶ cho r»ng thuËt<br /> ng÷ trªn ®­îc sö dông mang ý nghÜa<br /> <br /> tiªu cùc, ngÇm chØ nhãm, gi¸o ph¸i k× dÞ,<br /> <br /> l¹ víi hÖ thèng thê cóng sïng tÝn, mª<br /> muéi. MÆt kh¸c, hä còng cho r»ng thuËt<br /> ng÷:<br /> <br /> “Sects, Cults” kh«ng thÓ bao qu¸t<br /> <br /> ®­îc néi hµm vèn rÊt ®a d¹ng, nhiÒu<br /> tÇng diÖn cña t«n gi¸o míi ®ång thêi t¹o<br /> <br /> ®iÒu kiÖn cho c¸ch tiÕp cËn míi “mét<br /> c¸ch t¸ch biÖt mµ kh«ng ph¶i ¸p ®Æt mét<br /> khu«n mÉu cè ®Þnh nµo”. Theo John A.<br /> Saliba sö dông thuËt ng÷ t«n gi¸o míi<br /> <br /> “… gióp c¸c nhµ khoa häc tho¸t khái<br /> nh÷ng ¸m ¶nh tiªu cùc ®Ó nh×n nhËn<br /> <br /> chóng mét c¸ch thùc tÕ vµ khoa häc<br /> h¬n…(7). Theo chóng t«i, tõ thuËt ng÷<br /> <br /> “nhãm, gi¸o ph¸i” ®i ®Õn sö dông thuËt<br /> ng÷ “t«n gi¸o míi” kh«ng chØ ®¬n thuÇn<br /> lµ thay ®æi tõ ng÷, mµ thÓ hiÖn mét nhËn<br /> <br /> thøc míi vÒ khoa häc lµ: “nh÷ng nhãm,<br /> gi¸o ph¸i ®ã ph¶i ®­îc nh×n nhËn nh­<br /> <br /> 6. Ninian R. Smart, C¸c t«n gi¸o trªn thÕ giíi:<br /> truyÒn thèng vµ nh÷ng biÕn ®æi hiÖn ®¹i (The<br /> World's Religions: Old Traditions and Modern<br /> Transformations), Nxb. §¹i häc Cambridge, 1989,<br /> tr. 246.<br /> 7. John A. Saliba, T×m hiÓu vÒ phong trµo t«n gi¸o<br /> míi (Understanding New Religious Movements),<br /> Nxb. Rowman& Littlefield, 2003, tr. 95 - 97.<br /> <br /> 53<br /> <br /> Nghiªn cøu T«n gi¸o. Sè 12 - 2012<br /> <br /> 54<br /> mét hiÖn t­îng, mét dÊu hiÖu míi trong<br /> <br /> träng, chia sÎ sù kh¸c biÖt vÒ tÝn ng­ìng,<br /> <br /> - Thõa nhËn phong trµo t«n gi¸o míi<br /> <br /> nhËn sù ®éc ®¸o ®­îc trêi phó cho mçi<br /> <br /> tÝnh manh ®éng, nhÊt thêi mµ ®ã lµ mét<br /> <br /> mét hiÖn t­îng v¨n hãa t«n gi¸o, nã cã<br /> <br /> ®êi sèng t«n gi¸o” .<br /> (8)<br /> <br /> gi¸ trÞ t©m linh cña ng­êi kh¸c” vµ chÊp<br /> <br /> kh«ng ph¶i lµ hiÖn t­îng ngÉu nhiªn cã<br /> <br /> ng­êi chóng ta”(10). §a nguyªn t«n gi¸o lµ<br /> <br /> hiÖn t­îng mang dÊu chØ thêi ®¹i (signs<br /> <br /> thÓ dÉn ®Õn 2 khuynh h­íng c¬ b¶n ®èi<br /> <br /> of the times), chóng ph¶n ¸nh sù ®æ vì<br /> <br /> niÒm tin truyÒn thèng vµ sù ®øt g·y vÒ<br /> <br /> v¨n hãa t«n gi¸o trong thÕ giíi ®­¬ng<br /> ®¹i. Hä ®Òu cho r»ng c¬ së x· héi cña<br /> <br /> phong trµo t«n gi¸o míi n»m trong<br /> <br /> phong trµo ph¶n kh¸ng v¨n hãa ®­¬ng<br /> ®¹i, lµ “… sù ®o¹n tuyÖt víi v¨n hãa t«n<br /> <br /> gi¸o chñ ®¹o trong x· héi vµ xa l¸nh,<br /> t¸ch khái cÊu tróc quyÒn lùc cña tæ chøc<br /> <br /> gi¸o héi mµ hä cho lµ ®· x¬ cøng vµ<br /> h×nh thøc hãa…”(9).<br /> <br /> - X¸c ®Þnh nh÷ng ®Æc ®iÓm c¬ b¶n vµ<br /> <br /> ph©n lo¹i tÝnh chÊt cña t«n gi¸o míi.<br /> §©y lµ nh÷ng vÊn ®Ò g©y nhiÒu tranh c·i<br /> nhÊt vµ dÉn ®Õn nhiÒu nhËn ®Þnh kh¸c<br /> <br /> nhau nhÊt vÒ ®Æc ®iÓm vµ tÝnh chÊt cña<br /> t«n gi¸o míi. Chóng t«i xin chia sÎ quan<br /> <br /> ®iÓm cña John A. Saliba khi «ng cè g¾ng<br /> <br /> dùa trªn c¬ së tæng quan c¸c nhËn ®Þnh<br /> kh¸c nhau, ®Ó t×m ra nh÷ng ®iÓm chung.<br /> Theo «ng, t«n gi¸o míi cã nh÷ng ®Æc<br /> ®iÓm c¬ b¶n sau:<br /> <br /> * T«n gi¸o míi dùa trªn chñ nghÜa ®a<br /> <br /> nguyªn t«n gi¸o (Religious Pluralism) vµ<br /> ThuyÕt<br /> <br /> BÝ truyÒn Ph­¬ng T©y (Western<br /> <br /> Esotericism)<br /> <br /> Theo c¸c häc gi¶ ¢u - Mü, ®a nguyªn<br /> <br /> t«n gi¸o (hiÓu theo nghÜa chung nhÊt) lµ<br /> <br /> “… thõa nhËn sù tån t¹i, hiÖn h÷u ®ång<br /> <br /> thêi nh÷ng quan niÖm, niÒm tin, gi¸ trÞ,<br /> v¨n hãa t«n gi¸o kh¸c nhau, phñ nhËn<br /> thuyÕt ®éc t«n t«n gi¸o. §a nguyªn t«n<br /> gi¸o cã thÓ ®­îc ®Þnh nghÜa lµ “t«n<br /> <br /> víi phong trµo t«n gi¸o míi: mét lµ sù<br /> <br /> lùa chän tù nguyÖn cña mçi c¸ nh©n vµ<br /> sù thay ®æi néi t¹i trong cÊu tróc t«n<br /> <br /> gi¸o t¹o ra tÝnh ®a d¹ng, nhiÒu mµu s¾c<br /> ®éc ®¸o, kh¸c biÖt.. ; hai lµ cã thÓ dÉn ®Õn<br /> <br /> xung ®ét, ¸p ®Æt vµ b¹o lùc…”. §©y lµ<br /> mét th¸ch thøc rÊt lín ®èi víi x· héi vµ<br /> ®Æc biÖt lµ céng ®ång t«n gi¸o chñ l­u ë<br /> <br /> Ph­¬ng T©y. §a nguyªn t«n gi¸o thÊm<br /> vµo hÇu hÕt c¸c t«n gi¸o míi, nã lµ nÒn<br /> <br /> t¶ng, linh hån cña c¸c t«n gi¸o míi. VÒ<br /> mÆt lÝ luËn, ®a nguyªn t«n gi¸o kh«ng<br /> chØ kh¼ng ®Þnh sù hiÖn tån hîp lÝ cña t«n<br /> <br /> gi¸o míi trong x· héi Ph­¬ng T©y, mµ<br /> <br /> cßn ph¶n ¸nh nh÷ng thay ®æi kh¸ch<br /> quan vÒ niÒm tin, vÒ nhu cÇu t©m linh ë<br /> <br /> mét bé phËn kh«ng nhá c¸c tÇng líp<br /> ng­êi trong x· héi. VÒ mÆt thùc tiÔn, ®a<br /> nguyªn t«n gi¸o lµ c¬ së lÝ luËn cho<br /> <br /> nh÷ng ®ßi hái ®­îc t«n träng, ®­îc thõa<br /> nhËn c¶ trong ®êi sèng t«n gi¸o, trong<br /> <br /> x· héi còng nh­ trong luËt ph¸p. ThuyÕt<br /> BÝ truyÒn Ph­¬ng T©y ®· cã tõ thêi cæ<br /> <br /> ®¹i ®­îc hÇu hÕt c¸c t«n gi¸o míi phôc<br /> håi, ph¸t triÓn m¹nh mÏ trong kho¶ng<br /> thËp niªn 70 - 80, ®Æc biÖt lµ thËp niªn 90<br /> <br /> 8. John A. Saliba, T×m hiÓu vÒ phong trµo t«n gi¸o<br /> míi (Understanding new religious movements), Nxb.<br /> Rowman& Littlefield, 2003, tr. 95 - 97.<br /> 9. Stephen J. Hunt, C¸c t«n gi¸o kh¸c th­êng: DÉn<br /> luËn X· héi häc (Alternative Religions: A<br /> Sociological Introduction), Nxb. Ashgate, th¸ng 10<br /> n¨m 2003, tr. 11.<br /> 10.<br /> Trang<br /> Web:<br /> en.wikipedia.org/wiki/Religious_pluralism vµ trang<br /> Web: plato.stanford.edu/entries/religious-pluralism<br /> <br /> 54<br /> <br />