of x

Giáo trình Giảng văn học Việt Nam: Phần 2 - Trần Đăng Quyền

Đăng ngày | Thể loại: | Lần tải: 0 | Lần xem: 4 | Page: 136 | FileSize: 1.23 M | File type: PDF
4 lần xem

Giáo trình Giảng văn học Việt Nam: Phần 2 - Trần Đăng Quyền. Giáo trình Giảng văn học Việt Nam - Phần 2 có nội dung giới thiều về văn học trung đại và văn học hiện đại. Tương ứng với mỗi giai đoạn đều có một số tác phẩm tiêu biểu mà ở đó người học có thể nắm bắt nội dung một cách dễ dàng. Mời các bạn cùng tham khảo.. Giống các tài liệu khác được bạn đọc chia sẽ hoặc do sưu tầm lại và chia sẽ lại cho các bạn với mục đích nâng cao trí thức , chúng tôi không thu phí từ thành viên ,nếu phát hiện nội dung phi phạm bản quyền hoặc vi phạm pháp luật xin thông báo cho chúng tôi,Ngoài giáo án bài giảng này, bạn có thể download Download tài liệu,đề thi,mẫu văn bản miễn phí phục vụ nghiên cứu Một ít tài liệu tải về mất font không xem được, nguyên nhân máy tính bạn không hỗ trợ font củ, bạn tải các font .vntime củ về cài sẽ xem được.

https://tailieumienphi.vn/doc/giao-trinh-giang-van-hoc-viet-nam-phan-2-tran-dang-quyen-heu7tq.html

Nội dung


  1. PhÇn II: V¡N HäC TRUNG §¹I HÞCH T¦íNG SÜ V¡N (TrÇn Quèc TuÊn) Tr−íc hÕt cÇn ph¶i x¸c ®Þnh vÞ trÝ cña t¸c phÈm ®Ó thÊy râ tÇm vãc HÞch t−íng sÜ v¨n. TÇm vãc bμi hÞch cña TrÇn Quèc TuÊn ®−îc ®o b»ng gi¸ trÞ lÞch sö vμ gi¸ trÞ v¨n häc. Nã ®øng ë ®Ønh cao cña v¨n ch−¬ng yªu n−íc, cña v¨n ch−¬ng chÝnh luËn ViÖt Nam. ThiÕu nã, khã h×nh dung ®−îc g−¬ng mÆt v¨n häc thêi ®¹i §«ng A (1) . Trong hoμn c¶nh ®¹o qu©n M«ng−Nguyªn ®ang ngÊp nghÐ ë biªn thuú chuÈn bÞ x©m l−îc §¹i ViÖt lÇn thø hai (1285), TrÇn Quèc TuÊn cÇm g−¬m hay cÇm bót th× còng ®Òu nh»m môc ®Ých lμ chiÕn ®Êu vμ chiÕn th¾ng kÎ thï x©m l−îc. Con ng−êi tõng cÇm g−¬m kh¼ng kh¸i nãi víi vua TrÇn : "NÕu bÖ h¹ muèn hμng, tr−íc hÕt h·y chÐm ®Çu t«i ®i ®·" th× khi cÇm bót còng sÏ cïng mét dòng khÝ Êy. ChÝnh v× vËy t− t−ëng chñ ®¹o cña bμi hÞch lμ nªu cao tinh thÇn quyÕt chiÕn, quyÕt th¾ng kÎ thï x©m l−îc. TÊt c¶ c¸c phÇn, tÊt c¶ nghÖ thuËt v¨n ch−¬ng cña bμi hÞch ®Òu nh»m ®¹t tíi t− t−ëng chñ ®¹o nμy. Cã thÓ thÊy ph−¬ng ph¸p thuyÕt phôc xuyªn suèt bμi hÞch lμ khÝch lÖ nhiÒu mÆt nh−ng tËp trung vμo mét h−íng, v¹ch râ c¸i sai cÇn phª ph¸n vμ chØ râ c¸i ®óng cÇn lμm, kÕt hîp gi÷a t×nh c¶m vμ nguyªn t¾c. Më ®Çu bμi hÞch, ®Ó khÝch lÖ lßng hy sinh dòng c¶m, ý chÝ c«ng danh, t¸c gi¶ nªu nh÷ng tÊm g−¬ng trong sö s¸ch. Nh÷ng tÊm g−¬ng nμy thuéc nhiÒu tÇng líp, cã ë mäi thêi. Nh÷ng quan to, th©n cËn nhμ vua nh− Kû TÝn, Dù Nh−îng, nh÷ng bÒ t«i xa, nh÷ng ng−êi th−êng nh− C¶o Khanh, KÝnh §øc. X−a th× cã g−¬ng ®êi H¸n, ®êi §−êng, nay th× cã g−¬ng ®êi Nguyªn, ®êi Tèng. C¸ch nªu g−¬ng Êy cèt ®Ó t−íng sÜ thÊy ai còng cã thÓ lËp c«ng danh "cïng trêi ®Êt mu«n ®êi bÊt hñ". Trªn quan ®iÓm d©n téc, chóng ta cã thÓ tiÕc khi t¸c gi¶ kh«ng lÊy nh÷ng tÊm g−¬ng ngay trong lÞch sö n−íc nhμ vμ ngay tõ cuéc kh¸ng chiÕn chèng Nguyªn thêi ®ã. Tuy nhiªn, l¹i ph¶i thÊy r»ng môc ®Ých cña ®o¹n ®Çu bμi hÞch lμ khÝch lÖ lßng hy sinh dòng c¶m, ý chÝ lËp c«ng danh − mét lÏ sèng lý t−ëng cña con ng−êi thêi bÊy giê, chø ch−a nh»m khÝch lÖ tinh thÇn d©n téc. KhÝch lÖ lßng c¨m thï giÆc, tinh thÇn yªu n−íc bÊt khuÊt lμ néi dung cña nh÷ng ®o¹n tiÕp theo. §Ó g©y lßng c¨m thï, lßng tù träng, tù t«n d©n téc, sau khi nªu g−¬ng trong sö s¸ch, ng−êi viÕt quay vÒ víi thùc tÕ tr−íc m¾t v¹ch râ téi ¸c vμ sù ngang ng−îc cña kÎ thï. Nh÷ng h×nh t−îng "l−ìi có diÒu", "th©n dª chã" chØ sø Nguyªn cho thÊy nçi c¨m giËn vμ lßng khinh bØ giÆc cña t¸c gi¶. §ång thêi ®Æt nh÷ng h×nh t−îng ®ã trong thÕ t−¬ng quan "l−ìi có diÒu" − "sØ m¾ng triÒu ®×nh", "th©n dª chã" − "b¾t n¹t tÓ phô", TrÇn Quèc TuÊn ®· chØ ra nçi nhôc lín khi chñ quyÒn ®Êt n−íc bÞ x©m ph¹m. Nh÷ng (1) Thêi ®¹i §«ng A lμ thêi ®¹i nhμ TrÇn. Ch÷ TrÇn, theo H¸n tù gåm ch÷ §«ng ( ) vμ ch÷ A ( ). 50
  2. dÉn chøng t¸c gi¶ ®−a ra ®Òu cã trong thùc tÕ h»ng ngμy, nh·n tiÒn, mäi ng−êi tõng chøng kiÕn. Sö chÐp n¨m 1276, Nguyªn ThÕ Tæ sai ng−êi sang b¶o vua TrÇn ph¶i theo s¸u kho¶n nh− b¾t d©n, gióp qu©n..., n¨m 1277 Sμi Xu©n ®i sø buéc ta ph¶i lªn tËn biªn giíi ®ãn r−íc. N¨m 1281, Xu©n l¹i sang sø, c−ìi ngùa ®i th¼ng vμo cöa D−¬ng Minh, qu©n sÜ Thiªn Tr−êng ng¨n l¹i, bÞ Xu©n lÊy roi ®¸nh to¹c c¶ ®Çu. Vua sai Th−îng t−íng Th¸i s− TrÇn Quang Kh¶i ®Õn sø qu¸n tiÕp, Xu©n n»m khÓnh, kh«ng dËy... Nh÷ng hμnh ®éng ngang ng−îc cña giÆc ®· g©y nªn sù c¨m phÉn cao ®é trong mäi tÇng líp nh©n d©n. ChØ cÇn nh¾c l¹i mét vμi sù viÖc "sø giÆc ®i l¹i nghªnh ngang ngoμi ®−êng. Uèn l−ìi có diÒu mμ sØ m¾ng triÒu ®×nh, ®em th©n dª chã mμ b¾t n¹t tÓ phô, th¸c mÖnh Hèt TÊt LiÖt mμ ®ßi ngäc lôa, ®Ó tho¶ lßng tham kh«ng cïng, gi¶ hiÖu V©n Nam v−¬ng mμ thu b¹c vμng, ®Ó vÐt cña kho cã h¹n", TrÇn Quèc TuÊn ®· kh¬i dËy c¶ khèi c¨m hên ®ang trμo s«i trong lßng c¸c t−íng sÜ. Kh¸c víi nh÷ng ng−êi viÕt sö ghi chÐp sù viÖc mét c¸ch kh¸ch quan, khi nªu hμnh ®éng b¹o ng−îc cña kÎ thï, t¸c gi¶ nh− muèn trót tÊt c¶ nçi uÊt hËn cña b¶n th©n lªn tõng lêi, tõng ch÷. Lßng c¨m thï giÆc cña TrÇn Quèc TuÊn truyÒn tíi t−íng sÜ nh− luång giã thæi bïng ngän löa vèn ®· ®−îc ®æ thªm dÇu. §Ó khÝch lÖ ý thøc tr¸ch nhiÖm vμ nghÜa vô cña mçi ng−êi ®èi víi ®¹o vua t«i còng nh− t×nh cèt nhôc, bμi hÞch ®· nªu lªn mèi ©n t×nh gi÷a chñ vμ t−íng. Quan hÖ gi÷a TrÇn Quèc TuÊn vμ t−íng sÜ, tÊt nhiªn lμ quan hÖ gi÷a ng−êi trªn ®èi víi kÎ d−íi − ®iÒu nμy kh«ng cã g× l¹ trong chÕ ®é phong kiÕn. §¸ng l−u ý ë ®©y lμ bªn c¹nh mèi quan hÖ thÇn chñ, t¸c gi¶ cßn nh¾c ®Õn mèi quan hÖ kh¸c s©u s¾c h¬n. §ã lμ mèi quan hÖ ©n nghÜa thuû chung cña nh÷ng ng−êi cïng c¶nh ngé "lóc trËn m¹c th× cïng nhau sèng chÕt, lóc nhμn h¹ th× cïng nhau vui c−êi". Nªu mèi quan hÖ gi÷a nh÷ng ng−êi cïng c¶nh "sinh ra ph¶i thêi lo¹n l¹c, lín lªn gÆp buæi gian nan", bμi hÞch kh«ng chØ t¸c ®éng tíi nhËn thøc mμ cßn t¸c ®éng m¹nh mÏ tíi t×nh c¶m ng−êi ®äc. KhÝch lÖ nhiÒu mÆt, t¸c gi¶ vÉn nh»m vμo mét h−íng chñ yÕu : KhÝch lÖ lßng yªu n−íc bÊt khuÊt. Kh«ng ph¶i ngÉu nhiªn mμ bao t©m huyÕt, bót lùc cña TrÇn Quèc TuÊn dån vμo ®o¹n : "Ta th−êng tíi b÷a quªn ¨n, nöa ®ªm vç gèi, ruét ®au nh− c¾t, n−íc m¾t ®Çm ®×a ; chØ c¨m tøc ch−a x¶ thÞt lét da, nuèt gan, uèng m¸u qu©n thï. DÉu cho tr¨m th©n nμy ph¬i ngoμi néi cá, ngh×n x¸c nμy gãi trong da ngùa, ta còng vui lßng". Chóng ta h·y so s¸nh ®o¹n hÞch trªn víi ®o¹n th− cña gi¸o hoμng La M· G¬rªgoa IX göi c¸c tÝn ®å C¬ §èc gi¸o − ®o¹n th− cã ý nghÜa nh− lêi hÞch hiÖu triÖu tæ chøc ThËp tù qu©n chèng M«ng − Nguyªn : "NhiÒu viÖc khiÕn ta lo l¾ng nh− nh÷ng viÖc ®¸ng buån ë ®Êt th¸nh, nh÷ng mèi lo ©u cña gi¸o héi, t×nh h×nh ®¸ng th−¬ng cña ®Õ quèc La M·. Nh−ng ta nguyÖn quªn hÕt lo ©u ®ã mμ chó t©m ®Õn c¸i ho¹ T¸c Ta, sî r»ng hiÖn nay uy danh cña ®¹o C¬ §èc sÏ bÞ bän T¸c Ta tiªu diÖt mÊt. NghÜ ®Õn ®ã lμ ta x−¬ng n¸t tuû kh«, th©n gÇy søc kiÖt, ®au xãt v« cïng, khiÕn ta kh«ng biÕt lμm g× ®©y" (1) . Lêi v¨n trong bøc th− vμ lêi hÞch ®Òu thÓ hiÖn lßng c¨m thï cao ®é. Nh÷ng h×nh t−îng "tíi b÷a quªn ¨n", "nöa ®ªm vç gèi", "ruét ®au nh− c¾t", "n−íc m¾t ®Çm ®×a" trong bμi hÞch còng nh− nh÷ng h×nh t−îng "x−¬ng n¸t tuû kh«", "th©n gÇy søc kiÖt" trong ®o¹n th− ®Òu cã gi¸ trÞ kh¾c ho¹ nçi ®au vμ lßng c¨m thï kh«ng ®éi trêi chung cïng giÆc T¸c Ta. ThÕ nh−ng, cïng c¨m giËn trμo s«i mμ mét bªn th× bÊt lùc : "®au xãt v« cïng khiÕn ta kh«ng biÕt lμm g× ®©y", cßn mét bªn th× mμi s¾c thªm ý chÝ (1) DÉn theo Hμ V¨n TÊn, Ph¹m ThÞ T©m. Cuéc kh¸ng chiÕn chèng x©m l−îc M«ng−Nguyªn thÕ kû XIII, NXB Khoa häc x· héi, 1972, tr. 50. 51
  3. vμ quyÕt t©m ®¸nh giÆc, dï ph¶i chÕt ®Õn tr¨m lÇn, ngh×n lÇn còng xin lμm. ChÝnh v× vËy lêi v¨n trong bøc th− thèng thiÕt mμ bi th−¬ng cßn lêi v¨n trong bμi hÞch th× kiªn c−êng vμ bi tr¸ng. C¨m thï ph¶i diÖt giÆc, yªu n−íc ph¶i chiÕn ®Êu, ®ã míi lμ môc ®Ých cao c¶ mμ t¸c gi¶ bμi hÞch h−íng tíi ®Ó ®éng viªn khÝch lÖ mäi ng−êi. §o¹n v¨n thÓ hiÖn nçi lßng vÞ chñ t−íng lμ ®o¹n tuyÖt bót. §ã kh«ng chØ ®¬n thuÇn lμ tμi nghÖ tuyÖt vêi cña mét ngßi bót viÕt v¨n luËn chiÕn, ®ã cßn lμ sù ph¶n ¸nh nh÷ng tiªu ®iÓm chãi ngêi nhÊt cña mét tÊm lßng ¸i quèc. Trong cuéc kh¸ng chiÕn chèng Nguyªn, phÇn ®«ng t−íng sÜ ®Òu cã tÊm lßng vμ quyÕt t©m nh− TrÇn Quèc TuÊn, nh−ng kh«ng ph¶i kh«ng cã nh÷ng kÎ hoang mang, ho¶ng sî. LÇn thø nhÊt ®¸nh M«ng−Nguyªn, giÆc ®ang h¨ng, ta t¹m thêi rót lui, TrÇn Th¸i T«ng hái kÕ quan ®¹i thÇn TrÇn NhËt H¹o, NhËt H¹o khiÕp sî ®Õn nçi kh«ng ®øng dËy ®−îc chØ kÞp lÊy ngãn tay chÊm n−íc viÕt hai ch÷ "nhËp Tèng" (®Çu hμng nhμ Tèng) ë m¹n thuyÒn. Trong cuéc kh¸ng chiÕn lÇn hai, cã nh÷ng kÎ th«ng minh, tμi giái nh− TrÇn Ých T¾c ®· hÌn nh¸t ®em c¶ nhμ ®Çu hμng giÆc. Lμ ng−êi l·nh ®¹o cuéc kh¸ng chiÕn, H−ng §¹o V−¬ng ®· sím nhËn ra nh÷ng diÔn biÕn phøc t¹p cña t×nh h×nh. ChÝnh v× vËy, trong bμi hÞch «ng tËp trung phª ph¸n s©u s¾c, m¹nh mÏ t− t−ëng bμng quan tr−íc thêi cuéc, sù ham vui ch¬i h−ëng l¹c mμ quªn mÊt nguy c¬ bÞ diÖt vong. Khi phª ph¸n nh÷ng biÓu hiÖn sai trong hμng ngò t−íng sÜ, TrÇn Quèc TuÊn ®· ®øng trªn lËp tr−êng trung qu©n ¸i quèc. Mét mÆt «ng xuÊt ph¸t tõ nghÜa vua t«i, ®¹o thÇn chñ ®Ó phª ph¸n : "nay c¸c ng−¬i nh×n chñ nhôc mμ kh«ng biÕt lo". MÆt kh¸c «ng xuÊt ph¸t tõ tr¸ch nhiÖm cña ng−êi d©n ®èi víi Tæ quèc ®Ó v¹ch râ nh÷ng sai lÇm : "thÊy n−íc nhôc mμ kh«ng biÕt thÑn. Lμm t−íng triÒu ®×nh ph¶i hÇu qu©n giÆc mμ kh«ng biÕt tøc ; nghe nh¹c th¸i th−êng ®Ó ®·i yÕn nguþ sø mμ kh«ng biÕt c¨m". Trong hoμn c¶nh lÞch sö lóc bÊy giê, lËp tr−êng phª ph¸n cña t¸c gi¶ lμ ®óng ®¾n vμ tiÕn bé. §Ó thuyÕt phôc mäi ng−êi thÊy râ ®óng sai b»ng lý lÏ, nhËn thøc, TrÇn H−ng §¹o nªu lªn mèi quan hÖ tÊt yÕu gi÷a nguyªn nh©n vμ kÕt qu¶. T¸c gi¶ sö dông tμi t×nh c¸c liªn tõ. §Çu c©u nguyªn nh©n lμ c¸c liªn tõ nªu gi¶ thiÕt : "nÕu", "hoÆc", trong c©u chØ kÕt qu¶ lμ c¸c tõ kh¼ng ®Þnh : "th×", "ch¼ng nh÷ng", "mμ". Sù h« øng gi÷a c¸c tõ chØ quan hÖ cã t¸c dông lμm næi bËt nguyªn nh©n cña viÖc lμm sai tr¸i nhÊt ®Þnh sÏ dÉn ®Õn hËu qu¶ tai h¹i. Còng ®Ó thuyÕt phôc mäi ng−êi nhËn râ ph¶i tr¸i, ®óng sai, t¸c gi¶ ®· sö dông ph−¬ng ph¸p so s¸nh ®èi lËp. §èi lËp ý trong c©u : "nh×n chñ nhôc mμ kh«ng biÕt lo, thÊy n−íc nhôc mμ kh«ng biÕt thÑn. Lμm t−íng triÒu ®×nh ph¶i hÇu qu©n giÆc mμ kh«ng biÕt tøc ; nghe nh¹c th¸i th−êng ®Ó ®·i yÕn nguþ sø mμ kh«ng biÕt c¨m". Nh÷ng h×nh t−îng còng ®−îc ®Æt trong thÕ t−¬ng ph¶n : "cùa gμ trèng" / "¸o gi¸p", "mÑo cê b¹c" / "m−u l−îc nhμ binh". "Ph¶i nãi r»ng c¸ch liªn hÖ "r−îu ngon" víi viÖc "lμm cho giÆc say chÕt", "tiÕng h¸t hay" víi viÖc "lμm cho giÆc ®iÕc tai", lμ kh«ng t−¬ng xøng vÒ mÆt l« gÝch. Nh−ng chÝnh nhê nh− vËy mμ tÝnh chÊt phi lý cña viÖc ¨n ch¬i lóc nμy béc lé râ rÖt h¬n bao giê hÕt ! Vμ ®ã lμ nghÖ thuËt biÖn luËn tμi t×nh cña TrÇn H−ng §¹o" (TrÇn §×nh Sö). Ph−¬ng ph¸p t−¬ng ph¶n ®−îc sö dông víi ph−¬ng ph¸p so s¸nh. So s¸nh gi÷a ta vμ ®Þch, ta th× nghÜa t×nh s©u nÆng, ®Þch th× ngang ng−îc, tμn b¹o. So s¸nh gi÷a hai viÔn c¶nh, ®Çu hμng thÊt b¹i th× mÊt tÊt c¶, chiÕn ®Êu th¾ng lîi th× ®−îc c¶ chung vμ riªng. Tõ lêi v¨n dÞch kh¸ s¸t cã thÓ thÊy khi nªu viÔn c¶nh ®Çu hμng thÊt b¹i, TrÇn Quèc TuÊn sö dông tõ ng÷ mang tÝnh chÊt phñ ®Þnh : "kh«ng cßn", "còng mÊt", "bÞ tan", 52
  4. "còng khèn". Cßn khi nªu viÔn c¶nh chiÕn ®Êu th¾ng lîi, t¸c gi¶ dïng nh÷ng tõ ng÷ mang tÝnh chÊt kh¼ng ®Þnh : "m·i m·i v÷ng bÒn", "®êi ®êi h−ëng thô", "kh«ng bÞ mai mét", "sö s¸ch l−u th¬m". §iÒu ®¸ng l−u ý lμ trong khi sö dông ph−¬ng ph¸p so s¸nh t−¬ng ph¶n, ng−êi viÕt rÊt hiÓu quy luËt nhËn thøc. C¸ch ®iÖp tõ, ®iÖp ý t¨ng tiÕn, cã t¸c dông nªu bËt vÊn ®Ò tõ nh¹t ®Õn ®Ëm, tõ n«ng ®Õn s©u. Cø tõng b−íc, tõng b−íc t¸c gi¶ ®−a ng−êi ®äc thÊy râ ®óng sai : nhËn ra ®−êng ph¶i tr¸i. Sau khi phª ph¸n nh÷ng biÓu hiÖn sai, v¹ch râ nguy c¬ x©m l−îc, TrÇn Quèc TuÊn chØ cho t−íng sÜ nh÷ng viÖc cÇn lμm, nh÷ng nhiÖm vô víi môc tiªu cô thÓ. Tr−íc hÕt, cÇn ph¶i nªu cao tinh thÇn c¶nh gi¸c. Ph¶i c¶nh gi¸c nh− n»m trªn ®èng cñi cã måi löa ë d−íi. Ph¶i lo xa nh− "kiÒng canh nãng mμ thæi rau nguéi", kh«ng ®−îc ®Ó n−íc ®Õn ch©n míi nh¶y. Tinh thÇn c¶nh gi¸c ph¶i thÓ hiÖn b»ng hμnh ®éng : "huÊn luyÖn qu©n sÜ, tËp d−ît cung tªn, khiÕn cho ng−êi ng−êi giái nh− Bμng M«ng, nhμ nhμ ®Òu lμ HËu NghÖ". ViÖc luyÖn tËp binh th− ph¶i ®¹t tíi møc bªu ®−îc ®Çu Hèt TÊt LiÖt : lμm r÷a thÞt V©n Nam V−¬ng. Lêi khuyªn r¨n, sù giao nhiÖm vô cña ng−êi chñ t−íng ®−îc diÔn ®¹t b»ng nh÷ng h×nh t−îng sinh ®éng, thËt gîi c¶m, dÔ hiÓu. Nh÷ng h×nh t−îng "ng−êi ng−êi giái nh− Bμng M«ng, nhμ nhμ ®Òu lμ HËu NghÖ", "bªu ®Çu Hèt TÊt LiÖt n¬i cöa khuyÕt, lμm r÷a thÞt V©n Nam V−¬ng ë C¶o Nhai" ®· truyÒn ®¹t ®−îc lßng c¨m thï giÆc cao ®é vμ tinh thÇn hμo høng giÕt giÆc tíi t−íng sÜ. PhÇn cuèi bμi hÞch, mét lÇn n÷a TrÇn Quèc TuÊn v¹ch râ ranh giíi gi÷a hai con ®−êng chÝnh tμ − còng cã nghÜa lμ hai con ®−êng sèng chÕt ®Ó thuyÕt phôc mäi ng−êi. ¤ng biÓu lé mét th¸i ®é døt kho¸t : "NÕu c¸c ng−¬i chuyªn tËp s¸ch nμy, theo lêi d¹y b¶o cña ta, th× míi ph¶i ®¹o thÇn chñ, nh−îc b»ng khinh bá s¸ch nμy, tr¸i lêi d¹y b¶o cña ta tøc lμ kÎ nghÞch thï". §¹o thÇn chñ mμ t¸c gi¶ nãi tíi chÝnh lμ ®¹o trung qu©n ¸i quèc, lμ ®¹o yªu n−íc. T−íng sÜ chØ cã mét trong hai con ®−êng : hoÆc lμ ®Þch, hoÆc lμ ta, kh«ng cã vÞ trÝ ch«ng chªnh cho nh÷ng kÎ bμng quan thê ¬ tr−íc thêi cuéc. H−ng §¹o V−¬ng còng nªu lªn mét c¸ch døt kho¸t lÏ sèng chÕt : hoÆc sèng, hoÆc chÕt. NÕu ®Çu hμng, thÊt b¹i, hä kh«ng chÕt v× tay giÆc th× còng chÕt v× hæ thÑn. ChÝnh th¸i ®é døt kho¸t nμy ®· cã t¸c dông thanh to¸n nh÷ng t− t−ëng do dù, bμng quan l«i kÐo nh÷ng ng−êi "®iÒm nhiªn kh«ng biÕt röa nhôc, kh«ng lo trõ hung" quay h¼n sang phÝa lùc l−îng kh¸ng chiÕn ! Võa thuyÕt phôc, võa nguyªn t¾c, nguyªn t¾c cã t¸c dông thuyÕt phôc, ®o¹n cuèi bμi hÞch ®· ®éng viªn tíi møc cao nhÊt ý chÝ vμ quyÕt t©m chiÕn ®Êu cña mäi ng−êi. 53
  5. B×NH NG¤ §¹I C¸O (NguyÔn Tr·i) Trong lÞch sö v¨n häc ViÖt Nam th−êng cã hiÖn t−îng mét thêi ®iÓm lÞch sö dÉn tíi mét thêi ®iÓm v¨n häc. §ã lμ tr−êng hîp cuéc chiÕn ®Êu trªn phßng tuyÕn s«ng Nh− NguyÖt thêi Lý víi bμi Nam quèc s¬n hμ, cuéc kh¸ng chiÕn chèng Nguyªn lÇn hai thêi TrÇn víi bμi HÞch t−íng sÜ v¨n vμ cuéc khëi nghÜa Lam S¬n toμn th¾ng víi B×nh Ng« ®¹i c¸o. NguyÔn Tr·i viÕt B×nh Ng« ®¹i c¸o d−íi hai nguån c¶m høng : c¶m høng chÝnh trÞ vμ c¶m høng s¸ng t¸c. C¶m høng chÝnh trÞ ®em ®Õn cho lÞch sö d©n téc b¶n Tuyªn ng«n ®éc lËp ®Çy ý nghÜa. C¶m høng s¸ng t¸c ®−a tíi lÞch sö v¨n häc n−íc nhμ mét kiÖt t¸c v¨n ch−¬ng. Hoμ quyÖn c¶ hai nguån c¶m høng, d©n téc ViÖt Nam cã B×nh Ng« ®¹i c¸o − ¸ng "thiªn cæ hïng v¨n" (bμi v¨n hïng tr¸ng cña mu«n ®êi). Ph©n tÝch B×nh Ng« ®¹i c¸o xuÊt ph¸t tõ c¶m høng s¸ng t¸c cña t¸c gi¶, chóng ta sÏ nªu bËt ®−îc nh÷ng gi¸ trÞ t− t−ëng vμ gi¸ trÞ thÈm mü cña t¸c phÈm. Bμi B×nh Ng« ®¹i c¸o më ®Çu víi c¶m høng vÒ chÝnh nghÜa NguyÔn Tr·i nªu nguyªn lý chÝnh nghÜa lμm chç dùa, lμm c¨n cø x¸c ®¸ng ®Ó triÓn khai toμn bé néi dung bμi c¸o. Trong nguyªn lý chÝnh nghÜa cña NguyÔn Tr·i, chóng ta thÊy cã hai néi dung chÝnh ®−îc nªu lªn : nguyªn lý nh©n nghÜa, mét nguyªn lý cã tÝnh chÊt chung cña c¸c d©n téc, cña nhiÒu thêi ®¹i vμ ch©n lý vÒ sù tån t¹i ®éc lËp, cã chñ quyÒn cña n−íc §¹i ViÖt ®· ®−îc chøng minh b»ng thùc tiÔn lÞch sö. Tr−íc hÕt, t¸c gi¶ nªu nguyªn lý nh©n nghÜa, mét nguyªn lý cã tÝnh chÊt phæ biÕn, mÆc nhiªn trong nhËn thøc thêi bÊy giê : ViÖc nh©n nghÜa cèt ë yªn d©n Qu©n ®iÕu ph¹t tr−íc lo trõ b¹o Nguyªn lý nh©n nghÜa NguyÔn Tr·i nªu ë ®©y lμ mét tiªn ®Ò cã tÝnh chÊt tiªn nghiÖm bëi tiªn ®Ò nμy cã nguån gèc tõ ph¹m trï nh©n nghÜa cña Nho gi¸o. Khæng Tö nãi tíi ch÷ "nh©n", M¹nh Tö nãi tíi ch÷ "nghÜa". "Nh©n nghÜa" ®−îc nhiÒu ng−êi gi¶i thÝch ; c¸ch nãi, c¸ch hiÓu ®«i khi kh¸c nhau nh−ng nh×n chung mäi ng−êi ®Òu thõa nhËn "nh©n nghÜa" lμ "yªn d©n trõ b¹o", tøc lμ tiªu trõ tham tμn b¹o ng−îc, b¶o vÖ cuéc sèng yªn æn cña d©n. Lμ mét trÝ thøc Nho gi¸o, "nh©n nghÜa" cña NguyÔn Tr·i còng bao hμm lÏ ®ã. Tuy nhiªn l¹i ph¶i nhÊn m¹nh, khi ®−a tiªn ®Ò tiªn nghiÖm, NguyÔn Tr·i ®· biÕt ch¾t läc lÊy c¸i h¹t nh©n c¬ b¶n, tÝch cùc : Nh©n nghÜa chi cö, yÕu t¹i an d©n §iÕu ph¹t chi s−, m¹c tiªn khö b¹o Trong hai c©u më ®Çu, NguyÔn Tr·i ®· x¸c ®Þnh môc ®Ých, néi dung cña viÖc lμm nh©n nghÜa : chñ yÕu ®Ó yªn d©n, tr−íc nhÊt lμ trõ b¹o. §iÒu ®¸ng nãi h¬n n÷a lμ trong khi biÕt ch¾t läc lÊy c¸i h¹t nh©n c¬ b¶n, tÝch cùc cña t− t−ëng nh©n nghÜa, NguyÔn Tr·i ®· ®em ®Õn mét néi dung míi, lÊy ra tõ thùc tiÔn d©n téc ®Ó ®−a vμo tiÒn ®Ò cã tÝnh chÊt tiªn nghiÖm : nh©n nghÜa ph¶i g¾n liÒn víi 54
  6. chèng x©m l−îc. Néi dung nμy trong quan ®iÓm Khæng − M¹nh vμ Nho gia Trung Quèc hÇu nh− kh«ng cã. Nh©n nghÜa lμ chèng x©m l−îc, chèng x©m l−îc lμ nh©n nghÜa, cã nh− vËy míi bãc trÇn luËn ®iÖu nh©n nghÜa x¶o tr¸ cña ®Þch, míi ph©n ®Þnh r¹ch rßi ta lμ chÝnh nghÜa, giÆc x©m l−îc lμ phi nghÜa : "N−íc mμy nh©n viÖc nhμ Hå tr¸i ®¹o, m−în c¸i tiÕng th−¬ng d©n ®¸nh kÎ cã téi, thËt ra lμ lμm viÖc b¹o tμn, lÊn c−íp ®Êt n−íc ta, bãc lét nh©n d©n ta... Nh©n nghÜa mμ nh− thÕ − ?" (Th− sè 8, Göi Ph−¬ng ChÝnh). ViÖc ®−a mét tiªn ®Ò tiªn nghiÖm nh− vËy, ®èi víi t©m lý con ng−êi thêi bÊy giê cã tÝnh thuyÕt phôc cao. Bëi lÏ thêi trung ®¹i, ë ViÖt Nam, Trung Quèc vμ nhiÒu n−íc ph−¬ng §«ng, t− t−ëng nh©n nghÜa lμ mét ch©n lý mÆc nhiªn ®−îc thõa nhËn. D©n téc ta chiÕn ®Êu chèng x©m l−îc lμ nh©n nghÜa, lμ phï hîp víi nguyªn lý chÝnh nghÜa th× sù tån t¹i ®éc lËp, cã chñ quyÒn cña d©n téc ViÖt Nam lμ mét ch©n lý kh¸ch quan phï hîp víi nguyªn lý ®ã. Sau khi nªu nguyªn lý nh©n nghÜa, t¸c gi¶ nªu ch©n lý kh¸ch quan vÒ sù tån t¹i ®éc lËp, cã chñ quyÒn cña n−íc §¹i ViÖt. NÕu nh©n nghÜa lμ tiÒn ®Ò cã tÝnh chÊt tiªn nghiÖm th× ch©n lý vÒ sù tån t¹i ®éc lËp cã chñ quyÒn cña n−íc §¹i ViÖt l¹i cã c¬ së ch¾c ch¾n tõ thùc tiÔn lÞch sö : Nh− n−íc §¹i ViÖt ta tõ tr−íc Vèn x−ng nÒn v¨n hiÕn ®· l©u Nói s«ng bê câi ®· chia Phong tôc B¾c Nam còng kh¸c B¶n dÞch ®· cè g¾ng lét t¶ tÝnh chÊt hiÓn nhiªn, vèn cã, l©u ®êi cña n−íc §¹i ViÖt tån t¹i ®éc lËp b»ng "tõ tr−íc", "®· l©u", "®· chia", "còng kh¸c" (Nguyªn v¨n : "Duy ng·...", "thùc vi...", "ký thï...", "diÖc dÞ"). NguyÔn Tr·i ®· ®−a ra nh÷ng yÕu tè c¨n b¶n ®Ó x¸c ®Þnh ®éc lËp, chñ quyÒn cña d©n téc : c−¬ng vùc l·nh thæ, phong tôc tËp qu¸n, nÒn v¨n hiÕn l©u ®êi, vμ thªm n÷a lÞch sö riªng, chÕ ®é riªng víi "hμo kiÖt kh«ng bao giê thiÕu". Tõ TriÖu, §inh, Lý, TrÇn bao ®êi g©y nÒn ®éc lËp, Cïng H¸n, §−êng, Tèng, Nguyªn mçi bªn x−ng ®Õ mét ph−¬ng. Tuy m¹nh yÕu cã lóc kh¸c nhau, Song hμo kiÖt ®êi nμo còng cã. Nh÷ng thùc tÕ kh¸ch quan mμ t¸c gi¶ ®−a ra lμ ch©n lý kh«ng thÓ phñ nhËn. Khi nªu ch©n lý kh¸ch quan, ®ång thêi NguyÔn Tr·i ®· ph¸t biÓu mét c¸ch hoμn chØnh quan niÖm cña m×nh vÒ quèc gia, d©n téc. Ng−êi ®êi sau vÉn th−êng xem ®o¹n v¨n trªn lμ tiªu biÓu vμ kÕt tinh häc thuyÕt vÒ quèc gia, d©n téc cña NguyÔn Tr·i. So víi thêi Lý, häc thuyÕt ®ã ph¸t triÓn cao h¬n bëi tÝnh toμn diÖn vμ s©u s¾c cña nã. Toμn diÖn v× ý thøc vÒ d©n téc trong Nam quèc s¬n hμ ®−îc x¸c ®Þnh chñ yÕu trªn hai yÕu tè : L·nh thæ vμ chñ quyÒn, cßn ®Õn B×nh Ng« ®¹i c¸o, ba yÕu tè n÷a ®−îc bæ sung : v¨n hiÕn, phong tôc tËp qu¸n, lÞch sö. S©u s¾c v× trong quan niÖm vÒ d©n téc, NguyÔn Tr·i ®· ý thøc ®−îc "v¨n hiÕn", truyÒn thèng lÞch sö lμ yÕu tè c¬ b¶n nhÊt, lμ h¹t nh©n ®Ó x¸c ®Þnh d©n téc. V¶ ch¨ng sù s©u s¾c cña NguyÔn Tr·i cßn thÓ hiÖn ë chç : ®iÒu mμ kÎ x©m l−îc lu«n t×m c¸ch phñ ®Þnh (v¨n hiÕn n−íc Nam) th× chÝnh l¹i lμ thùc tÕ, tån t¹i víi søc m¹nh cña ch©n lý kh¸ch quan. So víi chóng ta ngμy nay, häc thuyÕt ®ã rÊt gÇn gòi vμ vÉn cßn gi¸ trÞ thêi sù. 55
  7. Nªu ch©n lý kh¸ch quan vÒ sù tån t¹i ®éc lËp, cã chñ quyÒn cña d©n téc §¹i ViÖt, ®Ó t¨ng thªm søc thuyÕt phôc, NguyÔn Tr·i ®· dïng biÖn ph¸p so s¸nh : so s¸nh ta víi Trung Quèc, ®Æt ta ngang hμng víi Trung Quèc, ngang hμng vÒ tr×nh ®é chÝnh trÞ, tæ chøc chÕ ®é, qu¶n lý quèc gia (TriÖu, §inh, Lý, TrÇn ngang hμng víi H¸n, §−êng, Tèng, Nguyªn). Trong bμi Nam quèc s¬n hμ, t¸c gi¶ ®· thÓ hiÖn mét ý thøc d©n téc m¹nh mÏ vμ s©u s¾c qua tõ "®Õ" ë B×nh Ng« ®¹i c¸o, NguyÔn Tr·i tiÕp tôc ph¸t huy niÒm tù hμo d©n téc m¹nh mÏ vμ s©u s¾c ®ã : "c¸c ®Õ nhÊt ph−¬ng". NhiÒu b¶n dÞch tr−íc ®©y lμ "lμm chñ, "hïng cø" th× nay ®Òu ®· bá mμ gi÷ nguyªn ch÷ "®Õ" ®Ó gi÷ nguyªn gi¸ trÞ t¸c phÈm. "Hïng cø" vμ "x−ng ®Õ" lμ rÊt kh¸c nhau vÒ c¶ tÝnh hîp ph¸p vμ quyÒn lùc. Trong Nam quèc s¬n hμ, kh¼ng ®Þnh "Nam ®Õ" t¸c gi¶ nh»m môc ®Ých ®èi lËp víi "B¾c ®Õ", phñ nhËn t− t−ëng "Trêi kh«ng cã hai mÆt trêi, ®Êt kh«ng cã hai hoμng ®Õ". Môc ®Ých ®ã dï sao còng ch−a ph¶i ®−îc ph¸t biÓu b»ng c¸ch so s¸nh trùc tiÕp nh− NguyÔn Tr·i ®· lμm. Lý do lμ ph¶i ®Õn thêi NguyÔn Tr·i, sau khi ®· cã bèn thÕ kû giμnh ®éc lËp, sau khi ®· cã nh÷ng triÒu ®¹i tån t¹i ngang hμng (nÕu kh«ng muèn nãi lμ h¬n v× §¹i ViÖt lu«n chiÕn th¾ng) víi c¸c triÒu ®¹i ph−¬ng B¾c th× NguyÔn Tr·i míi cã ®ñ tiÒn ®Ò lÞch sö ®Ó so s¸nh, chøng minh. L¹i n÷a, t¸c gi¶ Nam quèc s¬n hμ kh¼ng ®Þnh ®éc lËp, chñ quyÒn d©n téc ®· dùa vμo "thiªn th−" cßn NguyÔn Tr·i dùa vμo lÞch sö. §ã lμ b−íc tiÕn cña t− t−ëng thêi ®¹i nh−ng ®ång thêi còng lμ tÇm cao cña t− t−ëng øc Trai. Nªu nguyªn lý nh©n nghÜa, nªu ch©n lý kh¸ch quan, NguyÔn Tr·i ®−a ra nh÷ng chøng minh ®Çy tÝnh thuyÕt phôc vÒ søc m¹nh cña nh©n nghÜa, cña ch©n lý, nãi chung l¹i lμ søc m¹nh cña chÝnh nghÜa : L−u Cung thÊt b¹i, TriÖu TiÕt tiªu vong, Toa §«, ¤ M·, kÎ bÞ giÕt, ng−êi bÞ b¾t. T¸c gi¶ lÊy "chøng cí cßn ghi" ®Ó chøng minh cho søc m¹nh cña chÝnh nghÜa ®ång thêi thÓ hiÖn niÒm tù hμo d©n téc. C¶m høng vÒ chÝnh nghÜa tÊt yÕu sÏ dÉn tíi c¶m høng c¨m thï kÎ x©m l−îc, v× chóng lμ phi nghÜa, tμn b¹o. Víi lßng uÊt hËn trμo s«i, chØ b»ng m−êi hai cÆp tø lôc gåm hai m−¬i bèn c©u, t¸c gi¶ ®· viÕt lªn mét b¶n c¸o tr¹ng ®anh thÐp téi ¸c cña giÆc Minh. NguyÔn Tr·i viÕt b¶n c¸o tr¹ng víi mét lßng c¨m thï tØnh t¸o. Bëi trong b¶n c¸o tr¹ng nμy ng−êi viÕt ®· ®i theo mét tr×nh tù rÊt l« gÝch : v¹ch trÇn ©m m−u x©m l−îc, lªn ¸n chñ tr−¬ng cai trÞ th©m ®éc, tè c¸o m¹nh mÏ nh÷ng hμnh ®éng téi ¸c. NguyÔn Tr·i v¹ch trÇn luËn ®iÖu bÞp bîm "phï TrÇn diÖt Hå" cña giÆc Minh, chØ râ ©m m−u c−íp n−íc ta cña chóng : Nh©n hä Hå chÝnh sù phiÒn hμ ... Qu©n cuång Minh thõa c¬ g©y ho¹ ViÖc nhμ Hå c−íp ng«i nhμ TrÇn chØ lμ mét nguyªn nh©n − ®óng h¬n chØ lμ mét nguyªn cí ®Ó giÆc Minh thõa c¬ g©y ho¹. Nh÷ng tõ "nh©n", "thõa c¬" trong b¶n dÞch ®· gãp phÇn lét trÇn luËn ®iÖu gi¶ nh©n gi¶ nghÜa cña giÆc. "Phï TrÇn diÖt Hå" chØ lμ mét c¸ch "m−în giã bÎ m¨ng". ¢m m−u th«n tÝnh n−íc ta vèn cã s½n, cã tõ l©u trong ®Çu ãc cña "thiªn triÒu". ¢m m−u cña giÆc thËt x¶o quyÖt, chñ tr−¬ng cai trÞ cña chóng cμng th©m ®éc h¬n, hμnh ®éng cña chóng cμng v« cïng tμn b¹o. 56
  8. §iÒu ®¸ng l−u ý lμ khi v¹ch râ ©m m−u x©m l−îc cña giÆc Minh, NguyÔn Tr·i ®øng trªn lËp tr−êng d©n téc nh−ng khi tè c¸o chñ tr−¬ng cai trÞ th©m ®éc vμ téi ¸c cña giÆc th× NguyÔn Tr·i ®øng trªn lËp tr−êng nh©n b¶n. ë B×nh Ng« ®¹i c¸o, NguyÔn Tr·i kh«ng tè c¸o chñ tr−¬ng ®ång ho¸ cña kÎ thï. T¸c gi¶ ®i s©u tè c¸o nh÷ng chñ tr−¬ng cai trÞ ph¶n nh©n ®¹o cña giÆc Minh : huû ho¹i cuéc sèng con ng−êi b»ng hμnh ®éng diÖt chñng : N−íng d©n ®en trªn ngän löa hung tμn Vïi con ®á xuèng d−íi hÇm tai v¹ ... Nheo nhãc thay kÎ go¸ bôa khèn cïng. b»ng sù huû ho¹i m«i tr−êng sèng : NÆng thuÕ kho¸ s¹ch kh«ng ®Çm nói ... Tμn h¹i c¶ gièng c«n trïng c©y cá. Chñ tr−¬ng cai trÞ cña chóng ®©u chØ ®¬n thuÇn lμ bãc lét ®−îc nhiÒu ("nÆng thuÕ kho¸"...), vÐt v¬ ®−îc l¾m ("vÐt s¶n vËt... chèn chèn l−íi gi¨ng...."). Chñ tr−¬ng cai trÞ cña chóng lμ tiªu diÖt con ng−êi, tiªu diÖt cuéc sèng ë chÝnh m¶nh ®Êt nμy. Vμ qu¶ thùc, ®äc B×nh Ng« ®¹i c¸o chóng ta thÊy hiÖn lªn h×nh ¶nh ng−êi d©n v« téi t×nh c¶nh bi ®¸t ®Õn cïng cùc, kh«ng cßn ®−êng sèng. C¸i chÕt ®îi hä trªn rõng, c¸i chÕt ®îi hä d−íi biÓn, ®óng nh− lêi bμi c¸o : "chèn chèn l−íi gi¨ng", "n¬i n¬i c¹m ®Æt". Téi ¸c kÎ thï ®Æc biÖt ®−îc thÓ hiÖn trong hai c©u : N−íng d©n ®en trªn ngän löa hung tμn Vïi con ®á xuèng d−íi hÇm tai v¹. Trong bao nhiªu téi ¸c cña giÆc Minh ®èi víi nh©n d©n ta thêi bÊy giê mμ sö cßn ghi chÐp l¹i : rót ruét ng−êi treo lªn c©y, nÊu thÞt ng−êi lÊy dÇu, phanh th©y phô n÷ cã thai, n−íng sèng ng−êi lμm trß ch¬i, chÊt th©y ng−êi lμm må kû niÖm,... NguyÔn Tr·i ®· kh¸i qu¸t l¹i trong hai h×nh t−îng "n−íng d©n ®en", "vïi con ®á". H×nh t−îng nμy võa diÔn t¶ mét c¸ch rÊt thùc téi ¸c man rî cña giÆc Minh võa mang tÝnh kh¸i qu¸t cã ý nghÜa kh¾c vμo bia c¨m thï ®Ó mu«n ®êi nguyÒn rña qu©n x©m l−îc. §èi lËp víi t×nh c¶nh ng−êi d©n v« téi lμ h×nh ¶nh kÎ thï x©m l−îc : "Th»ng h¸ miÖng, ®øa nhe r¨ng, m¸u mì bÊy no nª ch−a ch¸n...". §õng nghÜ r»ng t¸c gi¶ ®· dïng ngän bót hμi h−íc vμ ®¶ kÝch ®Ó vÏ lªn bé mÆt kÎ thï. Kh«ng ! ChÝnh ë ®©y NguyÔn Tr·i ®· dïng nÐt bót hiÖn thùc, kh«ng thªm bít, kh«ng t« vÏ ®Ó lét t¶ bé mÆt thËt cña giÆc Minh : chóng lμ nh÷ng con quû sø. Chóng kh«ng chØ tham vμng b¹c ch©u b¸u, tham chim sÎ h−¬u ®en, chóng cßn cã c¸i tham cña loμi quû sø : "m¸u mì bÊy no nª ch−a ch¸n". ¢m m−u cña chóng "®ñ mu«n ngh×n kÕ". ViÖc lμm cña chóng : "dèi trêi lõa d©n". Téi ¸c cña chóng : "b¹i nh©n nghÜa n¸t c¶ ®Êt trêi". §Ó diÔn t¶ téi ¸c chÊt chång cña giÆc, ®Ó diÔn t¶ khèi c¨m hên chÊt chøa cña nh©n d©n ta, NguyÔn Tr·i kÕt thóc b¶n c¸o tr¹ng b»ng c©u v¨n ®Çy h×nh t−îng : §éc ¸c thay, tróc Nam S¬n kh«ng ghi hÕt téi D¬ bÈn thay, n−íc §«ng H¶i kh«ng röa s¹ch mïi. LÊy c¸i v« h¹n (tróc Nam S¬n) ®Ó nãi c¸i v« h¹n (téi ¸c cña giÆc), dïng c¸i v« 57
  9. cïng (n−íc §«ng H¶i) ®Ó nãi c¸i v« cïng (sù nh¬ bÈn cña kÎ thï), c©u v¨n ®Çy h×nh t−îng vμ ®anh thÐp ®ã ®· cho ta c¶m nhËn s©u s¾c téi ¸c "lÏ nμo trêi ®Êt dung tha, ai b¶o thÇn d©n chÞu ®−îc" cña giÆc Minh x©m l−îc. §äc b¶n c¸o tr¹ng téi ¸c giÆc trong B×nh Ng« ®¹i c¸o, lßng ta khi uÊt hËn trμo s«i, khi c¶m th−¬ng tha thiÕt, lóc muèn thÐt thËt to lóc nghÑn ngμo, tÊm tøc,... Qu¶ lμ ngßi bót thÇn cña NguyÔn Tr·i ®· trong cïng mét lóc diÔn t¶ ®−îc nh÷ng biÓu hiÖn kh¸c nhau nh−ng lu«n g¾n bã víi nhau trong t©m tr¹ng, t×nh c¶m con ng−êi. §øng trªn lËp tr−êng nh©n b¶n h¬n n÷a ®øng vÒ quyÒn sèng cña ng−êi d©n v« téi ®Ó tè c¸o, lªn ¸n giÆc Minh, B×nh Ng« ®¹i c¸o chøa ®ùng nh÷ng yÕu tè cña b¶n tuyªn ng«n nh©n quyÒn. Cã thÓ nãi quyÒn sèng cña ng−êi d©n ®· lμ nguån c¶m høng m¹nh mÏ ®Ó t¸c gi¶ viÕt nªn b¶n c¸o tr¹ng ®anh thÐp vμ thèng thiÕt. Trong m−êi hai cÆp tø lôc, t¸c gi¶ ®· m−êi lÇn trùc tiÕp vμ hai lÇn gi¸n tiÕp nãi ®Õn ®êi sèng ng−êi d©n. Ph¶n nh©n ®¹o, ph¶n tiÕn ho¸, téi ¸c giÆc Minh trêi kh«ng dung, ®Êt kh«ng tha, thÇn ng−êi ®Òu c¨m giËn. ChÝnh v× vËy b·o tè khëi nghÜa ®· næi lªn. C¶m høng vÒ cuéc khëi nghÜa Lam S¬n, vÒ tinh thÇn quyÕt chiÕn quyÕt th¾ng cña nh©n d©n §¹i ViÖt ®−îc thÓ hiÖn trong ®o¹n v¨n dμi nhÊt bμi c¸o. Víi nguån c¶m høng dåi dμo, phong phó, NguyÔn Tr·i ®· kh¾c ho¹ l¹i qu¸ tr×nh cuéc khëi nghÜa Lam S¬n tõ nh÷ng ngμy ®Çu khã kh¨n gian khæ ®Õn nh÷ng ngμy th¾ng lîi vÎ vang. Tuy nhiªn, ng−êi ®äc kh«ng chØ thÊy ë ®o¹n v¨n mét l−îng th«ng tin vÒ diÔn biÕn cña cuéc khëi nghÜa víi n¨m th¸ng vμ sù kiÖn. B¸m ch¾c vμo c¸i s−ên lÞch sö, t¸c gi¶ cho ta thÊy cuéc khëi nghÜa Lam S¬n hiÖn lªn víi tÊt c¶ tÝnh chÊt phong phó, lín réng vμ sinh ®éng cña nã. Lμ ng−êi cã n¨ng lùc håi t−ëng tuyÖt vêi, NguyÔn Tr·i cã kh¶ n¨ng t¸i hiÖn l¹i tÊt c¶ diÔn biÕn giai ®o¹n ®Çu cña cuéc khëi nghÜa. Nh−ng trong bμi c¸o, nh− ta thÊy, t¸c gi¶ chñ yÕu tËp trung kh¾c ho¹ h×nh t−îng Lª Lîi, mμ chñ yÕu lμ lμm næi bËt ®êi sèng t©m lý cña ng−êi anh hïng. §©y qu¶ lμ vÊn ®Ò cã ý ®å nghÖ thuËt. Lóc NguyÔn Tr·i viÕt B×nh Ng« ®¹i c¸o, Lª Lîi ®· trë thμnh hoμng ®Õ víi v−¬ng miÖn rùc rì hμo quang chiÕn th¾ng, cÇn ph¶i t¸i hiÖn l¹i h×nh t−îng Lª Lîi buæi ®Çu khëi nghÜa, vÉn lμ ®Ó ngîi ca kh«ng qu¸ thμnh xu phô. Trong h×nh t−îng Lª Lîi cã sù thèng nhÊt gi÷a con ng−êi b×nh th−êng vμ l·nh tô cuéc khëi nghÜa. H×nh t−îng Lª Lîi hiÖn lªn qua nh÷ng lêi tù thuËt : D− phÊn tÝch Lam S¬n, thª th©n hoang d·. (Chèn Lam S¬n dÊy nghÜa, chèn hoang d· n−¬ng m×nh) Lª Lîi − con ng−êi b×nh th−êng tõ nguån gèc xuÊt th©n (chèn hoang d· n−¬ng m×nh), ®Õn c¸ch x−ng h« khiªm nh−êng (®¹i tõ "d−" víi nghÜa lμ t«i, ta ch−a ph¶i lμ trÉm nh− sau nμy). Nh−ng Lª Lîi lμ ng−êi cã lßng c¨m thï giÆc s©u s¾c ("h¸ ®éi trêi chung", "thÒ kh«ng cïng sèng"), cã lý t−ëng hoμi b·o lín ("TÊm lßng cøu n−íc vÉn ®¨m ®¨m muèn tiÕn vÒ ®«ng"), cã quyÕt t©m cao thùc hiÖn lý t−ëng ("§au lßng nhøc ãc", "Quªn ¨n v× giËn", "Nh÷ng tr»n träc trong c¬n méng mÞ, chØ b¨n kho¨n mét nçi ®å håi"). Qua sù t¸i hiÖn h×nh t−îng Lª Lîi − con ng−êi b×nh th−êng vμ ng−êi anh hïng, t¸c gi¶ ®· phÇn nμo nãi lªn tÝnh chÊt nh©n d©n cña cuéc khëi nghÜa Lam S¬n. Nçi lßng Lª Lîi rÊt gièng nçi lßng TrÇn Quèc TuÊn − ng−êi anh hïng kh¸ng Nguyªn thuë tr−íc : cïng c¨m giËn trμo s«i (TrÇn Quèc TuÊn : "Ruét ®au nh− c¾t, n−íc m¾t ®Çm 58
  10. ®×a" ; Lª Lîi : "®au lßng nhøc ãc"), cïng nu«i chÝ lín (TrÇn Quèc TuÊn : "tíi b÷a quªn ¨n, nöa ®ªm vç gèi" ; Lª Lîi : "nÕm mËt n»m gai, quªn ¨n v× giËn"), cïng mét quyÕt t©m s¾t ®¸ (TrÇn Quèc TuÊn : "DÉu cho tr¨m th©n nμy ph¬i ngoμi néi cá..." ; Lª Lîi : "Nh÷ng tr»n träc trong c¬n méng mÞ − ChØ b¨n kho¨n mét nçi ®å håi..."). Khi kh¾c ho¹ h×nh t−îng Lª Lîi, t¸c gi¶ cã sö dông ®iÓn tÝch "nÕm mËt n»m gai" nãi vÒ ViÖt V−¬ng C©u TiÔn. Nh−ng ng−êi anh hïng ®Êt Lam S¬n hoμn toμn kh¸c ng−êi phôc thï nói Cèi Kª. Lª Lîi lμ anh hïng kiÓu TrÇn Quèc TuÊn. ChÝnh c¶m høng vÒ truyÒn thèng d©n téc ®· gióp NguyÔn Tr·i kh¾c ho¹ thμnh c«ng h×nh t−îng ng−êi anh hïng Lª Lîi. Víi hoμi b·o vμ bÇu nhiÖt huyÕt yªu n−íc, mÆc dï "võa khi cê nghÜa dÊy lªn, chÝnh lóc qu©n thï ®ang m¹nh". Lª Lîi cïng nghÜa qu©n ph¶i v−ît qua mu«n ngμn khã kh¨n gian khæ : thiÕu nh©n tμi, thiÕu qu©n, thiÕu l−¬ng, nh−ng nhê "tÊm lßng cøu n−íc", nhê "g¾ng chÝ kh¾c phôc gian nan" vμ nhÊt lμ nhê "manh lÖ chi ®å tø tËp", nhê "phô tö chi binh nhÊt t©m", cuéc khëi nghÜa ®· v−ît qua khã kh¨n buæi ®Çu ®Ó ®i ®Õn tæng ph¶n c«ng giμnh th¾ng lîi. VÒ lÞch sö, tõ n¨m 1418 ®Õn 1424 lμ s¸u n¨m gian khæ cña cuéc khëi nghÜa Lam S¬n. B×nh Ng« ®¹i c¸o chØ nh¾c ®Õn hai sù kiÖn : Khi Linh S¬n l−¬ng hÕt mÊy tuÇn Khi Kh«i HuyÖn qu©n kh«ng mét ®éi §ã lμ hai sù kiÖn cã tÝnh chÊt tiªu biÓu cho nh÷ng khã kh¨n gian khæ cña cuéc khëi nghÜa ®ång thêi tiªu biÓu cho tinh thÇn l¹c quan cña ng−êi ViÖt Nam : l¹c quan ngay trong hoμn c¶nh ®en tèi, tin t−ëng ngay c¶ khi t¹m thêi thÊt b¹i. L¹c quan, tin t−ëng v× biÕt dùa vμo d©n, v× biÕt ph¸t huy søc m¹nh cña d©n, ®Æc biÖt lμ tÇng líp manh lÖ : YÕn can vi kú, manh lÖ chi ®å tø tËp §Çu giao h−ëng sÜ, phô tö chi binh nhÊt t©m Trong b¶n Tuyªn ng«n ®éc lËp lÞch sö nμy, chóng ta l¹i t×m thÊy lêi tuyªn ng«n vÒ vai trß vμ søc m¹nh cña ng−êi d©n − nh÷ng ng−êi manh lÖ. §ã lμ mét t− t−ëng lín. M·i sau nμy ph¶i ®Õn NguyÔn §×nh ChiÓu míi l¹i thÊy xuÊt hiÖn nh÷ng ng−êi d©n Êp, d©n l©n ë V¨n tÕ nghÜa sÜ CÇn Giuéc. Trong mét b¶n tuyªn ng«n träng ®¹i nh− B×nh Ng« ®¹i c¸o, nh÷ng ng−êi manh lÖ ®−îc nãi ®Õn mét c¸ch c«ng khai, trÞnh träng nh− vËy "còng lμ ch−a thÊy x−a nay". C¶m høng vÒ l·nh tô cuéc khëi nghÜa Lam S¬n lμ c¶m høng mang ®Ëm s¾c th¸i tr÷ t×nh. S¾c th¸i tr÷ t×nh rÊt phï hîp víi bót ph¸p kh¾c ho¹ h×nh t−îng t©m tr¹ng. S¾c th¸i tr÷ t×nh ®· t¹o nªn trong ®o¹n v¨n cã néi dung håi t−ëng nh÷ng ©m h−ëng võa hμo hïng, võa bi thiÕt. Tõ giai ®o¹n ®Çu khã kh¨n sang giai ®o¹n hai ph¶n c«ng th¾ng lîi lμ hai c©u th¬ cã ý nghÜa nh− chiÕc b¶n lÒ chuyÓn tiÕp : Trän hay : §em ®¹i nghÜa ®Ó th¾ng hung tμn LÊy chÝ nh©n ®Ó thay c−êng b¹o Mét lÇn n÷a NguyÔn Tr·i nh¾c l¹i nguyªn lý nh©n nghÜa ®· nªu ë c©u më ®Çu bμi c¸o. §iÒu cÇn nãi lμ b¶n dÞch ch−a lét t¶ thËt ®Çy ®ñ nguyªn t¸c. Nguyªn v¨n : "DÜ ®¹i nghÜa nhi th¾ng hung tμn, dÜ chÝ nh©n nhi dÞch c−êng b¹o". B¶n dÞch lμ : "thay c−êng b¹o" ng−êi ta dÔ hiÓu lμ ®em chÝ nh©n ®Ó thay thÕ c−êng b¹o. Ch÷ "dÞch" kh«ng nªn 59
  11. hiÓu lμ "thay thÕ cho" mμ cã nghÜa lμ lμm "thay ®æi ®i". V× vËy b¶y ch÷ ®ã nªn hiÓu lμ : lÊy sù chÝ nh©n (cña ta) mμ lμm thay ®æi ®i sù c−êng b¹o (cña ®Þch), tøc lμm cho kÎ ®Þch kh«ng cßn c−êng b¹o n÷a. HiÓu nh− thÕ, chóng ta cμng thÊy s©u s¾c h¬n chñ nghÜa nh©n ®¹o v× sù ph¸t triÓn con ng−êi cña nh©n d©n §¹i ViÖt, cña t¸c gi¶ B×nh Ng« ®¹i c¸o. Cã thÓ nãi sau bao suy t− chiªm nghiÖm, sau bao ®ín ®au, c¨m giËn, sau bao lo l¾ng quyÕt t©m, ®Õn lóc nμy t©m tr¹ng t¸c gi¶ míi thùc sù h¶ hª, s¶ng kho¸i. C¶m høng anh hïng ca rÇn rËt bèc cao trong ®o¹n v¨n miªu t¶ chiÕn th¾ng thÇn tèc cña nh©n d©n §¹i ViÖt. Tõ h×nh t−îng ®Õn ng«n ng÷, tõ mμu s¾c ®Õn ©m thanh nhÞp ®iÖu, tÊt c¶ ®Òu mang ®Æc ®iÓm bót ph¸p anh hïng ca. Bao trïm ®o¹n v¨n lμ nh÷ng h×nh t−îng phong phó, ®a d¹ng, ®o b»ng sù lín réng, kú vÜ cña thiªn nhiªn : chiÕn th¾ng cña ta : "sÊm vang chíp giËt", "tróc chÎ tro bay", "s¹ch kh«ng k×nh ng¹c", "®¸ nói còng mßn", "n−íc s«ng ph¶i c¹n". ThÊt b¹i cña ®Þch : "m¸u ch¶y thμnh s«ng", "m¸u tr«i ®á n−íc", "th©y chÊt ®Çy néi", "th©y chÊt ®Çy ®−êng". Khung c¶nh chiÕn tr−êng : "s¾c phong v©n ph¶i ®æi", "¸nh nhËt nguyÖt ph¶i mê". VÒ mÆt ng«n ng÷, trong nguyªn v¨n còng nh− b¶n dÞch, c¸c ®éng tõ m¹nh liªn kÕt víi nhau thμnh nh÷ng chuyÓn rung dån dËp, d÷ déi. C¸c tÝnh tõ chØ møc ®é ë ®iÓm tèi ®a t¹o thμnh hai m¶ng tr¾ng, ®en ®èi lËp, thÓ hiÖn c¸i thÕ, c¸i ®μ chiÕn th¾ng cña ta vμ c¸i thÕ, c¸i ®μ thÊt b¹i cña ®Þch. C©u v¨n khi dμi, khi ng¾n, biÕn ho¸ linh ho¹t trªn c¸i nÒn chung lμ nh¹c ®iÖu dån dËp, s¶ng kho¸i, bay bæng. ¢m thanh gißn gi·, hμo hïng, nh− sãng trμo, b·o cuèn. Ta h·y ®äc mét ®o¹n v¨n, kh«ng cÇn ®äc hÕt c¶ c©u, chØ ®äc nh÷ng ®o¹n më ®Çu víi liªn tiÕp nh÷ng côm tõ chØ thêi gian : Ngμy m−êi t¸m... Ngμy hai m−¬i... Ngμy hai l¨m... Ngμy hai t¸m... §ã thËt sù lμ nhÞp cña triÒu d©ng, sãng dËy, hÕt líp nμy ®Õn líp kh¸c. NhÞp m¹nh, dån dËp lμ x−¬ng sèng cña ®o¹n v¨n : G−¬m mμi ®¸/®¸ nói còng mßn, Voi uèng n−íc/n−íc s«ng ph¶i c¹n. §¸nh mét trËn/s¹ch kh«ng k×nh ng¹c, §¸nh hai trËn/tan t¸c chim mu«ng. §ã thËt sù lμ nhÞp cña giã lay, b·o giËt. Sù hoμ quyÖn gi÷a h×nh t−îng, ©m thanh, nh¹c ®iÖu cña nh÷ng ®o¹n v¨n nh− trªn ®· t¹o nªn mét bót ph¸p anh hïng ca cã t¸c dông miªu t¶ mét c¸ch ch©n thËt qu¸ tr×nh tæng ph¶n c«ng th¾ng lîi cña cuéc khëi nghÜa Lam S¬n. Xen gi÷a b¶n anh hïng ca vÒ cuéc khëi nghÜa Lam S¬n lμ h×nh ¶nh kÎ thï x©m l−îc : TrÇn TrÝ, S¬n Thä nghe h¬i mμ mÊt vÝa, Lý An, Ph−¬ng ChÝnh nÝn thë cÇu tho¸t th©n. ... §« ®èc Th«i Tô lª gèi d©ng tê t¹ téi, Th−îng th− Hoμng Phóc trãi tay ®Ó tù xin hμng. Mçi tªn mét vÎ, mçi ®øa mét c¶nh nh−ng ®Òu gièng nhau ë mét ®iÓm : ham sèng sî chÕt ®Õn hÌn nh¸t. HÌn nh¸t ®Õn møc : 60
  12. M· Kú, Ph−¬ng ChÝnh, cÊp cho n¨m tr¨m chiÕc thuyÒn, ra ®Õn bÓ mμ vÉn hån bay ph¸ch l¹c. V−¬ng Th«ng, M· Anh, ph¸t cho vμi ngh×n cç ngùa, vÒ ®Õn n−íc mμ vÉn tim ®Ëp ch©n run. Mçi tªn mét vÎ, mçi ®øa mét c¶nh, cã bao nhiªu th¸i ®é, t©m tr¹ng th× NguyÔn Tr·i cã bÊy nhiªu tõ ng÷ ®Ó biÓu hiÖn. Qu¶ t×nh ë ®©y, c©y bót cña NguyÔn Tr·i còng vÉn lμ c©y bót thÇn. H×nh t−îng kÎ thï th¶m h¹i, nhôc nh· cμng t«n thªm khÝ thÕ hμo hïng cña cuéc khëi nghÜa Lam S¬n. §ång thêi qua h×nh t−îng kÎ thï hÌn nh¸t vμ ®−îc tha téi chÕt, ®−îc t¹o ®iÒu kiÖn ®Ó sèng (®óng lμ "dÜ chÝ nh©n dÞch c−êng b¹o"), NguyÔn Tr·i cμng lμm næi bËt tÝnh chÊt chÝnh nghÜa, nh©n ®¹o s¸ng ngêi cña cuéc khëi nghÜa Lam S¬n. KÕt thóc bμi c¸o lμ c¶m høng ®éc lËp d©n téc vμ t−¬ng lai ®Êt n−íc. Trong lêi kÕt thóc bμi B×nh Ng« ®¹i c¸o, quan Thõa chØ NguyÔn Tr·i thay Lª Lîi trÞnh träng vμ vui mõng truyÒn ®i tuyªn bè nÒn ®éc lËp, tù do cña d©n téc ®· ®−îc lËp l¹i : X· t¾c tõ ®©y v÷ng bÒn, Giang s¬n tõ ®©y ®æi míi. Cμn kh«n bÜ råi l¹i th¸i, NhËt nguyÖt hèi mμ l¹i minh. Mu«n thuë, nÒn th¸i b×nh v÷ng ch¾c, Ngμn thu, vÕt nhôc nh· s¹ch lμu. Trong s¸u c©u, cã hai c©u nãi tíi sù v÷ng bÒn ("X· t¾c tõ ®©y v÷ng bÒn" − "Mu«n thuë nÒn th¸i b×nh v÷ng ch¾c") vμ bèn c©u nãi tíi sù thay ®æi. Sù thay ®æi lμ nguyªn nh©n, lμ ®iÒu kiÖn ®Ó thiÕt lËp sù v÷ng bÒn. Sù thay ®æi nh−ng thùc chÊt lμ sù phôc h−ng (bÜ råi l¹i th¸i, hèi råi l¹i minh), thùc chÊt lμ ph¸t triÓn. Vμ, sù v÷ng bÒn x©y dùng trªn c¬ së ®· phôc h−ng d©n téc, cho nªn viÔn c¶nh cña ®Êt n−íc hiÖn ra thËt t−¬i s¸ng, huy hoμng : Bèn ph−¬ng biÓn c¶ thanh b×nh, ban chiÕu duy t©n kh¾p chèn. Cã hiÖn thùc h«m nay vμ t−¬ng lai ngμy mai lμ bëi cã chiÕn c«ng trong qu¸ khø : "Mét cç nhung y chiÕn th¾ng, nªn c«ng oanh liÖt ngh×n n¨m". Hai c©u kÕt cña b¶n tuyªn ng«n nh¾c mäi ng−êi tù hμo vÒ qu¸ khø cμng biÕt yªu h¬n hiÖn t¹i vμ vui mõng h−íng tíi t−¬ng lai. Hai c©u kÕt võa khÐp l¹i mét thêi kú chiÕn ®Êu oanh liÖt võa më ra mét kû nguyªn míi huy hoμng : x©y dùng ®Êt n−íc ®Ñp t−¬i vμ bÒn v÷ng. Trong lêi tuyªn bè kÕt thóc, c¶m høng vÒ ®éc lËp d©n téc vμ t−¬ng lai ®Êt n−íc ®· hoμ quyÖn víi c¶m høng vÒ vò trô khi "bÜ", khi "hèi" nh−ng quy luËt lμ h−íng tíi sù s¸ng t−¬i, ph¸t triÓn, cμng kh¾c ho¹ s©u ®Ëm niÒm tin vμ quyÕt t©m cña nh©n d©n §¹i ViÖt x©y dùng "§μi xu©n d©n téc" khi vËn héi duy t©n ®· më. So víi nhiÒu t¸c phÈm kh¸c cã mèi liªn hÖ víi thêi ®iÓm lÞch sö, B×nh Ng« ®¹i c¸o lμ mét tr−êng hîp ®Æc biÖt. Víi nh÷ng thêi ®iÓm lÞch sö trong qu¸ khø, c¸c thÕ hÖ sau cã thÓ t¹o ra nh÷ng mèc son ngang tÇm hoÆc cao h¬n thÕ hÖ tr−íc. Nh−ng víi B×nh Ng« ®¹i c¸o, cho ®Õn nay ®ã vÉn lμ ¸ng "thiªn cæ hïng v¨n" kh«ng tiÒn kho¸ng hËu. §iÒu g× ®· lμm nªn hiÖn t−îng ®éc ®¸o phi th−êng ®ã ? Ph¶i ch¨ng v× B×nh Ng« ®¹i c¸o cã sù kÕt hîp hμi hoμ gi÷a c¶m høng chÝnh trÞ vμ c¶m høng nghÖ thuËt ®Õn møc kú diÖu mμ ch−a mét t¸c phÈm v¨n häc chÝnh luËn nμo ®¹t tíi ? 61
  13. THUËT HøNG XXIV (NguyÔn Tr·i) Quèc ©m thi tËp cña NguyÔn Tr·i lμ tËp th¬ N«m sím nhÊt hiÖn cßn. Víi tËp th¬ nμy, NguyÔn Tr·i lμ mét trong nh÷ng ng−êi ®Æt nÒn mãng vμ më ®−êng cho sù ph¸t triÓn cña th¬ tiÕng ViÖt, lμ t¸c gi¶ viÕt th¬ N«m §−êng luËt vμo lo¹i nhiÒu nhÊt vμ hay nhÊt. TËp th¬ gåm 254 bμi ®−îc xÕp thμnh bèn môc lín : V« ®Ò, Thêi lÖnh m«n, Hoa méc m«n, CÇm thó m«n. Trong mçi môc l¹i chia thμnh nh÷ng tiÓu môc. PhÇn V« ®Ò lμ phÇn nhiÒu bμi nhÊt, lμ phÇn träng t©m cña tËp th¬. PhÇn nμy gåm nhiÒu tiÓu môc nh− : Ng«n chÝ (21 bμi), M¹n thuËt (14 bμi), TrÇn t×nh (9 bμi), ThuËt høng (25 bμi), Tù th¸n (41 bμi) Tù thuËt (11 bμi), Tøc sù (4 bμi) B¶o kÝnh c¶nh giíi (61 bμi),... Bμi ThuËt høng 24 n»m trong chïm th¬ 25 bμi cña môc ThuËt høng (phÇn V« ®Ò). Bμi th¬ mang nhan ®Ò ThuËt høng nh−ng kh«ng ®¬n thuÇn lμ bμy tá sù høng thó cña nhμ th¬. ThuËt høng 24 nh− mét bøc tranh tù ho¹ cuéc sèng vμ con ng−êi øc Trai − con ng−êi víi vÎ ®Ñp t©m hån yªu thiªn nhiªn, tÊm lßng trung hiÕu, con ng−êi víi cèt c¸ch thanh cao "mμi ch¼ng khuyÕt, nhuém ch¼ng ®en". Sau nh÷ng th¸ng ngμy mang tói th¬ ®i kh¸ng chiÕn, kh«ng chÞu "uèn gèi theo thêi", NguyÔn Tr·i ®· vÒ Èn t¹i quª nhμ. Cuéc sèng cña «ng ®¹m b¹c mμ thanh cao. Cuéc sèng d©n d· vμ cã phÇn quª kiÓng : Ao c¹n th× vít bÌo ®i, dän bÌo ®i ®Ó cÊy muèng, thÊy vòng n−íc trong ë ngoμi ®ång th× ph¸t cá, dän cá ®Ó −¬ng sen. C«ng viÖc cña NguyÔn Tr·i gièng nh− c«ng viÖc ®ång ¸ng cña nhμ n«ng, l¹i mang c¸i høng thó thanh cao cña mét tao nh©n mÆc kh¸ch : trång sen ®Ó th−ëng thøc vÎ ®Ñp vμ h−¬ng th¬m thanh quý cña loμi hoa "GÇn bïn mμ ch¼ng h«i tanh mïi bïn". Qu¶ lμ NguyÔn Tr·i kh«ng nhμn. Th©n kh«ng nhμn mμ t©m kh«ng nhμn. Lóc nμo nhμ th¬ còng bËn bÞu víi c«ng viÖc. øc Trai yªu thiªn nhiªn, sèng chan hoμ víi thiªn nhiªn, t¹o vËt. T©m hån thi nh©n réng kh«ng chØ hoμ hîp mμ cßn «m trïm c¶ thiªn nhiªn. NguyÔn Tr·i tõng mang "Tói th¬ chøa hÕt mäi giang san" (Tù th¸n 2) ®i kh¸ng chiÕn. NguyÔn Tr·i tõng gi÷ chøc Th−îng th− Bé l¹i nh−ng nÕu cã mét bé nμo chuyªn tr¸ch vÒ viÖc "qu¶n lý giang san" th× «ng vÉn "Xin lμm mÊy (víi bé qu¶n giang san)" (Tù th¸n 25). ChÝnh v× vËy nhμ kho ®Ó chøa tr¨ng vμ giã, thuyÒn lμ ®Ó chë s−¬ng khãi vμ n¾ng trêi. Cã thÓ nãi ë NguyÔn Tr·i "lßng yªu thiªn nhiªn t¹o vËt lμ mét kÝch th−íc ®Ó ®o mét t©m hån" (Xu©n DiÖu). Bèn c©u th¬ gi÷a (hai c©u thùc vμ hai c©u luËn) cña bμi ThuËt høng 24 thuéc sè nh÷ng c©u th¬ N«m hay nhÊt, ®Ñp nhÊt viÕt vÒ thiªn nhiªn. Hay ë sù kÕt hîp gi÷a b×nh dÞ, méc m¹c víi tao nh·, mü lÖ. §Ñp ë sù kÕt hîp gi÷a c¶nh vμ t×nh. Hai c©u thùc nh− mét bøc tranh ph¸c th¶o ký ho¹ tù nhiªn, méc m¹c vÒ c¶nh lμm lông sinh ho¹t d©n d· : Ao c¹n vít bÌo cÊy muèng §×a thanh ph¸t cá −¬ng sen 62
  14. Trong 12 ch÷, cã mét tõ cæ (®×a), mét tõ H¸n ViÖt (thanh) cßn l¹i lμ m−êi tõ ViÖt. Miªu t¶ cuéc sèng ®ång néi, c¶nh vËt, th«n quª, nhμ th¬ ®· sö dông tiÕng mÑ ®Î. C¸i tiÕng ViÖt thÊm hån quª h−¬ng, thÊm hån d©n d· Êy lμm cho c©u th¬ ®Ëm ®μ phong vÞ d©n téc. Nh÷ng h×nh ¶nh ch©n thùc cña ®êi sèng, ch©n thùc ®Õn møc n«m na, th« th¸p nh− c¸i bÌo, c©y muèng, ®¸m cá ®· d¸m ®μng hoμng ®i th¼ng vμo th¬ ca trung ®¹i ë ®Çu thÕ kû XV. Ta ®· qu¸ quen víi nh÷ng c©y hoa −íc lÖ nh− tróc, cóc, mai, lan, huÖ, giê ®©y rÏ vμo v−ên th¬ NguyÔn Tr·i, bÊt ngê gÆp nh÷ng c©y hoa ®ång néi, sau phót gi©y ngì ngμng lμ sù thó vÞ s©u xa. §iÒu ®¸ng nãi h¬n n÷a lμ c©u th¬ méc m¹c mμ kh«ng r¬i vμo th« tôc. Bªn c¹nh nh÷ng h×nh ¶nh n«m na, th« th¸p lμ nh÷ng h×nh ¶nh thanh tho¸t, tao nh· : n−íc trong xanh (®×a thanh), sen míi −¬ng mμ ®· nh− lan to¶ mïi h−¬ng thanh quý. ChÝnh nh÷ng h×nh ¶nh nμy ®· lμm c©n b»ng c©u th¬, c©n b»ng c¶m gi¸c. NÕu hai c©u thùc lμ bøc ph¸c th¶o ký ho¹ méc m¹c, ®¬n s¬ th× hai c©u luËn l¹i lμ bøc tranh lôa m−ît mμ, ph¶ng phÊt phong vÞ §−êng thi : Kho thu phong nguyÖt ®Çy qua nãc ThuyÒn chë yªn hμ nÆng v¹y then. Mét "l·o n«ng" ë hai c©u thùc ®· thμnh mét tao nh©n trong hai c©u luËn. Kho kh«ng chøa hμng mμ chøa giã, tr¨ng. Giã nhiÒu, tr¨ng nhiÒu, trμn ®Çy qua c¶ nãc. ThuyÒn kh«ng chë ®å vËt mμ chë s−¬ng khãi, chë r¸ng n¾ng. S−¬ng khãi nhiÒu, n¾ng r¸ng nhiÒu ®Õn møc lμm o»n c¶ then thang thuyÒn. H×nh ¶nh th¬ cã sù kÕt hîp gi÷a thùc vμ ¶o. Kho kia, thuyÒn kia lμ thùc mμ còng lμ hån th¬, thuyÒn th¬ øc Trai. H×nh ¶nh −íc lÖ "phong nguyÖt", "yªn hμ" nh−ng kh«ng r¬i vμo khu«n s¸o bëi cã sù c©n b»ng trë l¹i cña nh÷ng h×nh ¶nh thùc, cô thÓ "®Çy qua nãc", "nÆng v¹y then". Trong tõng cÆp c©u th¬, gi÷a hai cÆp c©u th¬ ®Òu cã sù hμi hoμ gi÷a méc m¹c, tù nhiªn vμ thanh tho¸t, tao nh·, tÊt c¶ ®Òu ®Ëm ®μ phong vÞ d©n téc. C¸c tμi n¨ng lín x−a nay bao giê còng t¹o ra ®−îc sù hμi hoμ gi÷a nh÷ng ®èi cùc, sù hμi hoμ gi÷a truyÒn thèng vμ ®æi míi. NguyÔn Tr·i mong vÒ víi thó ®iÒn viªn nh−ng kh«ng ph¶i lμ ng−êi Èn dËt, yÕm thÕ xa l¸nh cuéc ®êi. ¤ng chØ t×m "vÒ nhμn" sau khi ®· lμm ®−îc, ®· lμm trßn bæn phËn víi d©n víi n−íc : "c«ng danh ®· ®−îc hîp vÒ nhμn". øc Trai "vÒ nhμn" lμ vÒ víi thanh nhμn, víi cuéc sèng thanh b¹ch ®Ó di d−ìng tinh thÇn chø kh«ng ph¶i vÒ víi sù rçi nhμn, sèng v« tr¸ch nhiÖm. Cèt c¸ch NguyÔn Tr·i thËt cøng cái, kh«ng ng¶ nghiªng theo thãi ®êi. T©m hån øc Trai lμ vμng trong, ngäc s¸ng, lμ "ngäc cμng mμi cμng s¸ng, vμng cμng luyÖn cμng trong". T©m hån cao khiÕt Êy v−ît lªn trªn "miÖng thÕ nhän h¬n ch«ng m¸c nhän", kh«ng bËn t©m tíi nh÷ng lêi ®μm tiÕu khen chª : − Lμnh d÷ ©u chi thÕ nghÞ khen − Chª khen mùa (chí) ng¹i tiÕng chª khen (B¶o kÝnh c¶nh giíi 13) − Ai hay ai ch¼ng hay th× chí Bui mét ta khen ta h÷u t×nh (Tù th¸n 13) §iÒu NguyÔn Tr·i bËn t©m nhÊt lμ tr¸ch nhiÖm ®èi víi gia ®×nh, ®Êt n−íc. Nhμ th¬ vui víi thiªn nhiªn, bËn bÞu víi cuéc sèng nh−ng kh«ng phót gi©y nμo quªn trung hiÕu : 63
  15. Bui cã mét lßng trung lÉn hiÕu Mμi ch¼ng khuyÕt, nhuém ch¼ng ®en. §iÓm s¸ng nhÊt trong t©m hån NguyÔn Tr·i chÝnh lμ lßng yªu n−íc th−¬ng d©n. "øc Trai t©m th−îng quang Khuª t¶o" (Lª Th¸nh T«ng), c¸i ¸nh s¸ng cña ng«i sao Khuª Êy kh«ng g× cã thÓ mμi mßn, kh«ng cã g× cã thÓ nhuém ®en. Mét thμnh c«ng nghÖ thuËt næi bËt cña th¬ N«m NguyÔn Tr·i thÓ hiÖn ë bμi ThuËt høng 24 lμ viÖc sö dông c©u th¬ s¸u ch÷ trong mét bμi th¬ §−êng luËt. Mét bμi th¬ cã t¸m c©u th× ®· cã tíi ba c©u s¸u ch÷. Nh÷ng c©u th¬ s¸u ch÷ nμy cã thÓ thμnh tõng cÆp nh− hai c©u thùc (c©u 3 vμ 4), còng cã thÓ ®øng riªng nh− c©u cuèi. C©u th¬ s¸u ch÷ lμ nh÷ng c©u cã gi¸ trÞ biÓu ®¹t vμ gi¸ trÞ thÈm mü. C©u s¸u ch÷ víi sè l−îng tõ Ýt h¬n c©u b¶y ch÷ th−êng dån nÐn c¶m xóc, suy t−, th−êng mang tÝnh kh¼ng ®Þnh vμ th−êng t¹o ®−îc sù chó ý cña ng−êi ®äc. H¬n n÷a c©u th¬ s¸u ch÷ ph¸ vì kÕt cÊu chÆt chÏ nh−ng ®Òu ®Æn cña th¬ §−êng luËt ®· t¹o nªn høng thó thÈm mü ë ®éc gi¶. ViÖc ®−a c©u th¬ s¸u ch÷ vμo th¬ §−êng luËt thÓ hiÖn mét xu h−íng muèn tho¸t khái sù lÖ thuéc vμo khu«n s¸o, c«ng thøc. 64
  16. B¹CH §»NG H¶I KHÈU (Cöa biÓn B¹ch §»ng − NguyÔn Tr·i) §Ò tμi thiªn nhiªn ®Êt n−íc lμ mét ®Ò tμi lín cña øc Trai thi tËp. ë tËp th¬ ch÷ H¸n nμy cã nhiÒu bμi viÕt vÒ nh÷ng ®Þa danh cña ViÖt Nam, B¹ch §»ng h¶i khÈu thuéc trong sè nh÷ng bμi th¬ ®ã. B¹ch §»ng h¶i khÈu võa lμ sù nèi tiÕp ®Ò tμi s«ng B¹ch §»ng trong lÞch sö v¨n häc d©n téc, võa lμ sù kh¼ng ®Þnh mét cét mèc th¬ ca lín trªn dßng th¬ B¹ch §»ng. Bμi th¬ cã sù kÕt hîp hμi hoμ ba nguån c¶m høng : c¶m høng thiªn nhiªn, c¶m høng yªu n−íc, c¶m høng hoμi cæ. C¶m høng tr−íc vÎ ®Ñp cña thiªn nhiªn ®· céng h−ëng víi c¶m høng vÒ ®Êt n−íc t¹o nªn nh÷ng rung ®éng m·nh liÖt vμ tinh tÕ, gióp t¸c gi¶ dùng lªn mét bøc tranh hoμnh tr¸ng vÒ c¶nh s«ng B¹ch §»ng. Bèn c©u th¬ ®Çu më ra tr−íc m¾t ng−êi ®äc mét khung c¶nh n−íc non hïng vÜ. Cöa biÓn B¹ch §»ng lμ n¬i s«ng réng ®æ ra biÓn lín, n¬i n−íc non tiÕp gi¸p víi m©y trêi. Kh«ng gian ®Çy sãng vμ giã. Nh÷ng lμn giã bÊc thæi m¹nh lμm dËy lªn nh÷ng luång sãng l¹nh. Trong phót gi©y c¶m høng tr−íc thiªn nhiªn hoμnh tr¸ng, nhμ th¬ phãng t¶ thi bót, vμ liªn t−ëng ®Õn thËt bÊt ngê. Nh÷ng ngän nói nèi tiÕp nhau, tõng khóc, tõng khóc nh− c¸ sÊu bÞ chÆt, c¸ voi bÞ mæ, lau l¸ch bªn bê tõng líp, tõng líp nh− gi¸o g·y, ®ßng ch×m. C©u th¬ t¶ c¶nh thiªn nhiªn mμ lμm sèng dËy khung c¶nh chiÕn tr−êng. Nh÷ng nÐt vÏ thËt g©n guèc, nh÷ng m¶ng h×nh khèi thËt b¹o khoÎ. Bªn c¹nh ®ã l¹i lμ mét nÐt vÏ nhÑ nhμng lμm thanh tho¸t c¶ bøc tranh : "NhÑ cÊt buåm th¬ l−ít B¹ch §»ng". C¶nh hiÖn thùc mμ huyÒn ¶o, c©u th¬ lμ ngo¹i c¶nh mμ gîi lªn t©m c¶nh. C¸nh buåm thËt c¨ng phång søc giã. C¸nh buåm th¬ ®ong ®Çy thi høng. Con thuyÒn th¬ øc Trai ph¨m ph¨m l−ít gi÷a biÓn trêi. T©m hån thi nh©n thËt tù do, s¶ng kho¸i. "Cã mét c¶nh t−îng lín h¬n biÓn lμ trêi, cã mét c¶nh t−îng lín h¬n trêi Êy lμ thÕ giíi bªn trong cña t©m hån con ng−êi" (Huy g«). NhËn xÐt nμy qu¶ ®óng víi tr−êng hîp øc Trai khi phãng t¶ thi høng viÕt B¹ch §»ng h¶i khÈu. C¶nh hïng vÜ ®−îc c¶m nhËn tõ mét t©m hån hμo s¶ng kho¸ng ®¹t, v× thÕ qua c¶nh mμ thÊy ®−îc tÇm vãc, khÝ ph¸ch lín lao cña hån th¬ NguyÔn Tr·i. Tõ c¶m høng vÒ s«ng B¹ch §»ng, t¸c gi¶ c¶m høng vÒ ®Êt n−íc, thÓ hiÖn niÒm tù hμo tr−íc truyÒn thèng lÞch sö d©n téc. Trong hai c©u luËn (c©u 5 vμ 6) nhμ th¬ b×nh luËn vÒ mèi quan hÖ gi÷a "®Þa linh" (®Êt thiªng) vμ "nh©n kiÖt" (ng−êi tμi). Lêi b×nh luËn cña NguyÔn Tr·i võa lμ sù tiÕp nèi ng−êi x−a, võa n©ng thªm mét tÇm cao triÕt lý. ViÕt vÒ s«ng B¹ch §»ng hÇu hÕt c¸c t¸c gi¶ ®Òu b×nh luËn vÒ chiÕn c«ng lÞch sö vμ rót ra bμi häc : − Sù nghiÖp Trïng h−ng ai dÔ biÕt Nöa do s«ng nói nöa do ng−êi (NguyÔn S−ëng − B¹ch §»ng giang) − GiÆc tan mu«n thuë th¨ng b×nh 65
  17. Bëi ®©u ®Êt hiÓm, cèt m×nh ®øc cao (Tr−¬ng H¸n Siªu − B¹ch §»ng giang phó) Víi NguyÔn S−ëng mét nöa sù nghiÖp do con ng−êi quyÕt ®Þnh. Víi Tr−¬ng H¸n Siªu "®Þa linh" lμ bëi "nh©n kiÖt". §Õn NguyÔn Tr·i, nhê cã con ng−êi mμ thiªn nhiªn ph¸t huy søc m¹nh, nhê cã hμo kiÖt mμ s«ng nói r¹ng rì chiÕn c«ng. Nh− vËy "®Þa linh" lμ bëi "nh©n kiÖt", con ng−êi bao giê còng gi÷ vai trß quyÕt ®Þnh. B¹ch §»ng h¶i khÈu võa thÓ hiÖn néi dung yªu n−íc võa chøa ®ùng t− t−ëng nh©n v¨n cao ®Ñp. Néi dung yªu n−íc thÓ hiÖn qua t×nh yªu thiªn nhiªn Tæ quèc, niÒm tù hμo tr−íc chiÕn c«ng lÞch sö vμ truyÒn thèng d©n téc, t− t−ëng nh©n v¨n thÓ hiÖn ë sù ®Ò cao vai trß, vÞ trÝ con ng−êi. T− t−ëng nh©n v¨n cßn thÓ hiÖn qua c¶m høng hoμi cæ, thÓ hiÖn ë hai c©u th¬ kÕt trong B¹ch §»ng h¶i khÈu. Trong dßng ch¶y v« cïng cña thêi gian, tÊt c¶ ®Òu trë thμnh dÜ v·ng. Thêi gian v« cïng, kh«ng gian v« tËn trong khi ®ã con ng−êi, dï lμ hμo kiÖt còng chØ lμ mét thùc thÓ h÷u h¹n. Nçi niÒm b©ng khu©ng cña NguyÔn Tr·i xuÊt ph¸t tõ mét kh¸t väng lín : kh¸t väng v−¬n tíi sù vÜnh h»ng cña con ng−êi. VÒ mÆt nghÖ thuËt, B¹ch §»ng h¶i khÈu cã sù kÕt hîp gi÷a yÕu tè t−îng tr−ng −íc lÖ vμ yÕu tè hiÖn thùc. H×nh t−îng "k×nh", "ng¹c" lμ hiÖn t−îng phæ biÕn trong th¬ cæ ®Ó nãi vÒ søc m¹nh vμ sù hung d÷ cña giÆc, cña chiÕn tranh, ®−îc nhμ th¬ sö dông ®Ó gîi khung c¶nh thiªn nhiªn, c¶nh chiÕn tr−êng, lμm cho c¶nh võa thùc võa h− ¶o. T¸c gi¶ dïng ®iÓn "quan hμ b¸ch nhÞ" lμm cho ý th¬ thªm hμm sóc. Bμi th¬ cã sù kÕt hîp gi÷a tr÷ t×nh vμ chÝnh luËn. Hai c©u th¬ luËn võa thÓ hiÖn c¶m xóc tr−íc con ng−êi vμ non s«ng ®Êt ViÖt, võa lμ lêi b×nh luËn vÒ lÞch sö. B¹ch §»ng h¶i khÈu võa lμ dßng c¶m xóc trμo d©ng nh− nh÷ng ®ît sãng t×nh c¶m hÕt líp nμy ®Õn líp kh¸c, võa l¾ng ®äng suy t− trong nh÷ng nhËn thøc vÒ lÞch sö, vÒ ®Êt n−íc, ë nçi ®au thÊm thÝa tr−íc sù h÷u h¹n cña con ng−êi ®Ó tõ ®ã kh«ng th«i kh¸t väng v−¬n tíi sù vÜnh h»ng cña con ng−êi. 66
  18. CHUYÖN NG¦êI CON G¸I NAM X−¬ng (TrÝch TruyÒn kú m¹n lôc − NguyÔn D÷) TruyÒn kú m¹n lôc lμ t¸c phÈm lín cña NguyÔn D÷ còng nh− cña v¨n häc trung ®¹i ViÖt Nam, ®−îc viÕt vμo thÕ kû XVI. T¸c phÈm gåm hai m−¬i truyÖn viÕt theo lèi v¨n xu«i ch÷ H¸n cã xen lÉn mét sè th¬, tõ, v¨n biÒn ngÉu. TruyÒn kú m¹n lôc khai th¸c nhiÒu truyÖn d©n gian, truyÖn tÝch lÞch sö vμ d· sö cña ViÖt Nam. T¸c gi¶ ®· m−în yÕu tè kú ¶o ®Ó ph¶n ¸nh hiÖn thùc, m−în chuyÖn x−a ®Ó nãi chuyÖn x· héi ®−¬ng thêi. Ng−êi con g¸i Nam X−¬ng lμ truyÖn tiªu biÓu trong sè 11 truyÖn viÕt vÒ ®Ò tμi ng−êi phô n÷ cña TruyÒn kú m¹n lôc. Trªn c¬ së mét c©u chuyÖn cæ tÝch, NguyÔn D÷ ®· cã nh÷ng h− cÊu, s¸ng t¹o, thªm c¸c t×nh tiÕt truyÒn kú ®Ó ChuyÖn ng−êi con g¸i Nam X−¬ng trë thμnh mét ¸ng v¨n ®Æc s¾c. ChuyÖn ng−êi con g¸i Nam X−¬ng ph¶n ¸nh bi kÞch cña ng−êi phô n÷ trong x· héi cò ®ång thêi phª ph¸n sù nghi kþ, ghen tu«ng mï qu¸ng ®· dÉn ®Õn nh÷ng ®au khæ cho con ng−êi. C©u chuyÖn lμm ng−êi ®äc c¶m ®éng s©u s¾c, bëi lÏ mét ng−êi phô n÷ cã nhan s¾c, cã ®øc h¹nh mμ sè phËn l¹i oan khuÊt. Vò ThÞ ThiÕt lμ mét ng−êi ®¸ng tr©n träng mμ còng thËt ®¸ng th−¬ng. Vò N−¬ng "tÝnh ®· thuú mþ nÕt na l¹i thªm cã t− dung tèt ®Ñp". Tr−¬ng Sinh c−íi nμng lμm vî do "mÕn v× dung h¹nh", cã nghÜa lμ võa mÕn nhan s¾c võa yªu ®øc h¹nh. §øc h¹nh cña Vò N−¬ng næi bËt ë sù ®¶m ®ang, th¶o hiÒn, sù hy sinh thÇm lÆng, sù thuû chung tiÕt h¹nh. Nμng lμ ng−êi con d©u hiÕu th¶o, ng−êi mÑ ®¶m ®ang giμu ®øc hy sinh. Khi chång ®i lÝnh, Vò N−¬ng lo toan mäi c«ng viÖc, mét th©n võa nu«i con th¬ d¹i, võa ch¨m sãc thuèc thang mÑ chång giμ yÕu. Khi mÑ chång qua ®êi, nμng ®øng ra lo chu toμn viÖc ma chay. Nμng ch¼ng mong chång ®eo ®−îc Ên phong hÇu, chØ mong chång ngμy vÒ "mang theo ®−îc hai ch÷ b×nh yªn". NiÒm mong mái lín nhÊt cña Vò N−¬ng lμ "c¸i thó vui nghi gia nghi thÊt", nghÜa lμ cã ®−îc niÒm h¹nh phóc gia ®×nh ªm Êm. Nμng ©m thÇm chÞu ®ùng nçi c« ®¬n. Nh−ng th−¬ng con xa v¾ng cha, nμng ®· chØ vμo bãng m×nh vμ b¶o r»ng ®ã lμ cha nã. Nh−ng cã ngê ®©u lßng thuû chung vμ sù hy sinh thÇm lÆng l¹i ph¶i tr¶ gi¸ b»ng c¸i chÕt bi th¶m. Vμ ng−êi ®Èy nμng vμo nçi ®au oan khuÊt l¹i chÝnh lμ ng−êi chång mμ nμng hÕt lßng thuû chung, chê ®îi. Hái sao kh«ng xãt xa, ®au ®ín ? Lêi ®øa con th¬ d¹i nÕu cã g©y nªn téi th× ®ã lμ sù v« t×nh. Cßn hμnh ®éng nghi kþ, ghen tu«ng phò phμng cña ng−êi chång "chØ lÊy chuyÖn bãng giã nμy nä mμ ®uæi nμng ®i" th× kh«ng chØ ®¸ng tr¸ch mμ cßn ®¸ng lªn ¸n. Nh− mét ph¶n øng d©y chuyÒn, tÝnh ghen tu«ng dÉn ®Õn sù ®a nghi, sù ®a nghi dÉn ®Õn ®Þnh kiÕn trong nhËn thøc, biÕn kh«ng thμnh cã, ®Ó ®Õn nçi lßng chung thuû, tiÕt h¹nh ph¶i ngËm oan mμ chÕt. C¸i chÕt oan uæng bi th¶m cña Vò N−¬ng kh«ng chØ lμm Tr−¬ng Sinh ©n hËn, tØnh ngé mμ cßn ®Ó l¹i nçi tiÕc th−¬ng, ®au xãt cho ng−êi ®êi, trë thμnh bμi häc chung cho nh©n thÕ. C¸ch kÓ chuyÖn cña t¸c gi¶ ®· gãp phÇn lμm cho c©u chuyÖn thªm c¶m ®éng, hÊp dÉn. Lêi ®øa trÎ th¬ hån nhiªn l¹i g©y lªn ë ng−êi hay c¶ ghen nh− Tr−¬ng Sinh bao 67
  19. mèi nghi ngê : cha t«i tr−íc kia chØ nÝn thin thÝt "®ªm nμo còng ®Õn, mÑ §¶n ®i còng ®i, mÑ §¶n ngåi còng ngåi, nh−ng ch¼ng bao giê bÕ §¶n c¶". §øa trÎ th¬ ®©u hiÓu lêi mÑ nãi c¸i bãng lμ ng−êi cha chØ lμ chuyÖn bÞa, lμ s¶n phÈm cña t×nh mÉu tö, cña lßng thuû chung. V× vËy viÖc t¸c gi¶ giÊu ®i chi tiÕt nμy lμ hîp lý. NiÒm tiÕc th−¬ng, ©n hËn ®−îc ®Èy lªn cao h¬n khi chÝnh sù ®a nghi, ghen tu«ng mï qu¸ng cña Tr−¬ng Sinh ®· biÕn ®iÒu ®¬n gi¶n thμnh phøc t¹p. Sù viÖc sÏ ®¬n gi¶n biÕt bao nhiªu nÕu chμng kh«ng giÊu lêi con nãi. ChØ cÇn mét sù "th¸o ngßi" nμy lμ cã thÓ b¶o toμn ®−îc h¹nh phóc, tr¸nh cho gia ®×nh sù ®æ vì, lo¹i bá ®−îc nh÷ng oan khiªn gi¸ng xuèng ®Çu Vò N−¬ng. ThÕ nh−ng sù viÖc ®· diÔn ra theo quy luËt tÊt yÕu cña nã vμ c¸i chÕt cña Vò N−¬ng ®· ®Ó l¹i c¶ nçi tiÕc th−¬ng ©n hËn lÉn niÒm o¸n tr¸ch, lªn ¸n. ChuyÖn ng−êi con g¸i Nam X−¬ng lμ mét thμnh c«ng nghÖ thuËt ®Æc s¾c cña NguyÔn D÷. T¸c gi¶ ®· cã nh÷ng s¸ng t¹o trong c¸ch kÓ, trong viÖc h− cÊu thªm t×nh tiÕt vμ ®−a thªm nh÷ng yÕu tè ly kú vμo c©u chuyÖn. C©u chuyÖn cã thÓ kÕt thóc ë chç Tr−¬ng Sinh nhËn ra lçi lÇm, thÊu hiÓu nçi oan cña vî. C¸ch kÕt thóc nμy sÏ gièng c¸ch kÕt thóc cña chuyÖn cæ tÝch Vî chμng Tr−¬ng, sau khi nhËn ra lçi lÇm Tr−¬ng Sinh ®· ë vËy nu«i con, kh«ng lÊy vî kh¸c. Tuy nhiªn, mét kÕt thóc hoμn chØnh nh− vËy, víi NguyÔn D÷ l¹i cã lÏ lμ ch−a hoμn chØnh. ChÝnh v× thÕ t¸c gi¶ ®· s¸ng t¹o thªm ®o¹n sau. Phan Lang nhê cøu sèng Linh Phi mμ ®−îc tr¶ ¬n cøu m¹ng nªn tho¸t khái chÕt ®uèi, ë thuû cung, Phan Lang nhËn ra ng−êi lμng lμ Vò ThÞ ThiÕt, sau khi gi· tõ d−¬ng thÕ ®· ®−îc håi sinh n¬i cung n−íc. Nhê Phan Lang chuyÓn vËt tin cña Vò N−¬ng mμ Tr−¬ng Sinh ®−îc gÆp l¹i h×nh bãng vî lÇn cuèi vμ nçi oan khuÊt cña Vò N−¬ng ®−îc gi¶i to¶. ViÖc thªm vμo mét ®o¹n kÕt nh− vËy ®· chøng minh tμi n¨ng "thiªn cæ kú bót" (bót ph¸p l¹ mu«n ®êi) cña NguyÔn D÷. §o¹n kÕt nμy võa gièng l¹i võa kh«ng gièng lèi kÕt thóc cã hËu trong v¨n häc d©n gian. Gièng lèi kÕt thóc cã hËu cña truyÖn kÓ d©n gian ë chç ng−êi ngay th¼ng, hiÕu th¶o, thuû chung nh− Vò N−¬ng ph¶i ®−îc minh oan, nh©n phÈm ph¶i ®−îc ®Òn båi, ph¶i ®−îc kh¼ng ®Þnh. Tuy nhiªn, kÕt thóc nμy l¹i kh¸c kÕt thóc cã hËu cña truyÖn cæ tÝch v× thùc chÊt ®©y lμ mét kÕt thóc bi kÞch. Vò N−¬ng kh«ng thÓ tõ câi chÕt trë vÒ ®oμn tô víi ng−êi th©n nh− c« TÊm trót vá thÞ trë thμnh hoμng hËu, h¹nh phóc bªn vua. Sù t¸i ngé cña Vò N−¬ng, trong thùc chÊt l¹i lμ sù vÜnh biÖt. H¹nh phóc gia ®×nh ®æ vì kh«ng g× hμn g¾n, nμng vμ chång con vÜnh viÔn chia l×a trong ®«i ng¶ ©m d−¬ng. Mét kÕt thóc vÒ b¶n chÊt lμ bi kÞch nh− vËy chøng tá ngay ë thÕ kû XVI NguyÔn D÷ ®· cã c¸i nh×n hiÖn thùc s©u s¾c, chøng tá ngßi bót nh©n ®¹o cña nhμ v¨n thËt sù cã chiÒu s©u. 68
  20. VμO TRÞNH PHñ (TrÝch Th−îng kinh ký sù − Lª H÷u Tr¸c) Lª H÷u Tr¸c (1720−1791) lμ nhμ danh y næi tiÕng nhÊt cña ViÖt Nam thêi cæ. ¤ng cßn lμ nhμ v¨n, nhμ th¬ cã ®ãng gãp ®¸ng kÓ ®èi víi v¨n häc d©n téc ë thÕ kû XVIII, ®Æc biÖt lμ ë thÓ v¨n xu«i tù sù. Th−îng kinh ký sù lμ tËp ký sù ch÷ H¸n xuÊt s¾c cña v¨n häc d©n téc. T¸c phÈm ghi l¹i viÖc t¸c gi¶ lªn kinh ®« ch÷a bÖnh cho cha con chóa TrÞnh S©m. Th−îng kinh ký sù lμ bøc tranh hiÖn thùc s¾c nÐt vÒ ®êi sèng kinh ®«, ®Æc biÖt lμ ®êi sèng phñ chóa thêi Lª − TrÞnh. Qua t¸c phÈm, ng−êi ®äc cßn b¾t gÆp bøc ch©n dung tù ho¹ vÒ chÝnh t¸c gi¶ : mét con ng−êi ngay th¼ng, trung thùc, thê ¬ víi danh lîi, khinh ghÐt bän thèng trÞ, thuû chung trong t×nh c¶m b¹n bÌ. §o¹n trÝch Vμo TrÞnh phñ lμ bøc tranh ch©n thùc vÒ cuéc sèng n¬i phñ chóa, ®−îc kh¾c ho¹ ë hai ph−¬ng diÖn : cuéc sèng th©m nghiªm giμu sang, xa hoa vμ cuéc sèng èm yÕu, thiÕu sinh khÝ. Cuéc sèng giμu sang xa hoa n¬i phñ chóa ®−îc gîi lªn ngay tõ nh÷ng Ên t−îng ®Çu tiªn : "C¸c c¶nh giμu sang cña vua chóa thùc kh¸c h¼n ng−êi th−êng". Giμu sang tõ n¬i ë : "LÇu tõng g¸c vÏ tung m©y. RÌm ch©u, hiªn ngäc, bãng mai ¸nh vμo". Giμu sang trong tiÖn nghi sinh ho¹t. VËt dông h»ng ngμy th× "®å nghi tr−îng ®Òu s¬n son thiÕp vμng". §å ¨n thøc uèng toμn cao l−¬ng mü vÞ "m©m vμng, chÐn b¹c", "toμn cña ngon vËt l¹". Phñ chóa ph« bμy sù giμu sang vμ còng kh«ng che giÊu sù xa xØ. §Ó phôc dÞch mét «ng chóa nhá, mét ®øa trÎ ®é n¨m s¸u tuæi mμ cã tíi "n¨m s¸u lÇn tr−íng gÊm", chiÕc phßng réng víi chiÕc sËp, chiÕc ghÕ s¬n son thiÕp vμng bμy nÖm gÊm vμ nh÷ng ng−êi ®øng hÇu hai bªn. VËt vμ ng−êi n¬i phñ chóa kh«ng chØ ®−îc d¸t vμng mμ cßn ®−îc tr¸t phÊn son vμ bao bäc bëi tÇng tÇng líp líp h−¬ng hoa. Cuéc sèng n¬i phñ chóa thËt th©m nghiªm nh−ng thiÕu sinh khÝ. Theo b−íc ch©n t¸c gi¶, ng−êi ®äc cã c¶m gi¸c ®i vμo phñ chóa nh− ®i vμo mª cung ®Çy uy quyÒn bÝ hiÓm vμ ®Çy ¸m khÝ : "Chóng t«i ®i cöa sau vμo phñ. Ng−êi truyÒn lÖnh dÉn t«i qua mÊy lÇn cöa n÷a", "®i ®−îc vμi tr¨m b−íc, qua mÊy lÇn cöa n÷a míi ®Õn c¸i ®iÕm "HËu m· qu©n tóc trùc". §Ó vμo n¬i ë cña chóa cßn ph¶i lÇn theo lèi ®i "ë trong tèi om, kh«ng thÊy cã cöa ngâ g× c¶", ph¶i "®i qua ®é n¨m s¸u lÇn tr−íng gÊm". Trong c¸i mª cung nμy ¸m khÝ bao trïm kh«ng gian, c¶nh vËt : kh«ng ¸nh mÆt trêi, cuéc sèng bÞ v©y bäc bëi gÊm vãc, phÊn s¸p, h−¬ng hoa. ¸m khÝ ngÊm s©u vμo h×nh hμi thÓ t¹ng TrÞnh C¸n : "Tinh khÝ kh« hÕt, da mÆt kh«, rèn låi, g©n thêi xanh, ch©n tay gÇy gß...". Bëi "ThÕ tö ë trong chèn mμn che tr−íng phñ, ¨n qu¸ no, mÆc qu¸ Êm nªn t¹ng phñ yÕu ®i". Miªu t¶ cuéc sèng giμu sang, xa hoa nh−ng thiÕu sinh khÝ, tr¸i víi tù nhiªn, t¸c gi¶ ®· gi¸n tiÕp phª ph¸n giai cÊp thèng trÞ Lª − TrÞnh. Nh÷ng m©u thuÉn xung ®ét néi t©m Lª H÷u Tr¸c chøng tá «ng lμ ng−êi trung thùc, cã phÈm chÊt cao ®Ñp. Mét mÆt «ng cã thÓ ch÷a cho ThÕ tö kh¸ lªn, nh−ng nÕu cã kÕt qu¶ ngay th× sÏ bÞ danh lîi nã rμng buéc, kh«ng lμm sao vÒ nói ®−îc. MÆt kh¸c «ng l¹i ch÷a bÖnh cho TrÞnh C¸n víi tÊt c¶ sù hiÓu biÕt cña m×nh. §iÒu nμy cho thÊy Lª H÷u Tr¸c coi th−êng danh lîi, khinh ghÐt bän thèng trÞ xa hoa, truþ l¹c, nh−ng lμ 69
937239

Tài liệu liên quan


Xem thêm